Հերհերի  սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին

Տեղադրությունը

Հերհերի  սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին  գտնվում է Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղ) Հանրապետության Մարտունու շրջանի համանուն  գյուղի կենտրոնում, հարթավայրի նկատմամբ 846 մետր բարձրության վրա (նկ. 1):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church.jpg?v=1679648569" width="2374" height="594" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church.jpg?v=1679648569 2374w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-300x75.jpg?v=1679648569 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-1024x256.jpg?v=1679648569 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-768x192.jpg?v=1679648569 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-1536x384.jpg?v=1679648569 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-2048x512.jpg?v=1679648569 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-370x93.jpg?v=1679648569 370w" sizes="(max-width: 2374px) 100vw, 2374px" title="Herher church" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-scaled.jpg?v=1679641146" width="2560" height="1695" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-scaled.jpg?v=1679641146 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-300x199.jpg?v=1679641146 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-1024x678.jpg?v=1679641146 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-768x508.jpg?v=1679641146 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-1536x1017.jpg?v=1679641146 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-2048x1356.jpg?v=1679641146 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-370x245.jpg?v=1679641146 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցու  ընդհանուր տեսքը հյուսիսարևմուտքից, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Պատմական ակնարկ

Հերհեր գյուղը Ամարասի հովտի կարևոր բնակավայրերից է։ Գրավոր աղբյուրների, սբ․ Գրիգորիս եկեղեցու պատերին պահպանված արձանագրությունների տեղեկությունների համաձայն՝ Հերհերը եղել է Ամարասի վանքի միաբանների ամառանոցը և Վարանդայի և Քոչեզի վիճակների կենտրոնը։ Այս հանգամանքը բարերար է անդրադարձել եկեղեցու ճարտարապետական նկարագրի վրա, ինչպես նաև այստեղ հավաքվել են մասունքներ, կանգնեցվել խաչքարեր, կան դարաշրջանի դեպքերի ու դեմքերի մասին հավաստի տեղեկություններ պարունակող արձանագրություններ։ Ըստ Մակար Բարխուդարյանցի՝ գյուղը հիմնադրված է համանուն լեռնագոտու հյուսիսային կողմում։ Նա տեղեկություններ է հայտնում նաև բնակավայրի կլիմայական պայմանների, օդի, ջրի, բնակչության, եկեղեցու  և նրա արձանագրությունների մասին (Բարխուտարեանց 1895, 104 -106):  Եկեղեցու արձանագրություններին է անդրադարձել նաև Ջալալյանցը  (Ջալալյանց 1858, 330), ավելի ամբողջական բնագրերը հրատարակել է Սեդրակ Բարխուդարյանը (ԴՀՎ 5, 164-168)։ Համաձայն եկեղեցու հարավային  ճակատի  շինարարական արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է Պետրոս կաթողիկոսի հրամանով Բարսեղ արքեպիսկոպոսի ղեկավարությամբ 1667-1676 թվականներին (նկ. 2). «Շնորհօքն Ք[րիստոս]ի, ես՝ Բարսեղ/ եպ[ի]սկ[ո]պ[ո]ս աշ[ա]կերտ Պետրոս կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կ[ո]/սին եւ ծնօղսն իմ Աղայն և Գուլ/աղայն ի գավառէն Վար[ա]նդու, ի գեղջէն/ Գիշու, նորոգեալ պայծառացուցի զս[ուր]բ/ աթոռս Ամարասայ, պարսպօք շրջապատեցաք՝ հանդ/երձ յոգնաթիւ սենեկօք, զեկ[ե]ղ[ե]ց[ի]ս շքեղ/ացուցաք զարդուք, տուաք շինել զեկ[ե]ղ[ե]ց[ի]ս անո/ւամբ ս[ր]բոյն Գրիգորիսի՝ հովարան ս[ուր]բ աթոռոյն Ամ/արասայ. որ և մասն բերեալ ի նմանէ ամփոփեցաք աստ, իսկ/ հիմնարկեցաւ տաճարս ։ՌՃԺԶ։ (1667) թվին, կատարե/ցաւ ։ՌՃԻԵ։ին (1676) (ԴՀՎ 5, 164)։ Այսպիսով, արձանագրությունը ոչ միայն հայտնում է  սբ. Գրիգորիսի եկեղեցու կառուցման ժամանակն ու հանգամանքները, այլև ներկայացնում է Ամարասում կատարված աշխատանքները՝ բազմաթիվ կից ենթակառույցներով շրջապարիսպների կառուցում, Ամարասի եկեղեցու նորոգում և հարդարում («նորոգեալ պայծառացուցի զս[ուր]բ/ աթոռս Ամարասայ, պարսպօք շրջապատեցաք՝ հանդ/երձ յոգնաթիւ սենեկօք, զեկ[ե]ղ[ե]ց[ի]ս շքեղ/ացուցաք զարդուք»)։ Նաև նկատենք, թե այնքան էլ պարզ չէ, թե ո՞ր կառույցն է նկատի առնվում Ամարասի եկեղեցու տակ՝ Գրիգորիսի մատուռ-մասունքարանը, թե՞ կար նրա վրա կամ նրան կից կառուցված եկեղեցի, որի գոյությունն այլ աղբյուրներից հայտնի չէ։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-scaled.jpg?v=1679641397" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-scaled.jpg?v=1679641397 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-300x200.jpg?v=1679641397 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-1024x681.jpg?v=1679641397 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-768x511.jpg?v=1679641397 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-1536x1022.jpg?v=1679641397 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-2048x1363.jpg?v=1679641397 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-370x246.jpg?v=1679641397 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-272x182.jpg?v=1679641397 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2  Եկեղեցու հարավային ճակատի շինարարական արձանագրությունը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն

Հերհերի սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին քառամույթ գմբեթավոր եռանավ բազիլիկ է։ Այն ունի արտաքին՝ 19,2 x 13,6 մետր չափեր (նկ. 3)։ Կառուցված է սպիտակ կրաքարի կոպտատաշ բլոկներով և կրաշաղախով։ Մուտքերը, սյուները, կամարները, գմբեթատակ ծավալը, մուտքերի եզրերն ու պարակալներն իրականացված են սրբատաշ քարերով։ Ավագ խորանը շրջանաձև է, նրա երկու կողմերում տեղադրված են ուղղանկյուն, թաղածածկ ավանդատները, որոնց մուտքերը աղոթասրահի կողային նավերի կողմից են։ Ավանդատների պատերում կան զույգ պատրհաններ։ Եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային կողմերում։ Արևմտյան կողմի գլխավոր՝ ուղղանկյուն մուտքը դրսի կողմից մշակված է որպես կամարաձև շքամուտք։ Այն բավական խորադիր է՝ լայն կամարը հենվում է մուտքի երկու կողմերում սիմետրիկ դասավորված որմնասյուների իմպոստային խոյակների վրա։ Ինչպես մուտքի բարավորը, այնպես էլ շքամուտքի ողջ ճակատը պատված են արձանագրություններով (նկ. 4), երկրաչափական և բուսական քանդակներով, մոտ զուգահեռներ ցուցաբերելով Ծաղկավանքի սբ․  Աստվածածին եկեղեցու  (Հադրութի շրջան) շքամուտքի հետ  (նկ. 5):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2.jpg?v=1679641530" width="1283" height="996" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2.jpg?v=1679641530 1283w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2-300x233.jpg?v=1679641530 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2-1024x795.jpg?v=1679641530 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2-768x596.jpg?v=1679641530 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2-370x287.jpg?v=1679641530 370w" sizes="(max-width: 1283px) 100vw, 1283px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Եկեղեցու հատակագիծը, չափագրությունը Ս. Կարապետյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-scaled.jpg?v=1679641579" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-scaled.jpg?v=1679641579 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-300x200.jpg?v=1679641579 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-1024x681.jpg?v=1679641579 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-768x511.jpg?v=1679641579 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-1536x1022.jpg?v=1679641579 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-2048x1363.jpg?v=1679641579 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-370x246.jpg?v=1679641579 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-272x182.jpg?v=1679641579 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4  Սբ․ Գրիգորիսի  եկեղեցու  արևմտյան շքամուտքը, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-3-scaled.jpg?v=1680254858" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-3-scaled.jpg?v=1680254858 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-3-300x225.jpg?v=1680254858 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-3-1024x768.jpg?v=1680254858 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-3-768x576.jpg?v=1680254858 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-3-1536x1152.jpg?v=1680254858 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-3-2048x1536.jpg?v=1680254858 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-3-370x278.jpg?v=1680254858 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Ծաղկավանքի սբ․ Աստվածածին եկեղեցու  շքամուտքը, լուս․ Ս. Այվազյանի:

Եկեղեցու բոլոր ճակատներին՝ պատերի մեջ, բացված են պատուհաններ։  Աղոթասրահի կենտրոնում, միմյանցից 4,8 մետր հեռավորությամբ տեղադրված են քառակուսի հատույթի գմբեթակիր չորս մույթեր, որոնք միմյանց և հանդիպակաց, երկայնական պատերի որմնամույթերի հետ միացված են կամարներով։ Չորս մույթերի տեղադրությամբ կազմված քառակուսու վրա էր բարձրանում ցածրադիր, եկեղեցու քառալանջ կտուրի կենտրոնում «թաղված» ու աներևույթ՝ ներսից ութանիստ գմբեթը (նկ. 6)։ Մուրադ Հասրաթյանը գտնում է, որ Ամարասի նախնական՝ 17-րդ դարին վերաբերող եկեղեցին ունեցել է Հերհերի սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցուն մոտ չափեր և նույն հորինվածքային լուծումը՝ ցածրադիր գմբեթով, քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկա (Հասրաթյան 1975, 42)։ Սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցու ներսում լավ են պահպանվել սյուները, խորանը, պատուհանների ու դռների քիվերը (նկ. 7)։ Նույնը չի կարելի ասել բեմի մասին։ Այն  խորհրդային շրջանում քանդվել է, որի հետևանքով ոչնչացվել է եկեղեցու կարևոր արձանագրություններից մեկը, որը, բարեբախտաբար, ժամանակին ընդօրինակել են Ս․ Ջալալյանցն  ու Մ․ Բարխուդարյանցը։ Պահպանված են բեմառէջքի սրբատաշ, վիմագրեր պարունակող քարերը:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-scaled.jpg?v=1679641739" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-scaled.jpg?v=1679641739 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-300x200.jpg?v=1679641739 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-1024x681.jpg?v=1679641739 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-768x511.jpg?v=1679641739 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-1536x1022.jpg?v=1679641739 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-2048x1363.jpg?v=1679641739 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-370x246.jpg?v=1679641739 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-272x182.jpg?v=1679641739 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6  Հերհերի սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցու ծածկի համակարգը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-scaled.jpg?v=1679641812" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-scaled.jpg?v=1679641812 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-300x200.jpg?v=1679641812 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-1024x681.jpg?v=1679641812 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-768x511.jpg?v=1679641812 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-1536x1022.jpg?v=1679641812 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-2048x1363.jpg?v=1679641812 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-370x246.jpg?v=1679641812 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-272x182.jpg?v=1679641812 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7  Եկեղեցու  շքամուտքի խոյակը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Մատենագրական քննություն

Հերհերի  սբ․ Գրիգորիս եկեղեցու համառոտ նկարագրությունն   է տվել   Շ. Մկրտչյանը՝ Ամարասի հովտի հուշարձանները ներկայացնելիս: Ի դեպ հեղինակն այն դասում է այս տարածքի լավագույն հուշարձանների շարքին (Մկրտչյան 1985, 147-148, Мкртчян1988, 123)։ Կառույցի ճարտարապետական հորինվածքին է անդրադարձել  նաև Վ. Հարությունյանը հայկական ճարտարապետության պատմությանը նվիրված գրքում (Հարությունյան 1992, 402): Շուրջ 12 արձանագրություններ, որոնք բովանդակում են 17-18-րդ դարերին վերաբերող տեղեկություններ ներկայացված են «Դիվան հայ վիմագրության» աշխատության մեջ (ԴՀՎ 5, 164)։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Խորհրդային շրջանում սբ․ Գրիգորիս եկեղեցին տասնամյակներ որպես պահեստ դարձնելու պատճառով բեմն ամբողջովին քանդվել է։ Հետխորհրդային շրջանում այն մաքրվել է, վերականգնվել է գմբեթատակ քառակուսուց գմբեթին անցման հիմքը, որը ծածկվել է թիթեղապատ տանիքով։ Թիթեղապատվել են նաև եկեղեցու չորս ճակտոնների տանիքները։

Արցախյան երկրորդ պատերազմի ընթացքում և հետո եկեղեցին փոփոխությունների չի ենթարկվել։

Գրականության ցանկ

1.Բարխուտարեանց 1895 - Մակար եպիս. Բարխուտարեանց, «Արցախ», «Արօր», Բագու:

2. ԴՀՎ 5 - Դիվան հայ վիմագրության, պրակ․ 5, կազմ․ Բարխուդարյան Ս., ՀՍԱՀ ԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, ՀՍԱՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 1982։

3․Հասրաթյան 1975 – Հասրաթյան Մ․, Ամարասի ճարտարապետական համալիրը, «Լրաբեր» ՀՍՍՀ ԳԱ հասարակական գիտությունների, թիվ 5, էջ 35-52։

4. Հարությունյան 1992 - Հարությունյան Վ., Հայկական ճարտարապետության պատմություն, 2004, «Լույս» պետական հրատ․, Երևան:

5. Մկրտչյան 1985- Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան» հրատ․, Երևան:

6. Ջալալեանց 1858 - Ջալալեանց Ս., Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան, մասն բ, Տփխիս:

7. Мкртчян 1989- Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха, «Айастан», Ереван.

Տեղադրությունը Հերհերի  սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին  գտնվում է Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղ) Հանրապետության Մարտունու շրջանի համանուն  գյուղի կենտրոնում, հարթավայրի նկատմամբ 846 մետր բարձրության վրա (նկ. 1): Պատմական ակնարկ Հերհեր գյուղը Ամարասի հովտի կարևոր բնակավայրերից է։ Գրավոր աղբյուրների, սբ․ Գրիգորիս եկեղեցու պատերին պահպանված արձանագրությունների տեղեկությունների համաձայն՝ Հերհերը եղել է Ամարասի վանքի միաբանների ամառանոցը և Վարանդայի և Քոչեզի վիճակների կենտրոնը։ Այս հանգամանքը բարերար է անդրադարձել եկեղեցու ճարտարապետական նկարագրի վրա, ինչպես նաև այստեղ հավաքվել են մասունքներ, կանգնեցվել խաչքարեր, կան դարաշրջանի դեպքերի ու դեմքերի մասին հավաստի տեղեկություններ պարունակող արձանագրություններ։ Ըստ Մակար Բարխուդարյանցի՝ գյուղը հիմնադրված է համանուն լեռնագոտու հյուսիսային կողմում։ Նա տեղեկություններ է հայտնում նաև բնակավայրի կլիմայական պայմանների, օդի, ջրի, բնակչության, եկեղեցու  և նրա արձանագրությունների մասին (Բարխուտարեանց 1895, 104 -106):  Եկեղեցու արձանագրություններին է անդրադարձել նաև Ջալալյանցը  (Ջալալյանց 1858, 330), ավելի ամբողջական բնագրերը հրատարակել է Սեդրակ Բարխուդարյանը (ԴՀՎ 5, 164-168)։ Համաձայն եկեղեցու հարավային  ճակատի  շինարարական արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է Պետրոս կաթողիկոսի հրամանով Բարսեղ արքեպիսկոպոսի ղեկավարությամբ 1667-1676 թվականներին (նկ. 2). «Շնորհօքն Ք[րիստոս]ի, ես՝ Բարսեղ/ եպ[ի]սկ[ո]պ[ո]ս աշ[ա]կերտ Պետրոս կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կ[ո]/սին եւ ծնօղսն իմ Աղայն և Գուլ/աղայն ի գավառէն Վար[ա]նդու, ի գեղջէն/ Գիշու, նորոգեալ պայծառացուցի զս[ուր]բ/ աթոռս Ամարասայ, պարսպօք շրջապատեցաք՝ հանդ/երձ յոգնաթիւ սենեկօք, զեկ[ե]ղ[ե]ց[ի]ս շքեղ/ացուցաք զարդուք, տուաք շինել զեկ[ե]ղ[ե]ց[ի]ս անո/ւամբ ս[ր]բոյն Գրիգորիսի՝ հովարան ս[ուր]բ աթոռոյն Ամ/արասայ. որ և մասն բերեալ ի նմանէ ամփոփեցաք աստ, իսկ/ հիմնարկեցաւ տաճարս ։ՌՃԺԶ։ (1667) թվին, կատարե/ցաւ ։ՌՃԻԵ։ին (1676) (ԴՀՎ 5, 164)։ Այսպիսով, արձանագրությունը ոչ միայն հայտնում է  սբ. Գրիգորիսի եկեղեցու կառուցման ժամանակն ու հանգամանքները, այլև ներկայացնում է Ամարասում կատարված աշխատանքները՝ բազմաթիվ կից ենթակառույցներով շրջապարիսպների կառուցում, Ամարասի եկեղեցու նորոգում և հարդարում («նորոգեալ պայծառացուցի զս[ուր]բ/ աթոռս Ամարասայ, պարսպօք շրջապատեցաք՝ հանդ/երձ յոգնաթիւ սենեկօք, զեկ[ե]ղ[ե]ց[ի]ս շքեղ/ացուցաք զարդուք»)։ Նաև նկատենք, թե այնքան էլ պարզ չէ, թե ո՞ր կառույցն է նկատի առնվում Ամարասի եկեղեցու տակ՝ Գրիգորիսի մատուռ-մասունքարանը, թե՞ կար նրա վրա կամ նրան կից կառուցված եկեղեցի, որի գոյությունն այլ աղբյուրներից հայտնի չէ։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Հերհերի սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին քառամույթ գմբեթավոր եռանավ բազիլիկ է։ Այն ունի արտաքին՝ 19,2 x 13,6 մետր չափեր (նկ. 3)։ Կառուցված է սպիտակ կրաքարի կոպտատաշ բլոկներով և կրաշաղախով։ Մուտքերը, սյուները, կամարները, գմբեթատակ ծավալը, մուտքերի եզրերն ու պարակալներն իրականացված են սրբատաշ քարերով։ Ավագ խորանը շրջանաձև է, նրա երկու կողմերում տեղադրված են ուղղանկյուն, թաղածածկ ավանդատները, որոնց մուտքերը աղոթասրահի կողային նավերի կողմից են։ Ավանդատների պատերում կան զույգ պատրհաններ։ Եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային կողմերում։ Արևմտյան կողմի գլխավոր՝ ուղղանկյուն մուտքը դրսի կողմից մշակված է որպես կամարաձև շքամուտք։ Այն բավական խորադիր է՝ լայն կամարը հենվում է մուտքի երկու կողմերում սիմետրիկ դասավորված որմնասյուների իմպոստային խոյակների վրա։ Ինչպես մուտքի բարավորը, այնպես էլ շքամուտքի ողջ ճակատը պատված են արձանագրություններով (նկ. 4), երկրաչափական և բուսական քանդակներով, մոտ զուգահեռներ ցուցաբերելով Ծաղկավանքի սբ․  Աստվածածին եկեղեցու  (Հադրութի շրջան) շքամուտքի հետ  (նկ. 5):

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Հերհերի սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/հերհերի-սբ․-գրիգորիսի-եկեղեցին/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Հերհերի սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Հերհերի  սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին  գտնվում է Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղ) Հանրապետության Մարտունու շրջանի համանուն  գյուղի կենտրոնում, հարթավայրի նկատմամբ 846 մետր բարձրության վրա (նկ. 1): Պատմական ակնարկ Հերհեր գյուղը Ամարասի հովտի կարևոր բնակավայրերից է։ Գրավոր աղբյուրների, սբ․ Գրիգորիս եկեղեցու պատերին պահպանված արձանագրությունների տեղեկությունների համաձայն՝ Հերհերը եղել է Ամարասի վանքի միաբանների ամառանոցը և Վարանդայի և Քոչեզի վիճակների կենտրոնը։ Այս հանգամանքը բարերար է անդրադարձել եկեղեցու ճարտարապետական նկարագրի վրա, ինչպես նաև այստեղ հավաքվել են մասունքներ, կանգնեցվել խաչքարեր, կան դարաշրջանի դեպքերի ու դեմքերի մասին հավաստի տեղեկություններ պարունակող արձանագրություններ։ Ըստ Մակար Բարխուդարյանցի՝ գյուղը հիմնադրված է համանուն լեռնագոտու հյուսիսային կողմում։ Նա տեղեկություններ է հայտնում նաև բնակավայրի կլիմայական պայմանների, օդի, ջրի, բնակչության, եկեղեցու  և նրա արձանագրությունների մասին (Բարխուտարեանց 1895, 104 -106):  Եկեղեցու արձանագրություններին է անդրադարձել նաև Ջալալյանցը  (Ջալալյանց 1858, 330), ավելի ամբողջական բնագրերը հրատարակել է Սեդրակ Բարխուդարյանը (ԴՀՎ 5, 164-168)։ Համաձայն եկեղեցու հարավային  ճակատի  շինարարական արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է Պետրոս կաթողիկոսի հրամանով Բարսեղ արքեպիսկոպոսի ղեկավարությամբ 1667-1676 թվականներին (նկ. 2). «Շնորհօքն Ք[րիստոս]ի, ես՝ Բարսեղ/ եպ[ի]սկ[ո]պ[ո]ս աշ[ա]կերտ Պետրոս կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կ[ո]/սին եւ ծնօղսն իմ Աղայն և Գուլ/աղայն ի գավառէն Վար[ա]նդու, ի գեղջէն/ Գիշու, նորոգեալ պայծառացուցի զս[ուր]բ/ աթոռս Ամարասայ, պարսպօք շրջապատեցաք՝ հանդ/երձ յոգնաթիւ սենեկօք, զեկ[ե]ղ[ե]ց[ի]ս շքեղ/ացուցաք զարդուք, տուաք շինել զեկ[ե]ղ[ե]ց[ի]ս անո/ւամբ ս[ր]բոյն Գրիգորիսի՝ հովարան ս[ուր]բ աթոռոյն Ամ/արասայ. որ և մասն բերեալ ի նմանէ ամփոփեցաք աստ, իսկ/ հիմնարկեցաւ տաճարս ։ՌՃԺԶ։ (1667) թվին, կատարե/ցաւ ։ՌՃԻԵ։ին (1676) (ԴՀՎ 5, 164)։ Այսպիսով, արձանագրությունը ոչ միայն հայտնում է  սբ. Գրիգորիսի եկեղեցու կառուցման ժամանակն ու հանգամանքները, այլև ներկայացնում է Ամարասում կատարված աշխատանքները՝ բազմաթիվ կից ենթակառույցներով շրջապարիսպների կառուցում, Ամարասի եկեղեցու նորոգում և հարդարում («նորոգեալ պայծառացուցի զս[ուր]բ/ աթոռս Ամարասայ, պարսպօք շրջապատեցաք՝ հանդ/երձ յոգնաթիւ սենեկօք, զեկ[ե]ղ[ե]ց[ի]ս շքեղ/ացուցաք զարդուք»)։ Նաև նկատենք, թե այնքան էլ պարզ չէ, թե ո՞ր կառույցն է նկատի առնվում Ամարասի եկեղեցու տակ՝ Գրիգորիսի մատուռ-մասունքարանը, թե՞ կար նրա վրա կամ նրան կից կառուցված եկեղեցի, որի գոյությունն այլ աղբյուրներից հայտնի չէ։ Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն Հերհերի սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին քառամույթ գմբեթավոր եռանավ բազիլիկ է։ Այն ունի արտաքին՝ 19,2 x 13,6 մետր չափեր (նկ. 3)։ Կառուցված է սպիտակ կրաքարի կոպտատաշ բլոկներով և կրաշաղախով։ Մուտքերը, սյուները, կամարները, գմբեթատակ ծավալը, մուտքերի եզրերն ու պարակալներն իրականացված են սրբատաշ քարերով։ Ավագ խորանը շրջանաձև է, նրա երկու կողմերում տեղադրված են ուղղանկյուն, թաղածածկ ավանդատները, որոնց մուտքերը աղոթասրահի կողային նավերի կողմից են։ Ավանդատների պատերում կան զույգ պատրհաններ։ Եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային կողմերում։ Արևմտյան կողմի գլխավոր՝ ուղղանկյուն մուտքը դրսի կողմից մշակված է որպես կամարաձև շքամուտք։ Այն բավական խորադիր է՝ լայն կամարը հենվում է մուտքի երկու կողմերում սիմետրիկ դասավորված որմնասյուների իմպոստային խոյակների վրա։ Ինչպես մուտքի բարավորը, այնպես էլ շքամուտքի ողջ ճակատը պատված են արձանագրություններով (նկ. 4), երկրաչափական և բուսական քանդակներով, մոտ զուգահեռներ ցուցաբերելով Ծաղկավանքի սբ․  Աստվածածին եկեղեցու  (Հադրութի շրջան) շքամուտքի հետ  (նկ. 5):" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/հերհերի-սբ․-գրիգորիսի-եկեղեցին/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-03-31T09:27:56+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-scaled.jpg?v=1679641146" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1695" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","name":"Հերհերի սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-03-24T07:14:40+00:00","dateModified":"2023-03-31T09:27:56+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Հերհերի սբ․ Գրիգորիսի եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

The Mets Jur spring is located in the Askeran region's Karmir village (Fig. 1).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir.jpg?v=1679647911" width="1354" height="430" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir.jpg?v=1679647911 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir-300x95.jpg?v=1679647911 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir-1024x325.jpg?v=1679647911 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir-768x244.jpg?v=1679647911 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir-370x118.jpg?v=1679647911 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" title="Tr Rodnik Karmir" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-scaled.jpg?v=1679377098" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-scaled.jpg?v=1679377098 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-300x225.jpg?v=1679377098 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1024x768.jpg?v=1679377098 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-768x576.jpg?v=1679377098 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1536x1152.jpg?v=1679377098 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-2048x1536.jpg?v=1679377098 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-370x278.jpg?v=1679377098 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the spring, 2022, photo by A. Grigoryan.

Historical overview

The spring was built in 1864, according to the preserved construction inscription. "It was built in May of 1864, and the master received ten coins for his efforts" (Fig. 2).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-scaled.jpg?v=1679377179" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-scaled.jpg?v=1679377179 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-225x300.jpg?v=1679377179 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-768x1024.jpg?v=1679377179 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-1152x1536.jpg?v=1679377179 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-1536x2048.jpg?v=1679377179 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-278x370.jpg?v=1679377179 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The spring's building inscription, 2022, photo by A. Grigoryan.

Architectural-compositional examination

It was constructed of unpolished stone and lime mortar, with the nave and memorial wall made of white polished limestone. The overall length is 12 meters.

The rectangular and long nave is comprised of two connected sections and has a source.

The spring's three inscriptions are about the construction and subsequent renovations."In memory of Aslan Musayelyan, a Karmir villager who repaired this spring in 1914" (Fig. 3), "This spring is dedicated to Musael, Sargis Abgareants' son" (Fig. 4).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-scaled.jpg?v=1679377306" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-scaled.jpg?v=1679377306 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-300x225.jpg?v=1679377306 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-1024x768.jpg?v=1679377306 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-768x576.jpg?v=1679377306 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-1536x1152.jpg?v=1679377306 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-2048x1536.jpg?v=1679377306 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-370x278.jpg?v=1679377306 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The renovation inscription on the spring, 2022, photo by A. Grigoryan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-scaled.jpg?v=1679377359" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-scaled.jpg?v=1679377359 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-300x225.jpg?v=1679377359 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-1024x768.jpg?v=1679377359 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-768x576.jpg?v=1679377359 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-1536x1152.jpg?v=1679377359 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-2048x1536.jpg?v=1679377359 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-370x278.jpg?v=1679377359 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The inscription on the eastern wall of the spring, 2022, photo by A. Grigoryan.

The condition before, during, and after the war

The spring was repaired in 2015, and a tin cover was installed.

The military operations in 2020 did not affect the spring.

Location The Mets Jur spring is located in the Askeran region’s Karmir village (Fig. 1). Historical overview The spring was built in 1864, according to the preserved construction inscription. “It was built in May of 1864, and the master received ten coins for his efforts” (Fig. 2). Architectural-compositional examination It was constructed of unpolished stone and lime mortar, with the nave and memorial wall made of white polished limestone. The overall length is 12 meters. The rectangular and long nave is comprised of two connected sections and has a source. The spring’s three inscriptions are about the construction and subsequent renovations.”In memory of Aslan Musayelyan, a Karmir villager who repaired this spring in 1914″ (Fig. 3), “This spring is dedicated to Musael, Sargis Abgareants’ son” (Fig. 4).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The spring of Mets Jur (big water) - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-spring-of-mets-jur-big-water/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The spring of Mets Jur (big water) - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The Mets Jur spring is located in the Askeran region's Karmir village (Fig. 1). Historical overview The spring was built in 1864, according to the preserved construction inscription. "It was built in May of 1864, and the master received ten coins for his efforts" (Fig. 2). Architectural-compositional examination It was constructed of unpolished stone and lime mortar, with the nave and memorial wall made of white polished limestone. The overall length is 12 meters. The rectangular and long nave is comprised of two connected sections and has a source. The spring's three inscriptions are about the construction and subsequent renovations."In memory of Aslan Musayelyan, a Karmir villager who repaired this spring in 1914" (Fig. 3), "This spring is dedicated to Musael, Sargis Abgareants' son" (Fig. 4)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-spring-of-mets-jur-big-water/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-03-27T05:19:42+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-scaled.jpg?v=1679377098" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-spring-of-mets-jur-big-water/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-spring-of-mets-jur-big-water/","name":"The spring of Mets Jur (big water) - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-03-21T05:43:44+00:00","dateModified":"2023-03-27T05:19:42+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-spring-of-mets-jur-big-water/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-spring-of-mets-jur-big-water/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-spring-of-mets-jur-big-water/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The spring of Mets Jur (big water)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Родник Мец Чюр

Локализация

Родник Мец Чюр находится в селе Кармир Аскеранского района (рис. 1).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir.jpg?v=1679647911" width="1354" height="430" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir.jpg?v=1679647911 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir-300x95.jpg?v=1679647911 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir-1024x325.jpg?v=1679647911 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir-768x244.jpg?v=1679647911 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Tr-Rodnik-Karmir-370x118.jpg?v=1679647911 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" title="Tr Rodnik Karmir" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-scaled.jpg?v=1679377098" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-scaled.jpg?v=1679377098 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-300x225.jpg?v=1679377098 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1024x768.jpg?v=1679377098 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-768x576.jpg?v=1679377098 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1536x1152.jpg?v=1679377098 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-2048x1536.jpg?v=1679377098 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-370x278.jpg?v=1679377098 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис.1 Общий вид родника, 2022, фото А. Григоряна.

Исторический очерк

Согласно сохранившейся строительной надписи, родник был построен в 1864-ом году: «В год 1313/1864-ый 5 мастерам дал 10 рублей» (рис. 2).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-scaled.jpg?v=1679377179" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-scaled.jpg?v=1679377179 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-225x300.jpg?v=1679377179 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-768x1024.jpg?v=1679377179 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-1152x1536.jpg?v=1679377179 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-1536x2048.jpg?v=1679377179 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-2-278x370.jpg?v=1679377179 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Строительная надпись родника, 2022, фото А. Григоряна.

Архитектурно-композиционный анализ

Построен из необработанных камней на известковом растворе, а бассейн с мемориальной стеной – из белого тесаного известняка. Длина – 12 метров.

Три надписи, оставленные на роднике, посвящены строительству и дальнейшим ремонтным работам: «На память о сельчанине (села) Кармир Аслана Мусаеляна. Этот родник отремонтировал в 1914-ом году» (рис. 3), «Этот родник на память о сыне Абгарянца Саргиса Мусаеле» (рис. 4).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-scaled.jpg?v=1679377306" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-scaled.jpg?v=1679377306 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-300x225.jpg?v=1679377306 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-1024x768.jpg?v=1679377306 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-768x576.jpg?v=1679377306 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-1536x1152.jpg?v=1679377306 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-2048x1536.jpg?v=1679377306 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-3-370x278.jpg?v=1679377306 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Надпись о ремонте родника, 2022, фото А. Григоряна

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-scaled.jpg?v=1679377359" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-scaled.jpg?v=1679377359 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-300x225.jpg?v=1679377359 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-1024x768.jpg?v=1679377359 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-768x576.jpg?v=1679377359 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-1536x1152.jpg?v=1679377359 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-2048x1536.jpg?v=1679377359 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-3-370x278.jpg?v=1679377359 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Надпись на восточной стене родника, 2022, фото А. Григоряна.

Состояние до, во время и после войны

В 2015-ом году родник был отремонтирован, был покрыт жестяным перекрытием.

В ходе военных действий 2020-го года родник не пострадал.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Родник Мец Чюр - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/родник-мец-чюр/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Родник Мец Чюр - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Родник Мец Чюр находится в селе Кармир Аскеранского района (рис. 1). Исторический очерк Согласно сохранившейся строительной надписи, родник был построен в 1864-ом году: «В год 1313/1864-ый 5 мастерам дал 10 рублей» (рис. 2). Архитектурно-композиционный анализ Построен из необработанных камней на известковом растворе, а бассейн с мемориальной стеной – из белого тесаного известняка. Длина – 12 метров. Три надписи, оставленные на роднике, посвящены строительству и дальнейшим ремонтным работам: «На память о сельчанине (села) Кармир Аслана Мусаеляна. Этот родник отремонтировал в 1914-ом году» (рис. 3), «Этот родник на память о сыне Абгарянца Саргиса Мусаеле» (рис. 4)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/родник-мец-чюр/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-03-27T05:23:34+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-scaled.jpg?v=1679377098" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%bd%d0%b8%d0%ba-%d0%bc%d0%b5%d1%86-%d1%87%d1%8e%d1%80/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%bd%d0%b8%d0%ba-%d0%bc%d0%b5%d1%86-%d1%87%d1%8e%d1%80/","name":"Родник Мец Чюр - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-03-21T05:43:44+00:00","dateModified":"2023-03-27T05:23:34+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%bd%d0%b8%d0%ba-%d0%bc%d0%b5%d1%86-%d1%87%d1%8e%d1%80/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%bd%d0%b8%d0%ba-%d0%bc%d0%b5%d1%86-%d1%87%d1%8e%d1%80/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%bd%d0%b8%d0%ba-%d0%bc%d0%b5%d1%86-%d1%87%d1%8e%d1%80/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Родник Мец Чюр"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Родник Мец Чюр - Monument Watch


Location

The Surb Grigoris Church of Herher is situated in the center of the same-named village in the Martuni region of the Republic of Artsakh (Nagorno-Karabakh), at an elevation of 846 meters above the plain (Fig. 1).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church.jpg?v=1679648569" width="2374" height="594" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church.jpg?v=1679648569 2374w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-300x75.jpg?v=1679648569 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-1024x256.jpg?v=1679648569 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-768x192.jpg?v=1679648569 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-1536x384.jpg?v=1679648569 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-2048x512.jpg?v=1679648569 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Herher-church-370x93.jpg?v=1679648569 370w" sizes="(max-width: 2374px) 100vw, 2374px" title="Herher church" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-scaled.jpg?v=1679641146" width="2560" height="1695" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-scaled.jpg?v=1679641146 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-300x199.jpg?v=1679641146 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-1024x678.jpg?v=1679641146 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-768x508.jpg?v=1679641146 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-1536x1017.jpg?v=1679641146 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-2048x1356.jpg?v=1679641146 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-370x245.jpg?v=1679641146 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of Surb Grigoris Church from the northwest, photo by H. Petrosyan.

Historical overview

Herher village is one of the most significant settlements of Amaras valley. It was the summer residence of the monks of Amaras monastery and the center of the Varanda and Kochezi eparchies, according to written sources and inscriptions preserved on the walls of Surb Grigoris church. This circumstance aided the architectural characterization of the church, as relics were collected here, khachkars were constructed, and there are inscriptions containing reliable information about historical events and people. According to Makar Barkhudareants, the village was established on the northern portion of the mountain ridge with the same name. He also gives data about the settlement's climatic conditions, air, water, demography, church, and inscriptions (Barkhutareants 1895, 104-106). Jalalyants also mentioned the church inscriptions (Jalalyants 1858, 330), and Sedrak Barkhudaryan published the more complete originals (CAE 5, 164-168). According to the construction inscription on the church's southern facade, the church was built in 1667-1676 by order of Petros the Catholicos under the leadership of Archbishop Barsegh (Fig. 2). "With Christ's blessing, I Barsegh Archbishop, a pupil of Petros Catholichos, son of Aghay and Gul from the Varanda region, village Gish, repaired several rooms of the holy church in Amaras, surrounded it with battlement, lavishly decorated it, and had another church built as a summer residence. Named it Surb Grigoris and brought some relics there in the years of 1667–1676" (CAE 5, 164). Thus, the inscription not only informs about the time and circumstances of the Surb Grigoris Church's construction but also the works that were done in Amaras: the construction of surrounding walls with numerous attached infrastructures, as well as the repair and decoration of the Amaras Church "repaired several rooms of the holy church in Amaras, surrounded it with battlement, lavishly decorated it." Also, it is unclear which structure is meant by the church of Amaras, the chapel shrine of Grigoris, or a church built on or adjacent to it, the existence of which is unknown from other sources.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-scaled.jpg?v=1679641397" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-scaled.jpg?v=1679641397 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-300x200.jpg?v=1679641397 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-1024x681.jpg?v=1679641397 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-768x511.jpg?v=1679641397 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-1536x1022.jpg?v=1679641397 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-2048x1363.jpg?v=1679641397 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-370x246.jpg?v=1679641397 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-2-1-2-272x182.jpg?v=1679641397 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The construction inscription of the southern facade of the church, photo by H. Petrosyan.

Architectural-compositional examination

The Surb Grigoris Church of Herher is a three-nave basilica with a four-aisled dome. It measures 19.2 x 13.6 meters externally (Fig. 3). It's constructed of rough white limestone blocks and lime mortar. The entrances, columns, arches, volume under the dome, entrance edges, and parapets are all made of polished stone. The high altar is circular, with rectangular vaulted sacristies on both sides and entrances from the naves' side of the prayer hall. There are two windows in the sacristies' walls. The church has two entrances, one on each side, on the western and southern sides. From the exterior, the main, rectangular entrance on the west side is designed as an arched porch. It is quite deep. The wide arch is supported by impost capitals that are symmetrically arranged on both sides of the entrance. The porch's lintel and entire facade are covered with inscriptions (Fig. 4), geometrical sculptures, and plant carvings, bearing striking similarities to the porch of the Surb Astvatsatsin Church of Tsaghkavank (Hadrut region) (Fig. 5).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2.jpg?v=1679641530" width="1283" height="996" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2.jpg?v=1679641530 1283w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2-300x233.jpg?v=1679641530 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2-1024x795.jpg?v=1679641530 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2-768x596.jpg?v=1679641530 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-1-2-370x287.jpg?v=1679641530 370w" sizes="(max-width: 1283px) 100vw, 1283px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The architectural plan of the church, measurements by S. Karapetyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-scaled.jpg?v=1679641579" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-scaled.jpg?v=1679641579 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-300x200.jpg?v=1679641579 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-1024x681.jpg?v=1679641579 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-768x511.jpg?v=1679641579 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-1536x1022.jpg?v=1679641579 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-2048x1363.jpg?v=1679641579 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-370x246.jpg?v=1679641579 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-2-272x182.jpg?v=1679641579 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The western porch of Surb Grigoris Church, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-3-scaled.jpg?v=1679641621" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-3-scaled.jpg?v=1679641621 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-3-300x200.jpg?v=1679641621 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-3-1024x681.jpg?v=1679641621 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-3-768x511.jpg?v=1679641621 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-3-1536x1022.jpg?v=1679641621 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-3-2048x1363.jpg?v=1679641621 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-3-370x246.jpg?v=1679641621 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-1-3-272x182.jpg?v=1679641621 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The porch of Tsaghkavank's Surb Astvatsatsin Church, photo by S. Ayvazyan.

There are windows in the walls on all four sides of the church. Four dome-bearing wall pilasters of a square section are connected to each other and the wall pilasters of the opposite longitudinal walls by arches in the center of the prayer hall, 4.8 meters apart. The internally octagonal dome "buried" in the center point of the church's four-sloped roof rose above the square created by the arrangement of four wall pilasters (Fig. 6). Murad Hasratyan believes that the original 17th-century church of Amaras shared similar dimensions and design solutions with the Surb Grigoris church of Herher: a low-pitched dome and a four-aisled basilica with a dome (Hasratyan 1975, 42). The columns, tabernacle, and cornices of the windows and doors are well preserved inside Grigoris Church (Fig. 7). The bema, however, is a different matter. It was demolished during the Soviet period, destroying one of the church's most important inscriptions, which was fortunately imitated by S. Jalalyants and M. Barkhudareants. The bema's polished stones with lithographs have been preserved.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-scaled.jpg?v=1679641739" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-scaled.jpg?v=1679641739 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-300x200.jpg?v=1679641739 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-1024x681.jpg?v=1679641739 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-768x511.jpg?v=1679641739 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-1536x1022.jpg?v=1679641739 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-2048x1363.jpg?v=1679641739 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-370x246.jpg?v=1679641739 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-3-272x182.jpg?v=1679641739 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The roof system of Herher's Surb Grigoris church, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-scaled.jpg?v=1679641812" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-scaled.jpg?v=1679641812 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-300x200.jpg?v=1679641812 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-1024x681.jpg?v=1679641812 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-768x511.jpg?v=1679641812 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-1536x1022.jpg?v=1679641812 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-2048x1363.jpg?v=1679641812 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-370x246.jpg?v=1679641812 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-2-272x182.jpg?v=1679641812 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The capital of the church's porch, photo by H. Petrosyan.

Bibliographic examination

Sh. Mkrtchyan, who presented the Amaras Valley monuments, provided a brief description of Surb Grigoris Church in Herher.  By the way, the author considers it one of the best monuments in the area (Mkrtchyan 1985, 147–148; Mkrtchyan 1988, 123). In his book on the history of Armenian architecture, V. Harutyunyan also did mention the structure's architectural composition (Harutyunyan 1992, 402). The work "Corpus of Armenian Inscriptions" presents about 12 inscriptions that contain information from the 17th and 18th centuries (CAE 5, 164).

The condition before, during, and after the war

The bema was destroyed during the Soviet period since Surb Grigoris Church was utilized as a warehouse for decades. It was cleaned in the post-Soviet period and the base of the transition from the square under the dome to the dome was restored and covered with a tin roof. Tin was also used to cover the roofs of the church's four facades.

The church’s condition did not change during or after the second Artsakh war.

Bibliography

Barkhutareants 1895 - Makar Bishop Barkhutareants, "Artsakh", "Aror", Baku.

CAE 5-Corpus of Armenian Epigraphy, issue 5, Artsakh, made by S. Barkhudaryan, Publishing House of the Armenian SSR Academy of Sciences , Yerevan, 1982.

Hasratyan 1975 - Hasratyan M., The architectural complex of Amaras, "Lraber," Armenian SSR's State Academy of Social Sciences, No. 5, pp. 35–52.

Harutyunyan 1992 - Harutyunyan V., History of Armenian Architecture, 2004, "Luys" State Publishing House, Yerevan.

Mkrtchyan 1985- Mkrtchyan Sh., Historical and architectural monuments of Nagorno Karabakh, "Hayastan" publishing house, Yerevan.

Jalalyants 1858 – Jalalyants S․, Journey to Greater Armenia, part B, Tiflis.

Mkrtchyan 1989–Mkrtchyan Sh., Historical and architectural monuments of Nagorno-Karabakh, "Hayastan", Yerevan.

Location The Surb Grigoris Church of Herher is situated in the center of the same-named village in the Martuni region of the Republic of Artsakh (Nagorno-Karabakh), at an elevation of 846 meters above the plain (Fig. 1). Historical overview Herher village is one of the most significant settlements of Amaras valley. It was the summer residence of the monks of Amaras monastery and the center of the Varanda and Kochezi eparchies, according to written sources and inscriptions preserved on the walls of Surb Grigoris church. This circumstance aided the architectural characterization of the church, as relics were collected here, khachkars were constructed, and there are inscriptions containing reliable information about historical events and people. According to Makar Barkhudareants, the village was established on the northern portion of the mountain ridge with the same name. He also gives data about the settlement’s climatic conditions, air, water, demography, church, and inscriptions (Barkhutareants 1895, 104-106). Jalalyants also mentioned the church inscriptions (Jalalyants 1858, 330), and Sedrak Barkhudaryan published the more complete originals (CAE 5, 164-168). According to the construction inscription on the church’s southern facade, the church was built in 1667-1676 by order of Petros the Catholicos under the leadership of Archbishop Barsegh (Fig. 2). “With Christ’s blessing, I Barsegh Archbishop, a pupil of Petros Catholichos, son of Aghay and Gul from the Varanda region, village Gish, repaired several rooms of the holy church in Amaras, surrounded it with battlement, lavishly decorated it, and had another church built as a summer residence. Named it Surb Grigoris and brought some relics there in the years of 1667–1676” (CAE 5, 164). Thus, the inscription not only informs about the time and circumstances of the Surb Grigoris Church’s construction but also the works that were done in Amaras: the construction of surrounding walls with numerous attached infrastructures, as well as the repair and decoration of the Amaras Church “repaired several rooms of the holy church in Amaras, surrounded it with battlement, lavishly decorated it.” Also, it is unclear which structure is meant by the church of Amaras, the chapel shrine of Grigoris, or a church built on or adjacent to it, the existence of which is unknown from other sources. Architectural-compositional examination The Surb Grigoris Church of Herher is a three-nave basilica with a four-aisled dome. It measures 19.2 x 13.6 meters externally (Fig. 3). It’s constructed of rough white limestone blocks and lime mortar. The entrances, columns, arches, volume under the dome, entrance edges, and parapets are all made of polished stone. The high altar is circular, with rectangular vaulted sacristies on both sides and entrances from the naves’ side of the prayer hall. There are two windows in the sacristies’ walls. The church has two entrances, one on each side, on the western and southern sides. From the exterior, the main, rectangular entrance on the west side is designed as an arched porch. It is quite deep. The wide arch is supported by impost capitals that are symmetrically arranged on both sides of the entrance. The porch’s lintel and entire facade are covered with inscriptions (Fig. 4), geometrical sculptures, and plant carvings, bearing striking similarities to the porch of the Surb Astvatsatsin Church of Tsaghkavank (Hadrut region) (Fig. 5).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The Surb Grigoris church of Herher - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-surb-grigoris-church-of-herher/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The Surb Grigoris church of Herher - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The Surb Grigoris Church of Herher is situated in the center of the same-named village in the Martuni region of the Republic of Artsakh (Nagorno-Karabakh), at an elevation of 846 meters above the plain (Fig. 1). Historical overview Herher village is one of the most significant settlements of Amaras valley. It was the summer residence of the monks of Amaras monastery and the center of the Varanda and Kochezi eparchies, according to written sources and inscriptions preserved on the walls of Surb Grigoris church. This circumstance aided the architectural characterization of the church, as relics were collected here, khachkars were constructed, and there are inscriptions containing reliable information about historical events and people. According to Makar Barkhudareants, the village was established on the northern portion of the mountain ridge with the same name. He also gives data about the settlement's climatic conditions, air, water, demography, church, and inscriptions (Barkhutareants 1895, 104-106). Jalalyants also mentioned the church inscriptions (Jalalyants 1858, 330), and Sedrak Barkhudaryan published the more complete originals (CAE 5, 164-168). According to the construction inscription on the church's southern facade, the church was built in 1667-1676 by order of Petros the Catholicos under the leadership of Archbishop Barsegh (Fig. 2). "With Christ's blessing, I Barsegh Archbishop, a pupil of Petros Catholichos, son of Aghay and Gul from the Varanda region, village Gish, repaired several rooms of the holy church in Amaras, surrounded it with battlement, lavishly decorated it, and had another church built as a summer residence. Named it Surb Grigoris and brought some relics there in the years of 1667–1676" (CAE 5, 164). Thus, the inscription not only informs about the time and circumstances of the Surb Grigoris Church's construction but also the works that were done in Amaras: the construction of surrounding walls with numerous attached infrastructures, as well as the repair and decoration of the Amaras Church "repaired several rooms of the holy church in Amaras, surrounded it with battlement, lavishly decorated it." Also, it is unclear which structure is meant by the church of Amaras, the chapel shrine of Grigoris, or a church built on or adjacent to it, the existence of which is unknown from other sources. Architectural-compositional examination The Surb Grigoris Church of Herher is a three-nave basilica with a four-aisled dome. It measures 19.2 x 13.6 meters externally (Fig. 3). It's constructed of rough white limestone blocks and lime mortar. The entrances, columns, arches, volume under the dome, entrance edges, and parapets are all made of polished stone. The high altar is circular, with rectangular vaulted sacristies on both sides and entrances from the naves' side of the prayer hall. There are two windows in the sacristies' walls. The church has two entrances, one on each side, on the western and southern sides. From the exterior, the main, rectangular entrance on the west side is designed as an arched porch. It is quite deep. The wide arch is supported by impost capitals that are symmetrically arranged on both sides of the entrance. The porch's lintel and entire facade are covered with inscriptions (Fig. 4), geometrical sculptures, and plant carvings, bearing striking similarities to the porch of the Surb Astvatsatsin Church of Tsaghkavank (Hadrut region) (Fig. 5)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-surb-grigoris-church-of-herher/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-03-27T05:33:42+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-1-2-scaled.jpg?v=1679641146" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1695" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-surb-grigoris-church-of-herher/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-surb-grigoris-church-of-herher/","name":"The Surb Grigoris church of Herher - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-03-24T07:14:40+00:00","dateModified":"2023-03-27T05:33:42+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-surb-grigoris-church-of-herher/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-surb-grigoris-church-of-herher/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-surb-grigoris-church-of-herher/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The Surb Grigoris church of Herher"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Կարմիր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին

Տեղադրությունը

Սբ․ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Ասկերանի շրջանի Կարմիր գյուղում (նկ․ 1)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Karmirgyugh.jpg?v=1680074856" width="2082" height="520" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Karmirgyugh.jpg?v=1680074856 2082w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Karmirgyugh-300x75.jpg?v=1680074856 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Karmirgyugh-1024x256.jpg?v=1680074856 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Karmirgyugh-768x192.jpg?v=1680074856 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Karmirgyugh-1536x384.jpg?v=1680074856 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Karmirgyugh-2048x512.jpg?v=1680074856 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/Karmirgyugh-370x92.jpg?v=1680074856 370w" sizes="(max-width: 2082px) 100vw, 2082px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1-scaled.jpg?v=1680065895" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1-scaled.jpg?v=1680065895 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1-300x225.jpg?v=1680065895 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1-1024x768.jpg?v=1680065895 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1-768x576.jpg?v=1680065895 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1-1536x1152.jpg?v=1680065895 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1-2048x1536.jpg?v=1680065895 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1-370x278.jpg?v=1680065895 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Եկեղեցին հարավ-արևելքից, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Պատմական ակնարկ

Կարմիր գյուղը կամ Տռնավարզ-Դռնավարզը գտնվում է Ասկերանի շրջանում։ Ըստ Մակար Բարխուդարյանի՝ «․․․Դռնավարզ գյուղը հիմնուած է Պողրխանայ սարի հարաւ արևմտահայեաց լանջին վերայ, բնակիչք բնիկ են․․․» (Բարխուտարեանց 1895, 85)։  Դռնավարզը Կարմիր գյուղ է վերանվանվել 1921 թվականին։

Ճարտարապետա-հորինվածքային քննություն

Ըստ մուտքի ճակատակալ քարի վրա պահպանված արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է ։ՌՄՂ։ (1841) թվականին։ Միանավ ուղղանկյուն սրահ է՝ կառուցված կոպտատաշ կրաքարով և կրաշաղախով։ Սրբատաշ են կառույցի անկյունաքարերը, մուտքի, կամարների, խորանի, ավանդատների, լուսամուտների և այլ բացվածքների եզրաքարերը։ Արևելյան կողմում կիսաշրջանաձև խորանն է, որի երկու կողմերում գտնվում են ավանդատները (նկ․ 2)։ Ներքուստ թաղակապ է (նկ․ 3), արտաքուստ պատված է երկթեք կղմինդրապատ նոր ծածկով։ Թաղը հենվում է երկու զույգ որմնասյուներից բարձրացող սլաքաձև կամարների վրա:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-1-scaled.jpg?v=1680066001" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-1-scaled.jpg?v=1680066001 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-1-300x225.jpg?v=1680066001 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-1-1024x768.jpg?v=1680066001 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-1-768x576.jpg?v=1680066001 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-1-1536x1152.jpg?v=1680066001 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-1-2048x1536.jpg?v=1680066001 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/002-1-370x278.jpg?v=1680066001 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Եկեղեցին ներսից, 2022, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-2-1-scaled.jpg?v=1680066071" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-2-1-scaled.jpg?v=1680066071 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-2-1-300x225.jpg?v=1680066071 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-2-1-1024x768.jpg?v=1680066071 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-2-1-768x576.jpg?v=1680066071 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-2-1-1536x1152.jpg?v=1680066071 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-2-1-2048x1536.jpg?v=1680066071 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/003-2-1-370x278.jpg?v=1680066071 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Եկեղեցու պատին ագուցված խաչքար, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Տանիքի վրա՝ մեջտեղում, բարձրանում է զանգակատունը՝ սրբատաշ քարից կառուցված չորս սյուներով և բրգաձև վեղարով։

Հյուսիսային պատին պահպանվել է մկրտության ավազանը։ Եկեղեցու ներսում պատերին կան ագուցված տարբեր զարդանախշերով և պատկերաքանդակներով 12-13-րդ դարերի խաչքարեր (նկ․ 4, 5, 6, 7)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-2-1-scaled.jpg?v=1680066196" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-2-1-scaled.jpg?v=1680066196 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-2-1-225x300.jpg?v=1680066196 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-2-1-768x1024.jpg?v=1680066196 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-2-1-1152x1536.jpg?v=1680066196 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-2-1-1536x2048.jpg?v=1680066196 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/004-2-1-278x370.jpg?v=1680066196 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Եկեղեցու պատին ագուցված խաչքար, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-1-2-scaled.jpg?v=1680066274" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-1-2-scaled.jpg?v=1680066274 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-1-2-225x300.jpg?v=1680066274 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-1-2-768x1024.jpg?v=1680066274 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-1-2-1152x1536.jpg?v=1680066274 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-1-2-1536x2048.jpg?v=1680066274 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/005-1-2-278x370.jpg?v=1680066274 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Եկեղեցու պատին ագուցված խաչքար, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-1-1-scaled.jpg?v=1680066317" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-1-1-scaled.jpg?v=1680066317 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-1-1-225x300.jpg?v=1680066317 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-1-1-768x1024.jpg?v=1680066317 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-1-1-1152x1536.jpg?v=1680066317 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-1-1-1536x2048.jpg?v=1680066317 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/006-1-1-278x370.jpg?v=1680066317 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Եկեղեցու պատին ագուցված խաչքար, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-1-1-scaled.jpg?v=1680066371" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-1-1-scaled.jpg?v=1680066371 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-1-1-300x225.jpg?v=1680066371 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-1-1-1024x768.jpg?v=1680066371 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-1-1-768x576.jpg?v=1680066371 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-1-1-1536x1152.jpg?v=1680066371 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-1-1-2048x1536.jpg?v=1680066371 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/007-1-1-370x278.jpg?v=1680066371 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Եկեղեցու պատին ագուցված խաչքար, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Լուսավորվում է հարավային կողմից բացվող երկու մեծ, արևմտյան և արևելյան մասերում բացվող մեկական փոքր լուսամուտներով։ Մուտքը հարավից է։ Կից կառուցված է թաղակապ նախասրահ (նկ․ 8), որի կառուցման մասին հենց նախասրահի արևմտյան պատի հարավահայաց մասում պահպանվել է արձանագրություն՝ «Յիշատակ իւր հոգւոյն/ կառոյց զայս գաւիթս/ Իսրաէլ Յոյաննեսեան/ Դռնաւարզ գիւղացի, 1894 ամի» (նկ․ 9)։

Նախասրահի արևելյան պատի հարավահայաց մասում էլ պահպանվել է մեկ այլ արձանագրություն, որը վերաբերում է ավելի վաղ կառուցված զանգակատանը կամ եկեղեցուն նվիրած զանգին․ «Յիշատակեցինք զանկա/գս Շամիր կամ [եւ՞] Շիրին Իսրա/յելեան Լոճունց՝ 1892 ամի./ վախճանվեցան Բաքու՝/ խոլերային ժամանակին» (նկ․ 10)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/008-2-scaled.jpg?v=1680066495" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/008-2-scaled.jpg?v=1680066495 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/008-2-300x225.jpg?v=1680066495 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/008-2-1024x768.jpg?v=1680066495 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/008-2-768x576.jpg?v=1680066495 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/008-2-1536x1152.jpg?v=1680066495 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/008-2-2048x1536.jpg?v=1680066495 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/008-2-370x278.jpg?v=1680066495 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Եկեղեցու գավիթը, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/009-2-scaled.jpg?v=1680066546" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/009-2-scaled.jpg?v=1680066546 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/009-2-300x225.jpg?v=1680066546 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/009-2-1024x768.jpg?v=1680066546 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/009-2-768x576.jpg?v=1680066546 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/009-2-1536x1152.jpg?v=1680066546 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/009-2-2048x1536.jpg?v=1680066546 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/009-2-370x278.jpg?v=1680066546 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 9 Գավթի կառուցման արձանագրությունը, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/010-1-scaled.jpg?v=1680066656" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/010-1-scaled.jpg?v=1680066656 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/010-1-300x225.jpg?v=1680066656 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/010-1-1024x768.jpg?v=1680066656 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/010-1-768x576.jpg?v=1680066656 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/010-1-1536x1152.jpg?v=1680066656 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/010-1-2048x1536.jpg?v=1680066656 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/010-1-370x278.jpg?v=1680066656 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 10 Զանգակատան կառուցման արձանագրությունը, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Նախասրահում տեղադրված են 12-13-րդ դարերի երկու գեղաքանդակ խաչքարեր (նկ․ 11, 12), որոնք ըստ գյուղացիների վկայության, այստեղ են տեղափոխվել գյուղի տարածքում գտնվող Խաչին տակ սրբավայրից։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/011-1-scaled.jpg?v=1680066955" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/011-1-scaled.jpg?v=1680066955 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/011-1-225x300.jpg?v=1680066955 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/011-1-768x1024.jpg?v=1680066955 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/011-1-1152x1536.jpg?v=1680066955 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/011-1-1536x2048.jpg?v=1680066955 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/011-1-278x370.jpg?v=1680066955 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 11 Խաչքար գավիթում, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/012-1-scaled.jpg?v=1680067145" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/012-1-scaled.jpg?v=1680067145 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/012-1-225x300.jpg?v=1680067145 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/012-1-768x1024.jpg?v=1680067145 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/012-1-1152x1536.jpg?v=1680067145 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/012-1-1536x2048.jpg?v=1680067145 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/012-1-278x370.jpg?v=1680067145 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 12 Խաչքար գավիթում, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Եկեղեցու տարածքում պահպանվել են մի քանի արձանագիր տապանաքարեր (նկ․ 13), որոնց մի մասը գյուղի տարբեր ժամանակների քահանաների գերեզմանաքարերն են. «Տապանս Պետրոս քահա/նայի տէր Յոհանէսեան տէր Ման/ուէլեանց․ վախճան․ հուլիսի /1912 թ[ուականի], 73 ամաց։ Օ[ր]հնելով զժառանկութիւնս և ժողովուրդս/ հեռանու[մ] էմ, աւաղ(՞), յաւիտենականանութիւն» (նկ․ 14), «Այս է տապան լուսահ/ոգի տ[է]ր Մելքիսեթին,/ տ[է]ր Ավաքեանց ե[ւ] հայր/ էր տ[է]ր Սարգիսին, թ[վին] ։ՌՅԺԸ։ (1869) (նկ․ 15)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/013-1-scaled.jpg?v=1680067284" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/013-1-scaled.jpg?v=1680067284 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/013-1-300x225.jpg?v=1680067284 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/013-1-1024x768.jpg?v=1680067284 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/013-1-768x576.jpg?v=1680067284 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/013-1-1536x1152.jpg?v=1680067284 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/013-1-2048x1536.jpg?v=1680067284 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/013-1-370x278.jpg?v=1680067284 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 13 Տապանաքար եկեղեցու բակում, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/014-scaled.jpg?v=1680067348" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/014-scaled.jpg?v=1680067348 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/014-300x225.jpg?v=1680067348 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/014-1024x768.jpg?v=1680067348 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/014-768x576.jpg?v=1680067348 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/014-1536x1152.jpg?v=1680067348 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/014-2048x1536.jpg?v=1680067348 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/014-370x278.jpg?v=1680067348 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 14 Տապանաքար եկեղեցու բակում, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/015-scaled.jpg?v=1680067401" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/015-scaled.jpg?v=1680067401 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/015-300x225.jpg?v=1680067401 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/015-1024x768.jpg?v=1680067401 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/015-768x576.jpg?v=1680067401 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/015-1536x1152.jpg?v=1680067401 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/015-2048x1536.jpg?v=1680067401 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/015-370x278.jpg?v=1680067401 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 15 Տապանաքար եկեղեցու բակում, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Եկեղեցին վերանորոգվել է 2016–2018 թվականներին (նկ․ 16)։

2020 թվականի ռազմական գործողությունների ժամանակ եկեղեցին թիրախավորվել է, ադրբեջանական զինուժը եկեղեցու վրա արկ է արձակել, որն ընկել է մոտակայքում։ Այն հայտնաբերվել և վնասազերծվել է 2022 թվականի փետրվարին (մանրամասները տե՛ս

44-օրյա պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանի կողմից Արցախի Կարմիր գյուղի սբ. Աստվածածին եկեղեցին թիրախավորելու մասին)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/016-scaled.jpg?v=1680067541" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/016-scaled.jpg?v=1680067541 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/016-300x225.jpg?v=1680067541 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/016-1024x768.jpg?v=1680067541 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/016-768x576.jpg?v=1680067541 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/016-1536x1152.jpg?v=1680067541 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/016-2048x1536.jpg?v=1680067541 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/016-370x278.jpg?v=1680067541 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 16 Եկեղեցին արևմուտքից, 2023, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Գրականություն

1․ Բարխուտարեան 1895 – Բարխուտարեան Մ․, Արցախ, Բագու։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Կարմիր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/կարմիր-գյուղի-սբ․-աստվածածին-եկեղեցի/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Կարմիր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Սբ․ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Ասկերանի շրջանի Կարմիր գյուղում (նկ․ 1)։ Պատմական ակնարկ Կարմիր գյուղը կամ Տռնավարզ-Դռնավարզը գտնվում է Ասկերանի շրջանում։ Ըստ Մակար Բարխուդարյանի՝ «․․․Դռնավարզ գյուղը հիմնուած է Պողրխանայ սարի հարաւ արևմտահայեաց լանջին վերայ, բնակիչք բնիկ են․․․» (Բարխուտարեանց 1895, 85)։  Դռնավարզը Կարմիր գյուղ է վերանվանվել 1921 թվականին։ Ճարտարապետա-հորինվածքային քննություն Ըստ մուտքի ճակատակալ քարի վրա պահպանված արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է ։ՌՄՂ։ (1841) թվականին։ Միանավ ուղղանկյուն սրահ է՝ կառուցված կոպտատաշ կրաքարով և կրաշաղախով։ Սրբատաշ են կառույցի անկյունաքարերը, մուտքի, կամարների, խորանի, ավանդատների, լուսամուտների և այլ բացվածքների եզրաքարերը։ Արևելյան կողմում կիսաշրջանաձև խորանն է, որի երկու կողմերում գտնվում են ավանդատները (նկ․ 2)։ Ներքուստ թաղակապ է (նկ․ 3), արտաքուստ պատված է երկթեք կղմինդրապատ նոր ծածկով։ Թաղը հենվում է երկու զույգ որմնասյուներից բարձրացող սլաքաձև կամարների վրա:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/կարմիր-գյուղի-սբ․-աստվածածին-եկեղեցի/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-03-29T07:27:43+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/03/001-2-1-scaled.jpg?v=1680065895" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/","name":"Կարմիր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-03-29T05:27:06+00:00","dateModified":"2023-03-29T07:27:43+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Կարմիր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->