Локализация

Церковь Сурб Мариам Аствацацин (рис. 1, 2) находится в северо-восточной части села Аракел Гадрутского района, на холме склона горы.  Село ныне оккупировано Азербайджаном.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Arakel.jpg?v=1642680632" width="1356" height="540" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Arakel.jpg?v=1642680632 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Arakel-300x119.jpg?v=1642680632 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Arakel-1024x408.jpg?v=1642680632 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Arakel-768x306.jpg?v=1642680632 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Arakel-370x147.jpg?v=1642680632 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" title="Tr Arakel" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/001-1-768x545.jpg?v=1642680664" width="768" height="545" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/001-1-768x545.jpg?v=1642680664 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/001-1-300x213.jpg?v=1642680664 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/001-1-1024x727.jpg?v=1642680664 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/001-1-370x263.jpg?v=1642680664 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/001-1.jpg?v=1642680664 1481w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 1 Церковь с юго-запада. Электронный каталог государственной службы по охране исторической среды республики Арцах." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Церковь с юго-запада. Электронный каталог государственной службы по охране исторической среды республики Арцах.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1.jpg?v=1642680698" width="800" height="496" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1.jpg?v=1642680698 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-300x186.jpg?v=1642680698 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-768x476.jpg?v=1642680698 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-370x229.jpg?v=1642680698 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Рис. 2 Церковь до разрушения, Мкртчян Ш., 1988, стр. 273." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Церковь до разрушения, Мкртчян Ш., 1988, стр. 273.

Исторический очерк

Село Аракел находится в 9-10 км к юго-востоку от города Гадрут. Согласно устному сообщению жителей села, церковь Сурб Мариам Аствацацин была построена в 1902-1907-х годах на средства мецената Макича Григоряна – жителя Баку родом из Аракела, который пожертвовал на строительство 30 тысяч золотых монет. Проект церкви был заказан архитекторам из Тбилиси.

В результате операции «Кольцо» в 1991-ом году из Аракела были депортированы армяне, село же было разграблено и обстреляно азербайджанцами. Село было освобождено в августе 1993-го. С 1996-го года, благодаря финансированию организации «Франс-Карабах» были начаты восстановительные работы в селе и туда начала возвращаться большая часть жителей Аракела.

Архитектурно-композиционный анализ

Церковь по своему объемному решению представляет собой прямоугольный зал, который в восточной части завершается полукруглой абсидой. По обе стороны абсиды расположена пара ризниц. Купол опирается на 4 крестообразных пилона и соединяющие их арки (рис. 3, 4).

Церковь построена из чисто- и груботесанных камней базальта бурого цвета. Имеет длину 20, 5 метров, ширину – 16 метров. Высота вместе с куполом составляет 18 метров. Имеет 3 входа, которые открывались с восточной, северной и южной сторонах. Церковь освещалась благодаря 10 большим окнам (рис. 5, 6). В 1960-ые годы случайно был обнаружен колокол церкви, который сдали на металлолом. Он был передан в областной музей. Ныне он находится в музее отечествоведения Арцаха.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-768x544.jpg?v=1642680834" width="768" height="544" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-768x544.jpg?v=1642680834 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-300x212.jpg?v=1642680834 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-1024x725.jpg?v=1642680834 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-370x262.jpg?v=1642680834 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1.jpg?v=1642680834 1477w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 3 Церковь изнутри. Электронный каталог государственной службы по охране исторической среды республики Арцах." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Церковь изнутри. Электронный каталог государственной службы по охране исторической среды республики Арцах.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-768x576.jpeg?v=1642680990" width="768" height="576" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-768x576.jpeg?v=1642680990 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-300x225.jpeg?v=1642680990 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-1024x768.jpeg?v=1642680990 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-1536x1152.jpeg?v=1642680990 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-370x278.jpeg?v=1642680990 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005.jpeg?v=1642680990 1600w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 5 Церковь с севера, 2013, фото Г. Будагян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Церковь с севера, 2013, фото Г. Будагян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1.jpg?v=1642681023" width="1476" height="1046" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1.jpg?v=1642681023 1476w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1-300x213.jpg?v=1642681023 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1-1024x726.jpg?v=1642681023 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1-768x544.jpg?v=1642681023 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1-370x262.jpg?v=1642681023 370w" sizes="(max-width: 1476px) 100vw, 1476px" title="Рис. 6 Церковь с запада. Электронный каталог государственной службы по охране исторической среды республики Арцах." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Церковь с запада. Электронный каталог государственной службы по охране исторической среды республики Арцах.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-1-scaled.jpg?v=1642680918" width="1440" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-1-scaled.jpg?v=1642680918 1440w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-1-169x300.jpg?v=1642680918 169w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-1-576x1024.jpg?v=1642680918 576w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-1-768x1365.jpg?v=1642680918 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-1-864x1536.jpg?v=1642680918 864w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-1-1152x2048.jpg?v=1642680918 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-1-208x370.jpg?v=1642680918 208w" sizes="(max-width: 1440px) 100vw, 1440px" title="Рис. 4 Церковь изнутри. 2019, фото Г. Будагян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Церковь изнутри. 2019, фото Г. Будагян.

Состояние до, во время и после войны

После захвата села в 1991-ом году, село полностью было разрушено и сожжено. Подверглась вандализму и церковь Сурб Аствацацин: азербайджанцы открыли по ней огонь из танков, в результате чего полностью разрушились купол, свод и южная ризница (рис. 7). В период вооруженных действий 44-дневной войны церковь не пострадала. О состоянии церкви после войны информации нет.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-1-scaled.jpg?v=1642681200" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-1-scaled.jpg?v=1642681200 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-1-300x225.jpg?v=1642681200 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-1-1024x768.jpg?v=1642681200 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-1-768x576.jpg?v=1642681200 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-1-1536x1152.jpg?v=1642681200 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-1-2048x1536.jpg?v=1642681200 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-1-370x278.jpg?v=1642681200 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 7 Церковь с юга. 2019, фото Г. Будагян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Церковь с юга. 2019, фото Г. Будагян.

Литература

Бархударянц М., Арцах, Изд. «Арор», Баку, 1895 (на арм.яз).

Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха, Изд-во «Айастан», Ереван, 1988.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Церковь Сурб Мариам Аствацацин села Аракел - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-мариам-аствацацин-села-а/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Церковь Сурб Мариам Аствацацин села Аракел - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Церковь Сурб Мариам Аствацацин (рис. 1, 2) находится в северо-восточной части села Аракел Гадрутского района, на холме склона горы.  Село ныне оккупировано Азербайджаном." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-мариам-аствацацин-села-а/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-01-27T17:41:12+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/001-1-1.jpg?v=1642681286" />
	<meta property="og:image:width" content="1481" />
	<meta property="og:image:height" content="1051" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%b0%d0%bc-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%b0%d0%bc-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0/","name":"Церковь Сурб Мариам Аствацацин села Аракел - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-01-20T12:21:46+00:00","dateModified":"2022-01-27T17:41:12+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%b0%d0%bc-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%b0%d0%bc-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%b0%d0%bc-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Церковь Сурб Мариам Аствацацин села Аракел"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Տեղադրությունը

Գյավուրկալա (բառացի` անհավատների բերդ)  հնավայրը  գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Նոր Հայկաջուր (խորհրդային ժամանակ Աղդամի  շրջանի  Սոֆուլու) գյուղից արևելք: Գյավուրկալա բնակատեղին անցած դարի 50-70-ական թվականներին մասնակի ուսումնասիրվել է ադրբեջանցի հնագետների կողմից, որոնք  շեշտել են բնակավայրի քրիստոնեական բնույթը (Վահիդով 1965, 167-183): Այստեղ այսօր էլ դիտելի են պեղումներով բացված վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները (խորհրդային շրջանի պեղումների ավարտից հետո սրանք նորից ծածկվել են), սարկոֆագներով դամբարանադաշտը, վաղմիջնադարյան խաչակիր կոթողի սյունը (նկ․ 1):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala.jpg?v=1643311629" width="1365" height="507" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala.jpg?v=1643311629 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala-300x111.jpg?v=1643311629 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala-1024x380.jpg?v=1643311629 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala-768x285.jpg?v=1643311629 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala-370x137.jpg?v=1643311629 370w" sizes="(max-width: 1365px) 100vw, 1365px" title="Tr Nor Haykajur Gyavur Kala" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-768x532.jpeg?v=1643307902" width="768" height="532" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-768x532.jpeg?v=1643307902 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-300x208.jpeg?v=1643307902 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-1024x709.jpeg?v=1643307902 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-370x256.jpeg?v=1643307902 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11.jpeg?v=1643307902 1134w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Նկ. 1 Բնակատեղիի գլխավոր հատակագիծը․ 1-բնակատեղիի տարածք, 2-դամբարանադաշտ, ա-վաղքրիստոնեական եկեղեցին, բ- վաղմիջնադարյան խաչակիր կոթողի սյունը։ Չափագրությունը Լ․Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Բնակատեղիի գլխավոր հատակագիծը․ 1-բնակատեղիի տարածք, 2-դամբարանադաշտ, ա-վաղքրիստոնեական եկեղեցին, բ- վաղմիջնադարյան խաչակիր կոթողի սյունը։ Չափագրությունը Լ․Կիրակոսյանի:

Պատմական ակնարկ

Պատմական աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները բնակատեղիի և  եկեղեցու մասին բացակայում են։

Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն

2013 թվականին Արցախի Տիգրանակերտի արշավախումբը (Հ․ Պետրոսյան, Ն․ Երանյան, Լ․Կիրակոսյան, Լ. Մինասյան) իրականացրել է հնավայրի  եկեղեցու պեղումները: Այս պեղումները հնարավորություն տվեցին նախնական դիտարկումներ կատարել Գյավուրկալա բնակատեղիի  և այնտեղ գտնվող միանավ եկեղեցու մասին (նկ․ 2):

Բնակատեղին տարածվում է մի բլրի վրա, որը շրջակա հարթավայրից  բարձրացված է 6,0 մետր: Վերին հարթ մակերևույթն  արևելքից-արևմուտք ուղղությամբ ունի 160,0 մետր երկարություն, հյուսիսից հարավ՝  120,0 մետր՝ զբաղեցնելով մոտ 2,0 հա տարածք: Նախնական դիտարկումները երևան են բերում մի խումբ ճարտարապետական համալիրների մնացորդներ: Բնակատեղիի հարավային հատվածում դիտելի են վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները, բլրից հարավ և հարավ-արևելք՝ կենտրոնից մոտ 100,0 մետր հեռավորության վրա վաղքրիստոնեական սալարկղ և սարկոֆագ դամբարաններով կառուցապատված դամբարանադաշտն է (նկ․ 3): Ամենուր  հայտնաբերվում են վաղմիջնադարյան ճարտարապետական մանրամասների՝ խաչային հորինվածքների, սյան խարիսխների,  կոթողների, դրանց  պատվանդանների և այլ բեկորներ:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-scaled.jpg?v=1643308244" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-scaled.jpg?v=1643308244 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-300x200.jpg?v=1643308244 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-1024x683.jpg?v=1643308244 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-768x512.jpg?v=1643308244 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-1536x1024.jpg?v=1643308244 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-2048x1365.jpg?v=1643308244 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-370x247.jpg?v=1643308244 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-272x182.jpg?v=1643308244 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 2 Գյավուր կալայի եկեղեցու ավերակները մինչև 2013թ․ պեղումները։ Լուսանկարը՝ Լ․ Կիրակոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 2 Գյավուր կալայի եկեղեցու ավերակները մինչև 2013թ․ պեղումները։ Լուսանկարը՝ Լ․ Կիրակոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-768x512.jpg?v=1643308596" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-768x512.jpg?v=1643308596 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-300x200.jpg?v=1643308596 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-1024x683.jpg?v=1643308596 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-1536x1024.jpg?v=1643308596 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-2048x1365.jpg?v=1643308596 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-370x247.jpg?v=1643308596 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-272x182.jpg?v=1643308596 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Նկ․ 3 Սարկոֆագի կափարիչ վաղքրիստոնեական դամբարանադաշտում։ Լուսանկարը՝ Լ․ Կիրակոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Սարկոֆագի կափարիչ վաղքրիստոնեական դամբարանադաշտում։ Լուսանկարը՝ Լ․ Կիրակոսյանի։

Պեղումների ընթացքում հեռացվել է եկեղեցու հողային ծածկույթը և բացվել են  շինությունների ավերակները:  Պեղման ընդհանուր մակերեսը կազմել է մոտ 150 քառ. մետր, միջին խորությունը՝ 1,5 մետր: Տեղում պահպանված երևան են եկել հատակի 14 սալերը (չափերը՝ 0,45 x 0,45 մ - 0,95 x 0,7 մետր ) և եկեղեցու հյուսիսային պատի ներքին երեսի առաջին շարքի 15 սրբատաշ քարերը: Հյուսիսարևմտյան անկյունում մեկական քար պահպանվել է նաև երկրորդ շարքում: Մաքրվել է եկեղեցու աղոթասրահն ու նրան հյուսիսային կողմից կցված սենյակը  (նկ․ 4):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-scaled.jpg?v=1643309000" width="2560" height="1385" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-scaled.jpg?v=1643309000 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-300x162.jpg?v=1643309000 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-1024x554.jpg?v=1643309000 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-768x415.jpg?v=1643309000 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-1536x831.jpg?v=1643309000 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-2048x1108.jpg?v=1643309000 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-370x200.jpg?v=1643309000 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 4 Եկեղեցու տեսքը 2013 թ․ պեղումներից հետո։ Լուսանկարը՝ Լ․ Կիրակոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Եկեղեցու տեսքը 2013 թ․ պեղումներից հետո։ Լուսանկարը՝ Լ․ Կիրակոսյանի։

Հատակագծային հորինվածքը: Ամբողջովին ուրվագծվում է եկեղեցու հատակագիծը (նկ․5): Այն ուղղանկյանը ներգծված կիսաշրջանաձև աբսիդով միանավ սրահ է: Եկեղեցու արտաքին երկարությունն է 18,0 մետր,  լայնությունը՝ 7,75 մետր: Աղոթասրահն ունի 11,65 x 5,25 մետր չափեր: Կիսաշրջանաձև խորանի հատակը 0,5 մետրով  բարձր է աղոթասրահի մակարդակից և հավանաբար, ժամանակին նրա հետ հաղորդակցվել է երկու աստիճաններով, որոնցից ոչինչ չի պահպանվել: Տեղում առկա են բեմառեջքի երկու անկյունների մեկական քարեր: Աբսիդն ունի 3,85 մետր խորություն: Կից սենյակը հատակագծում ուղղանկյունաձև է`  6,4 x 3,4 մետր չափերով և 1,05 մետր պատի հաստությամբ:  Եկեղեցին ունի երեք մուտք՝ երկուսը հարավային կողմից, իսկ երրորդը՝ արևմտյան:  Հյուսիսից կցված սենյակի հետ աղոթասրահը հաղորդակցվում է այս կողմի մուտքով: Հստակ որոշվում է միայն հարավարևմտյան մուտքի լայնությունը՝ 1,35 մետր: Եկեղեցին կառուցված է եղել աստիճանավոր գետնախարսխի վրա, որի որոշ մնացորդներ դիտելի են արևելյան և հարավային կողմում: Պահպանված են եկեղեցու հարավային և հյուսիսային երկայնական պատերի որոշ հատվածներ մինչև 1,7 մետր բարձրությամբ: Դրանք շարված են միջնադարյան ավանդական, «միդիս» ՝ եռաշերտ, երկճակատանի սկզբունքով, որտեղ պատի արտաքին և ներքին երեսների սրբատաշ քարերն իրար են միացված կրաշաղախով:  Մաքրման աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերվել են կղմինդրի բազմաքանակ բեկորներ: Գտնվել են կղմինդրի (տափակ - լայնությունը` 20-24 սմ, կողերի հաստությունը 14 - 20 սմ, բարձրությունը` 30 - 35 սմ) և փորակավոր մասերը (տրամագիծը՝ 10 - 14 սմ): Դրանք պատրաստված են ոչ որակյալ, խոշորահատիկ, կարմրադեղնավուն կավից: Սրանք վկայում են, որ ինչպես Տիգրանակերտի բազիլիկաները, Գյավուրկալայի եկեղեցին նույնպես կղմինդրապատ տանիք է ունեցել և կառուցվել է կրաքարով  և իր չափերով մոտ է Տիգրանակերտի Փոքր եկեղեցուն:  Հատակագծային հորինվածքի տարբերությունն այն է, որ այստեղ  աբսիդը ներգծված է ուղղանկյանը, իսկ Տիգրանակերտում` արտաքինից շեշտված (Կիրակոսյան 2013, 130,131):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-768x852.png?v=1643309048" width="768" height="852" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-768x852.png?v=1643309048 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-271x300.png?v=1643309048 271w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-334x370.png?v=1643309048 334w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005.png?v=1643309048 818w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Նկ. 5 Եկեղեցու հատակագիծն ու կտրվածքը։ Չափագրությունը Լ․Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Եկեղեցու հատակագիծն ու կտրվածքը։ Չափագրությունը Լ․Կիրակոսյանի:

Գյավուրկալայի եկեղեցին պատկանում է վաղմիջնադարյան ուղղանկյանը ներգծված եկեղեցիների տիպին, որին վերաբերում են  վաղմիջնադարյան բազիլիկաների մեծ մասը (նկ.  6):

Սրանք իրենց հերթին բաժանվում են երկու ենթախմբի` պարզ ձև ունեցող եկեղեցիներ`  առանց հիմնական ծավալին հարող որևէ կառուցվածքի, և եկեղեցիներ` մեկ կամ երկու ավանդատներով ու մեկ, երկու կամ երեք կողմերից կցված արտաքին սրահներով: Գյավուրկալայի եկեղեցին պատկանում է բազիլիկների երկրորդ ենթախմբին` հյուսիսային կողմից ունի աղոթասրահի հետ հաղորդակցվող սենյակ: Այս կառույցների համամասնությունը  մոտենում է երկայնական տիպի պաշտամունքային կառույցների դասական  համամասնություններին և հիմնականում  1:2 - ից ավելին է: Գյավուրկալայի եկեղեցում արձանագրված է 1:2,2 ցուցանիշը։

Եկեղեցին իր հատակագծով, հյուսիսային ավանդատան պատին փորագրված խաչային հորինվածքով (նկ. 7), կղմինդրների հավաքածույով վերաբերում է 5-6-րդ դարերին: Խեցեղենը ներկայանում է վաղ ջնարակի ուշագրավ օրինակներով, որի հիման վրա բնակավայրի գոյության վերին սահման կարելի է համարել 9-րդ դարը: Ժամանակին այստեղ գտնված սարկոֆագներից մեկի կափարիչը կրում էր ընդարձակ հայերեն արձանագրություն, այն տեղափոխվել է Բաքու և ներկա ճակատագիրը հայտնի չէ (Բարխուդարյան 1964, 61-64): Բնակավայրի անվանումը, քրիստոնեական հուշարձանները, հայերեն արձանագրությունը լավագույնս վկայում են այս բնակավայրի քրիստոնեական-հայկական ինքնությունը (Մշակութային հետազոտություններն․․․ 2009, 28):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006.png?v=1643309372" width="3711" height="2783" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006.png?v=1643309372 3711w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-300x225.png?v=1643309372 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1024x768.png?v=1643309372 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-768x576.png?v=1643309372 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1536x1152.png?v=1643309372 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-2048x1536.png?v=1643309372 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-370x277.png?v=1643309372 370w" sizes="(max-width: 3711px) 100vw, 3711px" title="Նկ․ 6 Ուղղանկյանը ներգծված աբսիդով միանավ եկեղեցիների հատակագծային տիպը․ 1-Գյավուրկալա, ա-Շենիկ, բ-Ագարակ, գ-Արագյուղ, դ-Թալին, ե-Ավան (Արագածոտնի մարզ), զ-Շենիկ, է-Ավան (Երևան), ը-Արագյուղի սբ Աստվածածին, թ-Զովունի Թուխ-Մանուկ, ժ-Պեմզաշեն։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 6 Ուղղանկյանը ներգծված աբսիդով միանավ եկեղեցիների հատակագծային տիպը․ 1-Գյավուրկալա, ա-Շենիկ, բ-Ագարակ, գ-Արագյուղ, դ-Թալին, ե-Ավան (Արագածոտնի մարզ), զ-Շենիկ, է-Ավան (Երևան), ը-Արագյուղի սբ Աստվածածին, թ-Զովունի Թուխ-Մանուկ, ժ-Պեմզաշեն։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-768x512.jpg?v=1643309683" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-768x512.jpg?v=1643309683 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-300x200.jpg?v=1643309683 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-1024x683.jpg?v=1643309683 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-1536x1024.jpg?v=1643309683 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-2048x1365.jpg?v=1643309683 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-370x247.jpg?v=1643309683 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-272x182.jpg?v=1643309683 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Նկ․ 7 Եկեղեցու հյուսիսային ավանդատան պատին փորագրված խաչային հորինվածքը։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 7 Եկեղեցու հյուսիսային ավանդատան պատին փորագրված խաչային հորինվածքը։

Մատենագրական քննություն

Գյավուրկալայի եկեղեցում՝ դեռևս 1950-ականներից մասնակի պեղումներ են կատարել ադրբեջանցի հնագետները։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերված ամեն հայկականը նրանք ներկայացրել են որպես «աղվանական» և հրատարակել (Վահիդով 1965, 167-183; Геюшев 166, 77-79; նույնի 1972, 1978; նույնի 1984, 60)։ Գյավուրկալայի հնավայրին անդրադարձել է Ս․Կարապետյանը՝ հակիրճ նկարագրելով համալիրը  (Կարապետյան 1999, 227, 228)։ Հնավայրին և մասնավորապես եկեղեցուն անդրադարձել է Արցախի հնագիտական արշավախումբը իր դաշտային ուսումնասիրությունների արդյունքների հրապարակումներում (Պետրոսյան, Խաչատրյան, Փիլիպոսյան, Սաֆարյան 2006, 439, 440)։ Գյավուրկալայի եկեղեցու հորինվածքային, կառուցվածքային և շինարվեստի հարցերն են քննարկված Լ․ Կիրակոսյանի աշխատանքներում (Կիրակոսյան 2013, 130, 131; Նույնի 2018, 25,26)։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Խորհրդային շրջանում մասնակի պեղումներ են կատարվել հնավայրի տարածքում։ Դրանց ավարտից հետո ավերակների որոշ հատվածներ ծածկվել են (եկեղեցու պատերը մասամբ և սալահատակը)։ Արցախյան առաջին պատերազմից հետո հնավայրի տարածքում կարճատև պեղումներ են իրականացվել՝ ամբողջությամբ բացվել և վավերացվել են եկեղեցու ավերակները։ Ուսումնասիրությունից հետո որոշ հատվածներ նորից փակվել են։ Արցախյան երկրորդ պատերազմի ընթացքում և հետո էական փոփոխություններ չի կրել։

Գրականության ցանկ

1․ Բարխուդարյան 1964 - Բարխուդարյան Ս․, Տապանագիր Համամ իշխանի անունով, «Տեղեկագիր ԳԱ», N 1, Երևան։

2․ Կարապետյան 1999- Կարապետյան Ս․, Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, ՀՀ ԳԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան։

3․ Կիրակոսյան 2013 - Կիրակոսյան Լ․, Արցախի Տիգրանակերտի եկեղեցու ճարտարապետությունը, ՊԲՀ, 1(192), ՀՀ ԳԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան։

4․ Կիրակոսյան 2018 – Կիրակոսյան Լ․, Խաչենագետի ներքնահովտի ճարտարապետությունը, ԺԸ 00․01 «Ճարտարապետություն և ճարտարապետական դիզայն» մասնագիտությամբ ճարտարապետական դոկտորի գիտական աստիճանի հայցման  ատենախոսության սեղմագիր, Երևան։

5․ Մշակութային հետազոտություններն Արցախում- 2009,  Պետրոսյան Հ., Կիրակոսյան Լ., Մշակութային հետազոտություններն Արցախում, Շուշի, Հանդաբերդի վանք, Տիգրանակերտ, Երևան։

6․Պետրոսյան, Խաչատրյան, Փիլիպոսյան, Սաֆարյան 2006 – Պետրոսյան Հ․, Խաչատրյան Ժ․, Փիլիպոսյան Ա․, Սաֆարյան Վ․, Արցախի Տիգրանակերտի և շրջակայքի հնագիտական հետազոտության առաջին արդյունքները, Լեռնայի Ղարաբաղի անցյալը, ներկան և ապագան, Միջազգային գիտաժողովի զեկուցումների հիմնադրույթներ, հունիսի 21-24, Ստեփանակերտ։

7․ Վահիդով 1965- Վահիդով Ռ․, Հնագիտական պեղումները Գյավուր կալայում, // Ադրբեջանի նյութական մշակույթը, հ․ 4, Բաքու (ադրբեջաներեն)։

8․ Геюшев 1966 – Геюшев Р., Каменные идолы нового типа ДАН, Азерб. ССР, N 6․

9․ Геюшев 1972 – Геюшев Р., Раскопки городища Гявур кала, «Археологические открытия в Азербайджане за 1971 год», Баку.

10․ Геюшев 1978 – Геюшев Р., Работы на городище Гявур кала, «Археологические открытия  1977 года», Москва.

11․ Геюшев 1984 - Геюшев Р., Христианство в Кавказской Албании, Баку.

Տեղադրությունը Գյավուրկալա (բառացի` անհավատների բերդ)  հնավայրը  գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Նոր Հայկաջուր (խորհրդային ժամանակ Աղդամի  շրջանի  Սոֆուլու) գյուղից արևելք: Գյավուրկալա բնակատեղին անցած դարի 50-70-ական թվականներին մասնակի ուսումնասիրվել է ադրբեջանցի հնագետների կողմից, որոնք  շեշտել են բնակավայրի քրիստոնեական բնույթը (Վահիդով 1965, 167-183): Այստեղ այսօր էլ դիտելի են պեղումներով բացված վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները (խորհրդային շրջանի պեղումների ավարտից հետո սրանք նորից ծածկվել են), սարկոֆագներով դամբարանադաշտը, վաղմիջնադարյան խաչակիր կոթողի սյունը (նկ․ 1): Պատմական ակնարկ Պատմական աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները բնակատեղիի և  եկեղեցու մասին բացակայում են։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն 2013 թվականին Արցախի Տիգրանակերտի արշավախումբը (Հ․ Պետրոսյան, Ն․ Երանյան, Լ․Կիրակոսյան, Լ. Մինասյան) իրականացրել է հնավայրի  եկեղեցու պեղումները: Այս պեղումները հնարավորություն տվեցին նախնական դիտարկումներ կատարել Գյավուրկալա բնակատեղիի  և այնտեղ գտնվող միանավ եկեղեցու մասին (նկ․ 2): Բնակատեղին տարածվում է մի բլրի վրա, որը շրջակա հարթավայրից  բարձրացված է 6,0 մետր: Վերին հարթ մակերևույթն  արևելքից-արևմուտք ուղղությամբ ունի 160,0 մետր երկարություն, հյուսիսից հարավ՝  120,0 մետր՝ զբաղեցնելով մոտ 2,0 հա տարածք: Նախնական դիտարկումները երևան են բերում մի խումբ ճարտարապետական համալիրների մնացորդներ: Բնակատեղիի հարավային հատվածում դիտելի են վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները, բլրից հարավ և հարավ-արևելք՝ կենտրոնից մոտ 100,0 մետր հեռավորության վրա վաղքրիստոնեական սալարկղ և սարկոֆագ դամբարաններով կառուցապատված դամբարանադաշտն է (նկ․ 3): Ամենուր  հայտնաբերվում են վաղմիջնադարյան ճարտարապետական մանրամասների՝ խաչային հորինվածքների, սյան խարիսխների,  կոթողների, դրանց  պատվանդանների և այլ բեկորներ:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Գյավուրկալա վաղքրիստոնեական բնակատեղին և եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/գյավուրկալա-վաղքրիստոնեական-բնակատե/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Գյավուրկալա վաղքրիստոնեական բնակատեղին և եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Գյավուրկալա (բառացի` անհավատների բերդ)  հնավայրը  գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Նոր Հայկաջուր (խորհրդային ժամանակ Աղդամի  շրջանի  Սոֆուլու) գյուղից արևելք: Գյավուրկալա բնակատեղին անցած դարի 50-70-ական թվականներին մասնակի ուսումնասիրվել է ադրբեջանցի հնագետների կողմից, որոնք  շեշտել են բնակավայրի քրիստոնեական բնույթը (Վահիդով 1965, 167-183): Այստեղ այսօր էլ դիտելի են պեղումներով բացված վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները (խորհրդային շրջանի պեղումների ավարտից հետո սրանք նորից ծածկվել են), սարկոֆագներով դամբարանադաշտը, վաղմիջնադարյան խաչակիր կոթողի սյունը (նկ․ 1): Պատմական ակնարկ Պատմական աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները բնակատեղիի և  եկեղեցու մասին բացակայում են։ Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն 2013 թվականին Արցախի Տիգրանակերտի արշավախումբը (Հ․ Պետրոսյան, Ն․ Երանյան, Լ․Կիրակոսյան, Լ. Մինասյան) իրականացրել է հնավայրի  եկեղեցու պեղումները: Այս պեղումները հնարավորություն տվեցին նախնական դիտարկումներ կատարել Գյավուրկալա բնակատեղիի  և այնտեղ գտնվող միանավ եկեղեցու մասին (նկ․ 2): Բնակատեղին տարածվում է մի բլրի վրա, որը շրջակա հարթավայրից  բարձրացված է 6,0 մետր: Վերին հարթ մակերևույթն  արևելքից-արևմուտք ուղղությամբ ունի 160,0 մետր երկարություն, հյուսիսից հարավ՝  120,0 մետր՝ զբաղեցնելով մոտ 2,0 հա տարածք: Նախնական դիտարկումները երևան են բերում մի խումբ ճարտարապետական համալիրների մնացորդներ: Բնակատեղիի հարավային հատվածում դիտելի են վաղմիջնադարյան եկեղեցու ավերակները, բլրից հարավ և հարավ-արևելք՝ կենտրոնից մոտ 100,0 մետր հեռավորության վրա վաղքրիստոնեական սալարկղ և սարկոֆագ դամբարաններով կառուցապատված դամբարանադաշտն է (նկ․ 3): Ամենուր  հայտնաբերվում են վաղմիջնադարյան ճարտարապետական մանրամասների՝ խաչային հորինվածքների, սյան խարիսխների,  կոթողների, դրանց  պատվանդանների և այլ բեկորներ:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/գյավուրկալա-վաղքրիստոնեական-բնակատե/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:56:32+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-scaled.jpg?v=1643309000" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1385" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="5 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%b5%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%ac%d5%a1-%d5%be%d5%a1%d5%b2%d6%84%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bf%d5%a5/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%b5%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%ac%d5%a1-%d5%be%d5%a1%d5%b2%d6%84%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bf%d5%a5/","name":"Գյավուրկալա վաղքրիստոնեական բնակատեղին և եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-01-27T19:00:33+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:56:32+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%b5%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%ac%d5%a1-%d5%be%d5%a1%d5%b2%d6%84%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bf%d5%a5/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%b5%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%ac%d5%a1-%d5%be%d5%a1%d5%b2%d6%84%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bf%d5%a5/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%b5%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%ac%d5%a1-%d5%be%d5%a1%d5%b2%d6%84%d6%80%d5%ab%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bf%d5%a5/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Գյավուրկալա վաղքրիստոնեական բնակատեղին և եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Ղարղաբազար. իջևանատունը և մզկիթը

Տեղադրությունը

Իջևանատունը և մզկիթը գտնվում են Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում, իսկ խորհրդային տարիներին ընդգրկված էին Ադրբեջանի ԽՍՀ Ֆիզուլիի շրջանի Ղարղաբազար գյուղի մեջ: 2020 թվականի ռազմական գործողությունների հետևանքով տարածքը, որտեղ գտնվում է հուշարձանախումբը, անցել է ադրբեջանական վերահսկողությանը:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr_Kargabazar.jpg?v=1644000016" width="1356" height="448" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr_Kargabazar.jpg?v=1644000016 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr_Kargabazar-300x99.jpg?v=1644000016 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr_Kargabazar-1024x338.jpg?v=1644000016 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr_Kargabazar-768x254.jpg?v=1644000016 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr_Kargabazar-370x122.jpg?v=1644000016 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Հուշարձանախմբի մասին պատմական տեղեկությունները բավականին սուղ են: Համարվում է, որ իջևանատունը կառուցվել է 17-րդ դարում (Усейнов 1963, 291): Մզկիթը, որը գտնվում է բլրի գագաթին, համաձայն մուտքից վեր գտնվող արձանագրության, կառուցվել է հաջի Գիաս ադ-Դինի կողմից 1683/1684 թվականին (КЭПА 2011, 96-97 ):

Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն

Իջևանատունը գտնվում է գյուղի կենտրոնում բարձրացող բլրի արևմտյան լանջին: Այն կառուցելիս հաշվի են առել տեղանքի բնույթը՝ ռելիեֆը թողնված է անփոփոխ և կառույցները հարմարեցված են նրան (նկ. 1): Հատակագծում քարավանատան շինությունը ուղղանկյուն է, կենտրոնում գտնվում է ներքին բակը, որի շուրջն էլ ձևավորված է համալիրը իր տարաբնույթ նշանակության շինություններով (նկ. 2): Այսպիսի հատակագծումը, որտեղ կենտրոնական դեր է խաղում ներքին բակը, բավականին տարածված էր տարածաշրջանի իջևանատներում: Հայաստանում բակավոր քարավանատներից են Ներքին Թալինի և նախկին Աթարբեկյան գյուղի (ներկայիս Հրազդան քաղաք) քարավանատները, այդպիսին էր մայրաքաղաք Անիի քարավանատունը և այլն (Հարությունյան 1992, 342, 346-348): Ադրբեջանի ճարտարապետության պատմությանը նվիրված աշխատանքներում ուղղանկյուն հատակագծով, ներքին բակով նման քարավանատները բաժանվում են երկու տեսակի՝ քաղաքային և ճանապարհային, իսկ Ղարղաբազարինը դասվում է ճանապարհային քարավանատների տեսակին (Саламзаде 1964, 63-67):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-scaled.jpg?v=1643998698" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-scaled.jpg?v=1643998698 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-300x200.jpg?v=1643998698 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-1024x683.jpg?v=1643998698 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-768x512.jpg?v=1643998698 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-1536x1024.jpg?v=1643998698 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-2048x1365.jpg?v=1643998698 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-370x247.jpg?v=1643998698 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-272x182.jpg?v=1643998698 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 1 Իջևանատան ընդհանուր տեսքը, լուս. Ս. Դանիելյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Իջևանատան ընդհանուր տեսքը, լուս. Ս. Դանիելյանի:

Քարավանատան մուտքից (նկ. 3, 4) աջ ու ձախ գտնվում են երկու երկար, թաղակապ դահլիճներ, որոնք նախատեսված էին կենդանիների համար (Бретаницкий 1966, 279): Այս դահլիճները կիսագետնափոր են, թաղակապ, ունեն ախոռներ, բուխարիներ: Եռակամար նախասրահի կամարները (նկ. 5) պայտաձև են և իրենց ուղղակի զուգահեռները ունեն միջնադարյան Արցախի ճարտարապետության մեջ (Մեծարանից վանք, Կոշիկ անապատ): Նախասրահի ետևում գտնվում է մի ընդարձակ սրահ, որի կողքին տեղակայված են միանավ թաղակապ դահլիճներ: Կենտրոնական սրահը և թաղակապ դալիճները ամբողջությամբ գտնվում են բլրի մեջ և արտաքուստ չեն էլ երևում. հուշարձանին մոտենալիս կարելի է տեսնել միայն եռակամար սրահը և նրան կից դահլիճների արտաքին պատերը (Մկրտչյան 1985,138): Շինությունների մեծ մասն արտաքուստ է կառուցված է անտաշ քարերով, հյուրասենյակները, սրահն երն ու շքամուտքը՝  սրբատաշով: Նախասրահի կենտրոնական կամարի սյան վրա կա անվարժ ձեռքով գրված հայերեն հիշատակագրություն. «Ես Ջլի Վարդս եկի թվին :ՌՃԼ: 1681…» (ԴՀՎ 1982, 191):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-2-768x512.jpg?v=1643998827" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-2-768x512.jpg?v=1643998827 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-2-300x200.jpg?v=1643998827 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-2-1024x683.jpg?v=1643998827 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-2-1536x1024.jpg?v=1643998827 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-2-2048x1365.jpg?v=1643998827 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-2-370x247.jpg?v=1643998827 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-2-272x182.jpg?v=1643998827 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="նկ. 5 Եռակամար նախասրահը, լուս. Ս. Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Եռակամար նախասրահը, լուս. Ս. Դանիելյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/006-3.jpg?v=1643998852" width="729" height="968" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/006-3.jpg?v=1643998852 729w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/006-3-226x300.jpg?v=1643998852 226w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/006-3-279x370.jpg?v=1643998852 279w" sizes="(max-width: 729px) 100vw, 729px" title="նկ. 6 Մզկիթի հատակագիծը և կտրվածքը, Саламзаде А., Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. գրքից, էջ 39։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 6 Մզկիթի հատակագիծը և կտրվածքը, Саламзаде А., Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. գրքից, էջ 39։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/008-768x512.jpg?v=1643998926" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/008-768x512.jpg?v=1643998926 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/008-300x200.jpg?v=1643998926 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/008-1024x683.jpg?v=1643998926 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/008-1536x1024.jpg?v=1643998926 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/008-2048x1365.jpg?v=1643998926 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/008-370x247.jpg?v=1643998926 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/008-272x182.jpg?v=1643998926 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="նկ. 8 Մզկիթի հարավային ճակատը, լուս. Ս. Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 8 Մզկիթի հարավային ճակատը, լուս. Ս. Դանիելյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/009-768x512.jpg?v=1643998965" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/009-768x512.jpg?v=1643998965 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/009-300x200.jpg?v=1643998965 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/009-1024x683.jpg?v=1643998965 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/009-1536x1024.jpg?v=1643998965 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/009-2048x1365.jpg?v=1643998965 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/009-370x247.jpg?v=1643998965 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/009-272x182.jpg?v=1643998965 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="նկ. 9 Մզկիթը միհրաբը և ներսույթը, լուս. Ս. Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 9 Մզկիթը միհրաբը և ներսույթը, լուս. Ս. Դանիելյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002-2.jpg?v=1643998720" width="370" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002-2.jpg?v=1643998720 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002-2-217x300.jpg?v=1643998720 217w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002-2-267x370.jpg?v=1643998720 267w" sizes="(max-width: 370px) 100vw, 370px" title="նկ. 2 Իջևանատան հատակագիծը և կտրվածքը, Усейнов В., История архитектуры Азербайджана գրքից, էջ 290:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Իջևանատան հատակագիծը և կտրվածքը, Усейнов В., История архитектуры Азербайджана գրքից, էջ 290:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-2-768x512.jpg?v=1643998757" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-2-768x512.jpg?v=1643998757 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-2-300x200.jpg?v=1643998757 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-2-1024x683.jpg?v=1643998757 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-2-1536x1024.jpg?v=1643998757 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-2-2048x1365.jpg?v=1643998757 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-2-370x247.jpg?v=1643998757 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-2-272x182.jpg?v=1643998757 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="նկ. 3 Իջևանատան գլխավոր մուտքը, լուս. Ս. Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Իջևանատան գլխավոր մուտքը, լուս. Ս. Դանիելյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-4-scaled.jpg?v=1643998793" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-4-scaled.jpg?v=1643998793 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-4-300x200.jpg?v=1643998793 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-4-1024x683.jpg?v=1643998793 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-4-768x512.jpg?v=1643998793 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-4-1536x1024.jpg?v=1643998793 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-4-2048x1365.jpg?v=1643998793 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-4-370x247.jpg?v=1643998793 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-4-272x182.jpg?v=1643998793 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 4 Իջևանատան մուտքից վեր գտնվող զարդաքանդակը, լուս. Ս. Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Իջևանատան մուտքից վեր գտնվող զարդաքանդակը, լուս. Ս. Դանիելյանի։

Բլրի գագաթին է գտնվում սրբատաշ մոխրագույն քարից կառուցված, բավականին հաստ պատերով, քառանկյուն հորինվածք ունեցող, միանավ, թաղակապ ծածկով մզկիթի շենքը (նկ. 6), որի գլխավոր մուտքը հյուսիսային կողմում է, իսկ մուտքից անմիջապես վեր գտնվում է շինարարական արաբատառ արձանագրությունը (նկ. 7): Մզկիթն ունի երեք պատուհան՝ մեկը հյուսիսային կողմում, արձանագրությունից անմիջապես վեր, իսկ մյուս երկուսը՝ հարավային ճակատում (նկ. 8): Շինությունը ներսից ունի փոքրիկ որմնախորշեր, իսկ մուտքի դիմաց՝ հարավում, գտնվում է միհրաբը (նկ. 9): Մզկիթը շենքն իր հատակագծային սկզբուքներով, անգամ արտաքին և ներքին տեսքով՝ բացառյալ միհրաբը, վերարտադրում է Արցախում ուշ միջնադարում լայն տարածում ստացած միանավ, թաղակապ եկեղեցիները:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/007-4-scaled.jpg?v=1643998889" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/007-4-scaled.jpg?v=1643998889 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/007-4-200x300.jpg?v=1643998889 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/007-4-683x1024.jpg?v=1643998889 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/007-4-768x1152.jpg?v=1643998889 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/007-4-1024x1536.jpg?v=1643998889 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/007-4-1365x2048.jpg?v=1643998889 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/007-4-247x370.jpg?v=1643998889 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="նկ. 7 Մզկիթի գլխավոր մուտքը և արձանագրությունը, լուս. Ս. Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 7 Մզկիթի գլխավոր մուտքը և արձանագրությունը, լուս. Ս. Դանիելյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո

Արցախյան պատերազմների ժամանակ քարավանատան շենքը և մզկիթը չեն վնասվել: Հուշարձանախումբը միտումնավոր ավերվածությունների և ձևափոխությունների չի ենթարկվել: Կարող ենք միայն փաստել, որ, ելնելով քարավանատան շինության ծավալներից և հարմարանքներից, այդտեղ խոտ են ամբարել, ինչից հուշարձանը չի տուժել:

Գրականություն

ԴՀՎ 1982-Դիվան հայ վիմագրության, պրակ 5, Արցախ, Երևան:

Հարությունյան 1992- Հարությունյան Վ., Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երևան:

Մկրտչյան 1985- Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, Երևան:

Бретаницкий 1966- Бретаницкий Л., Зодчество Азербайджана XII-XV вв. и его место в архитектуре Переднего Востока, Москва.

КЭПА 2011- Корпус эпиграфических памятников Азербайджана, т. V, Баку.

Саламзаде 1964-Саламзаде А., Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв., Баку.

 Усейнов 1963- Усейнов М., История архитектуры Азербайджана, Москва.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Ղարղաբազար. իջևանատունը և մզկիթը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/ղարղաբազար-իջևանատունը-և-մզկիթը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Ղարղաբազար. իջևանատունը և մզկիթը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Իջևանատունը և մզկիթը գտնվում են Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում, իսկ խորհրդային տարիներին ընդգրկված էին Ադրբեջանի ԽՍՀ Ֆիզուլիի շրջանի Ղարղաբազար գյուղի մեջ: 2020 թվականի ռազմական գործողությունների հետևանքով տարածքը, որտեղ գտնվում է հուշարձանախումբը, անցել է ադրբեջանական վերահսկողությանը: Պատմական ակնարկ Հուշարձանախմբի մասին պատմական տեղեկությունները բավականին սուղ են: Համարվում է, որ իջևանատունը կառուցվել է 17-րդ դարում (Усейнов 1963, 291): Մզկիթը, որը գտնվում է բլրի գագաթին, համաձայն մուտքից վեր գտնվող արձանագրության, կառուցվել է հաջի Գիաս ադ-Դինի կողմից 1683/1684 թվականին (КЭПА 2011, 96-97 ): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Իջևանատունը գտնվում է գյուղի կենտրոնում բարձրացող բլրի արևմտյան լանջին: Այն կառուցելիս հաշվի են առել տեղանքի բնույթը՝ ռելիեֆը թողնված է անփոփոխ և կառույցները հարմարեցված են նրան (նկ. 1): Հատակագծում քարավանատան շինությունը ուղղանկյուն է, կենտրոնում գտնվում է ներքին բակը, որի շուրջն էլ ձևավորված է համալիրը իր տարաբնույթ նշանակության շինություններով (նկ. 2): Այսպիսի հատակագծումը, որտեղ կենտրոնական դեր է խաղում ներքին բակը, բավականին տարածված էր տարածաշրջանի իջևանատներում: Հայաստանում բակավոր քարավանատներից են Ներքին Թալինի և նախկին Աթարբեկյան գյուղի (ներկայիս Հրազդան քաղաք) քարավանատները, այդպիսին էր մայրաքաղաք Անիի քարավանատունը և այլն (Հարությունյան 1992, 342, 346-348): Ադրբեջանի ճարտարապետության պատմությանը նվիրված աշխատանքներում ուղղանկյուն հատակագծով, ներքին բակով նման քարավանատները բաժանվում են երկու տեսակի՝ քաղաքային և ճանապարհային, իսկ Ղարղաբազարինը դասվում է ճանապարհային քարավանատների տեսակին (Саламзаде 1964, 63-67): Քարավանատան մուտքից (նկ. 3, 4) աջ ու ձախ գտնվում են երկու երկար, թաղակապ դահլիճներ, որոնք նախատեսված էին կենդանիների համար (Бретаницкий 1966, 279): Այս դահլիճները կիսագետնափոր են, թաղակապ, ունեն ախոռներ, բուխարիներ: Եռակամար նախասրահի կամարները (նկ. 5) պայտաձև են և իրենց ուղղակի զուգահեռները ունեն միջնադարյան Արցախի ճարտարապետության մեջ (Մեծարանից վանք, Կոշիկ անապատ): Նախասրահի ետևում գտնվում է մի ընդարձակ սրահ, որի կողքին տեղակայված են միանավ թաղակապ դահլիճներ: Կենտրոնական սրահը և թաղակապ դալիճները ամբողջությամբ գտնվում են բլրի մեջ և արտաքուստ չեն էլ երևում. հուշարձանին մոտենալիս կարելի է տեսնել միայն եռակամար սրահը և նրան կից դահլիճների արտաքին պատերը (Մկրտչյան 1985,138): Շինությունների մեծ մասն արտաքուստ է կառուցված է անտաշ քարերով, հյուրասենյակները, սրահն երն ու շքամուտքը՝  սրբատաշով: Նախասրահի կենտրոնական կամարի սյան վրա կա անվարժ ձեռքով գրված հայերեն հիշատակագրություն. «Ես Ջլի Վարդս եկի թվին :ՌՃԼ: 1681…» (ԴՀՎ 1982, 191):   Բլրի գագաթին է գտնվում սրբատաշ մոխրագույն քարից կառուցված, բավականին հաստ պատերով, քառանկյուն հորինվածք ունեցող, միանավ, թաղակապ ծածկով մզկիթի շենքը (նկ. 6), որի գլխավոր մուտքը հյուսիսային կողմում է, իսկ մուտքից անմիջապես վեր գտնվում է շինարարական արաբատառ արձանագրությունը (նկ. 7): Մզկիթն ունի երեք պատուհան՝ մեկը հյուսիսային կողմում, արձանագրությունից անմիջապես վեր, իսկ մյուս երկուսը՝ հարավային ճակատում (նկ. 8): Շինությունը ներսից ունի փոքրիկ որմնախորշեր, իսկ մուտքի դիմաց՝ հարավում, գտնվում է միհրաբը (նկ. 9): Մզկիթը շենքն իր հատակագծային սկզբուքներով, անգամ արտաքին և ներքին տեսքով՝ բացառյալ միհրաբը, վերարտադրում է Արցախում ուշ միջնադարում լայն տարածում ստացած միանավ, թաղակապ եկեղեցիները: Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո Արցախյան պատերազմների ժամանակ քարավանատան շենքը և մզկիթը չեն վնասվել: Հուշարձանախումբը միտումնավոր ավերվածությունների և ձևափոխությունների չի ենթարկվել: Կարող ենք միայն փաստել, որ, ելնելով քարավանատան շինության ծավալներից և հարմարանքներից, այդտեղ խոտ են ամբարել, ինչից հուշարձանը չի տուժել:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/ղարղաբազար-իջևանատունը-և-մզկիթը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-02-05T12:02:36+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-2-1-scaled.jpg?v=1643999041" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%a1%d6%80%d5%b2%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d6%80-%d5%ab%d5%bb%d6%87%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d6%87-%d5%b4%d5%a6%d5%af%d5%ab%d5%a9%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%a1%d6%80%d5%b2%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d6%80-%d5%ab%d5%bb%d6%87%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d6%87-%d5%b4%d5%a6%d5%af%d5%ab%d5%a9%d5%a8/","name":"Ղարղաբազար. իջևանատունը և մզկիթը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-02-04T18:24:14+00:00","dateModified":"2023-02-05T12:02:36+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%a1%d6%80%d5%b2%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d6%80-%d5%ab%d5%bb%d6%87%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d6%87-%d5%b4%d5%a6%d5%af%d5%ab%d5%a9%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%a1%d6%80%d5%b2%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d6%80-%d5%ab%d5%bb%d6%87%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d6%87-%d5%b4%d5%a6%d5%af%d5%ab%d5%a9%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%a1%d6%80%d5%b2%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d6%80-%d5%ab%d5%bb%d6%87%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d6%87-%d5%b4%d5%a6%d5%af%d5%ab%d5%a9%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Ղարղաբազար. իջևանատունը և մզկիթը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Локализация

Памятник Гявуркала (дословно «крепость неверных/христиан») расположен к востоку от села Нор Айкаджур (в советское время – Софулу Агдамского района) Мартакертского района Республики Арцах. В 50-70-е годы прошлого века поселение Гявуркала частично исследовалась со стороны азербайджанских археологов, которые подтвердили, что памятник христианский (Вагидов 1965, 167-183). И сегодня здесь видны развалины раннехристианской церкви, могильник с саркофагами, колонна раннесредневековой крестоносной стелы, открытые раскопками (в советское время после раскопок они снова были закрыты) (рис. 1).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala.jpg?v=1643311629" width="1365" height="507" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala.jpg?v=1643311629 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala-300x111.jpg?v=1643311629 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala-1024x380.jpg?v=1643311629 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala-768x285.jpg?v=1643311629 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/Tr-Nor-Haykajur-Gyavur-Kala-370x137.jpg?v=1643311629 370w" sizes="(max-width: 1365px) 100vw, 1365px" title="Tr Nor Haykajur Gyavur Kala" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-768x532.jpeg?v=1643307902" width="768" height="532" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-768x532.jpeg?v=1643307902 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-300x208.jpeg?v=1643307902 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-1024x709.jpeg?v=1643307902 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11-370x256.jpeg?v=1643307902 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/image-27-01-22-10-11.jpeg?v=1643307902 1134w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 1 Генеральный план поселения. 1 – территория поселения, 2 – могильник, а. Раннесредневековая церковь, б. Колонна раннесредневековой крестоносной стелы. Обмеры Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Генеральный план поселения. 1 – территория поселения, 2 – могильник, а. Раннесредневековая церковь, б. Колонна раннесредневековой крестоносной стелы. Обмеры Л. Киракосян.

Исторический очерк

Исторические письменные источники о поселении и церкви отсутствуют

Архитектурно-композиционный анализ

В 2013-ом году экспедиция арцахского Тигранакерта (Г. Петросян, Н. Еранян, Л. Киракосян, Л. Минасян) осуществила раскопки церкви памятника. Эти раскопки позволили получить предварительное представление о памятнике и расположенной там однонефной церкви (рис. 2). Поселение расположено на одном холме, который возвышается над уровнем окружающей территории на 6,0 м. Верхняя плоская поверхость имеет протяженность 160,0м с востока на запад, 120,0 м - с севера на юг, занимая площадь около 2,0 га. Предварительные наблюдения выявили следы архитектурных комплексов. На южном участке поселения видны руины раннесредневековой церкви. В 100 метрах к югу - юго-западу от центра холма находится могильник с погребениями раннего средневековья в виде каменных ящиков и саркофагов (рис. 3). Повсюду выявляются архитектурные детали раннего средневековья -- крестовые композиций, фрагменты баз колонн, стел, их пьедесталов и др.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-scaled.jpg?v=1643308244" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-scaled.jpg?v=1643308244 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-300x200.jpg?v=1643308244 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-1024x683.jpg?v=1643308244 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-768x512.jpg?v=1643308244 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-1536x1024.jpg?v=1643308244 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-2048x1365.jpg?v=1643308244 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-370x247.jpg?v=1643308244 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/002-1-2-272x182.jpg?v=1643308244 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис.  2 Руины церкви Гявуркалы до раскопок 2013-го года, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис.  2 Руины церкви Гявуркалы до раскопок 2013-го года, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-768x512.jpg?v=1643308596" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-768x512.jpg?v=1643308596 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-300x200.jpg?v=1643308596 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-1024x683.jpg?v=1643308596 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-1536x1024.jpg?v=1643308596 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-2048x1365.jpg?v=1643308596 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-370x247.jpg?v=1643308596 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/003-1-2-272x182.jpg?v=1643308596 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 3 Крышка саркофага на раннесредневековом могильнике, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Крышка саркофага на раннесредневековом могильнике, фото Л. Киракосян.

Во время раскопок был удален земляной слой, были расчищены развалины церкви. Общая площадь раскопа составила около 150 кв.м, средняя глубина - 1,5 м. На месте были обнаружены непотревоженными 14 плит (размерами 0,45 х 0,45 м - 0,95 х 0,7 м), а также 15 чистотесанных камней первого ряда внутренней стороны северной стены. В северо-западном углу сохранилось и по одному камню второго ряда. Был расчищен молельный зал и пристроенное к нему с севера помещение (рис. 4).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-scaled.jpg?v=1643309000" width="2560" height="1385" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-scaled.jpg?v=1643309000 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-300x162.jpg?v=1643309000 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-1024x554.jpg?v=1643309000 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-768x415.jpg?v=1643309000 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-1536x831.jpg?v=1643309000 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-2048x1108.jpg?v=1643309000 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-370x200.jpg?v=1643309000 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 4 Вид церкви после раскопок 2013-го года, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Вид церкви после раскопок 2013-го года, фото Л. Киракосян.

Плановая композиция

Полностью прорисовывается план церкви (рис.5). Это однонефный зал в виде прямоугольника с полукруглой абсидой. Внешняя длина церкви - 18,0 м, ширина - 7,75 м. Молельный зал имеет размеры 11,65 х 5,25 м. Уровень пола полукруглой абсиды на 0,5 м выше над уровнем молельного зала, и, вероятно, в свое время сообщался с ним при помощи двух ступенек, от которых ничего не сохранилось. В двух углах солеи на месте сохранилось по одному камню. Абсида имеет глубину 3,85 м. Прилегающая постройка в плане прямоугольная - 6,4 х 3,4 м и шириной стен 1,05 м. Церковь имеет три входа: два с южной стороны, один - с западной. С помещением, пристроенным с севера, молельный зал сообщается при помощи входа этой стороны. Ясно просматривается ширина только юго-западного входа - 1,35 м. Церковь была построена на ступенчатом стилобате, остатки которого видны на восточной и южной сторонах. Сохранились некоторые участки южной и северной продольных стен церкви высотой до 1,7 м.

Они выложены по средневековому традиционному принципу трехслойности и двухфасадности кладки "мидис", где лицевая и изнаночная стороны стен с тесаными камнями соединялись известковым раствором. В ходе очистительных работ были обнаружены многочисленные фрагменты черепицы: плоская часть (шириной - 20-24 см, высотой - 30-35 см) и желобчатая (диаметром 10-14 см). Они изготовлены из некачественной крупнозернистой красно-желтой глины и свидетельствуют о том, что церковь Гявуркала, как и базилики Тигранакерта, имела черепичную крышу, была построена из известняка и по размеру  схожа с малой церковью Тигранакерта.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-768x852.png?v=1643309048" width="768" height="852" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-768x852.png?v=1643309048 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-271x300.png?v=1643309048 271w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005-334x370.png?v=1643309048 334w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/005.png?v=1643309048 818w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 5 План и разрез церкви. Обмер Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 План и разрез церкви. Обмер Л. Киракосян.

Церковь Гявуркалы относится к типу раннесредневековых прямоугольных церквей, которым принадлежит большая часть раннесредневековых базилик (рис.6). Они в свою очередь делятся на две подгруппы: с простой формой (без примыкающих к основному объему церкви построек) и церквям с одной или двумя ризницами, пристроенными с одной, двух или трех сторон внешними помещениями. Пропорции таких построек приближаются к классическим пропорциям культовых сооружений продольного типа коэффициентом 1:2 и более. Коэффициент пропорции церкви Гявуркалы - 1:2,2.

Церковь по своей планировке, крестовой композиции, вырезанной на стене северной ризницы (рис.7), коллекцией черепицы относится к 5-6-м векам. Керамика представлена интересными образцами поливной посуды, на основе которой можно считать верхней границей бытования поселения 9 век. Крышка найденного здесь саркофага носила длинную надпись на армянском языке, однако находка была перевезена в Баку и о ее нынешней судьбе ничего не известно (Бархударян 1964, 61-64). Название поселения, христианские памятники, надпись на армянском языке являются лучшими доказательствами армяно-христианской идентичности этого поселения (Культурные исследования... 2009, 28).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006.png?v=1643309372" width="3711" height="2783" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006.png?v=1643309372 3711w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-300x225.png?v=1643309372 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1024x768.png?v=1643309372 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-768x576.png?v=1643309372 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-1536x1152.png?v=1643309372 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-2048x1536.png?v=1643309372 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/006-370x277.png?v=1643309372 370w" sizes="(max-width: 3711px) 100vw, 3711px" title="Рис. 6 Тип планировки однонефных церквей с абсидой вписанных в прямоугольник: а – Шеник, б – Агарак, в – Арагюх, г – Талин, д – Аван (область Арагацотн), е – Шеник, ж – Аван (Ереван), з – Сурб Аствацацин в с. Арагюх, и – Тух Манук в с.Зовуни, к – Пемзашен." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Тип планировки однонефных церквей с абсидой вписанных в прямоугольник: а – Шеник, б – Агарак, в – Арагюх, г – Талин, д – Аван (область Арагацотн), е – Шеник, ж – Аван (Ереван), з – Сурб Аствацацин в с. Арагюх, и – Тух Манук в с.Зовуни, к – Пемзашен.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-768x512.jpg?v=1643309683" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-768x512.jpg?v=1643309683 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-300x200.jpg?v=1643309683 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-1024x683.jpg?v=1643309683 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-1536x1024.jpg?v=1643309683 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-2048x1365.jpg?v=1643309683 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-370x247.jpg?v=1643309683 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/007-3-272x182.jpg?v=1643309683 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 7 Крестовая композиция, высечанная на стене северной ризницы церкви. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Крестовая композиция, высечанная на стене северной ризницы церкви.

Анализ письменных источников

Частичные раскопки в церкви Гявуркалы были осуществлены еще в 1950-е годы азербайджанскими археологами. Все армянское, что было обнаружено при раскопках, они представили как «албанское» и опубликовали (Вагидов 1965, 167-183; Геюшев 166, 77-79; его же 1972, 1978; его же 1984, 60). О поселении Гявуркала писал С.Карапетян, кратко описав памятник (Карапетян 2000, 222).

Поселение и в частности церковь были опубликованы в виде результатов полевых исследований  археологической экспедицией Арцаха (Петросян, Хачатрян, Пилипосян, Сафарян, 2006, 439, 440). Вопросы, связанные с композицией, структурой и строительным делом, были рассмотрены в работах Л.Киракосян (Киракосян 2013, 130, 131; ее же 2018, 25,26).

Состояние до, во время и после войны

В советский период в районе археологического поселения проводились частичные раскопки. После их завершения некоторые части руин были засыпаны (частично стены церкви и вымостка). После Первой Арцахской войны на территории поселения были проведены кратковременные раскопки, полностью были расчищены и зафиксированы руины церкви. После исследования некоторые участки вновь были закрыты. Во время Второй Арцахской войны памятник существенным изменениям не подвергался.

Список литературы

Бархударян 1964 – Бархударян С., Эпитафия на князя Хамама, «Вестник АН», №1, Ереван (на арм.яз.).

Карапетян 2000 - Памятники Армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха, Изд-во «Гитутюн», Ереван.

Киракосян 2013 – Киракосян Л., Архитектура церкви арцахского Тигранакерта, ИФЖ, 1 (192), изд. АН РА «Гитутюн», Ереван (на арм.яз.).

Киракосян 2018 – Киракосян Л., Архитектура долины нижнего течения реки Хаченагет, автореферат диссертации на соискание степени доктора архитектуры по специальности ԺԸ 00․01 «Архитектура и архитектурный дизайн», Ереван.

Культурные исследования в Арцахе – 2009, Петросян Г., Киракосян Л., Культурные исследования в Арцахе. Шуши, Андаберди ванк, Тигранакерт, Ереван (на арм.яз.).

Петросян, Хачатрян, Пилипосян, Сафарян 2006 – Петросян Г., Хачатрян Ж., Пилипосян А., Сафарян В., Первые результаты археологических исследований арцахского Тигранакерта и окрестностей // Прошлое, настоящее и будущее Нагорного Карабаха. Тезисы докладов международной конференции, 21-24 июня, Степанакерт (на арм.яз.).

Вагидов 1965 – Вагидов Р., Археологические раскопки в Гявуркале // Материальная культура Азербайджана, т.4, Баку (на азер.яз.).

Геюшев 1966 – Геюшев Р., Каменные идолы нового типа ДАН, Азерб. ССР, N 6․

Геюшев 1972 – Геюшев Р., Раскопки городища Гявур кала, «Археологические открытия в Азербайджане за 1971 год», Баку.

Геюшев 1978 – Геюшев Р., Работы на городище Гявур кала, «Археологические открытия  1977 года», Москва.

Геюшев 1984 - Геюшев Р., Христианство в Кавказской Албании, Баку.

Локализация Памятник Гявуркала (дословно «крепость неверных/христиан») расположен к востоку от села Нор Айкаджур (в советское время – Софулу Агдамского района) Мартакертского района Республики Арцах. В 50-70-е годы прошлого века поселение Гявуркала частично исследовалась со стороны азербайджанских археологов, которые подтвердили, что памятник христианский (Вагидов 1965, 167-183). И сегодня здесь видны развалины раннехристианской церкви, могильник с саркофагами, колонна раннесредневековой крестоносной стелы, открытые раскопками (в советское время после раскопок они снова были закрыты) (рис. 1). Исторический очерк Исторические письменные источники о поселении и церкви отсутствуют Архитектурно-композиционный анализ В 2013-ом году экспедиция арцахского Тигранакерта (Г. Петросян, Н. Еранян, Л. Киракосян, Л. Минасян) осуществила раскопки церкви памятника. Эти раскопки позволили получить предварительное представление о памятнике и расположенной там однонефной церкви (рис. 2). Поселение расположено на одном холме, который возвышается над уровнем окружающей территории на 6,0 м. Верхняя плоская поверхость имеет протяженность 160,0м с востока на запад, 120,0 м – с севера на юг, занимая площадь около 2,0 га. Предварительные наблюдения выявили следы архитектурных комплексов. На южном участке поселения видны руины раннесредневековой церкви. В 100 метрах к югу – юго-западу от центра холма находится могильник с погребениями раннего средневековья в виде каменных ящиков и саркофагов (рис. 3). Повсюду выявляются архитектурные детали раннего средневековья — крестовые композиций, фрагменты баз колонн, стел, их пьедесталов и др.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Раннесредневековое поселение и церковь Гявуркала - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/раннесредневековое-поселение-и-церк/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Раннесредневековое поселение и церковь Гявуркала - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Памятник Гявуркала (дословно «крепость неверных/христиан») расположен к востоку от села Нор Айкаджур (в советское время – Софулу Агдамского района) Мартакертского района Республики Арцах. В 50-70-е годы прошлого века поселение Гявуркала частично исследовалась со стороны азербайджанских археологов, которые подтвердили, что памятник христианский (Вагидов 1965, 167-183). И сегодня здесь видны развалины раннехристианской церкви, могильник с саркофагами, колонна раннесредневековой крестоносной стелы, открытые раскопками (в советское время после раскопок они снова были закрыты) (рис. 1). Исторический очерк Исторические письменные источники о поселении и церкви отсутствуют Архитектурно-композиционный анализ В 2013-ом году экспедиция арцахского Тигранакерта (Г. Петросян, Н. Еранян, Л. Киракосян, Л. Минасян) осуществила раскопки церкви памятника. Эти раскопки позволили получить предварительное представление о памятнике и расположенной там однонефной церкви (рис. 2). Поселение расположено на одном холме, который возвышается над уровнем окружающей территории на 6,0 м. Верхняя плоская поверхость имеет протяженность 160,0м с востока на запад, 120,0 м - с севера на юг, занимая площадь около 2,0 га. Предварительные наблюдения выявили следы архитектурных комплексов. На южном участке поселения видны руины раннесредневековой церкви. В 100 метрах к югу - юго-западу от центра холма находится могильник с погребениями раннего средневековья в виде каменных ящиков и саркофагов (рис. 3). Повсюду выявляются архитектурные детали раннего средневековья -- крестовые композиций, фрагменты баз колонн, стел, их пьедесталов и др." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/раннесредневековое-поселение-и-церк/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-02-25T07:13:42+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/01/004-3-scaled.jpg" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1385" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81%d1%80%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%be%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81%d1%80%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%be%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba/","name":"Раннесредневековое поселение и церковь Гявуркала - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-01-27T19:00:33+00:00","dateModified":"2022-02-25T07:13:42+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81%d1%80%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%be%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81%d1%80%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%be%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81%d1%80%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%be%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Раннесредневековое поселение и церковь Гявуркала"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Տեղադրությունը

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ակնաղբյուր (նախկին Ղարաբուլաղ) գյուղի կենտրոնում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr-Aknagpur-Acc.jpg?v=1644319914" width="1355" height="462" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr-Aknagpur-Acc.jpg?v=1644319914 1355w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr-Aknagpur-Acc-300x102.jpg?v=1644319914 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr-Aknagpur-Acc-1024x349.jpg?v=1644319914 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr-Aknagpur-Acc-768x262.jpg?v=1644319914 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/Tr-Aknagpur-Acc-370x126.jpg?v=1644319914 370w" sizes="(max-width: 1355px) 100vw, 1355px" title="Tr Aknagpur Acc" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով Ղարաբուլաղը, նշում է. «եկեղեցին Սուրբ Աստուածածին, քարուկիր, բայց վտանգուած…» (Բարխուտարեանց 1895, 95): Շահեն Մկրտչյանն իր մեծածավալ աշխատանքում եկեղեցին միայն հիշատակում է (Մկրտչյան 1985, 207):

Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն

Եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով, եռանավ կառույց է։ Փայտյա առաստաղը, որից մի փոքր մասն է պահպանվել, հենվել է պատակից քարե սյուների և կենտրոնական գերան-սյուների վրա՝ նման Արարատյան դաշտի 19-րդ դարերի եկեղեցիներին։ Նկատի ունենալով այս հանգամանքը և հարավային շքամուտքի ճարտարապետական լուծումը, կարելի է ենթադրել, որ այն կառուցվել է 18-րդ դարի վերջերին կամ 19-րդ դարի սկզբներին։ Կառուցված է տեղական սպիտակ կրաքարով (նկ. 1): Պատերը շարված են սրբատաշ ու կոպտատաշ մեծ ու փոքր քարերով: Սրբատաշ քարից են մուտքերը և դրանց բարավորները, եկեղեցու անկյունային հատվածները, ինչպես նաև փոքր չափի պատուհանները: Եկեղեցին ունեցել է երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային: Սրանցից արևմտյանը հետագայում փակվել է՝ վերածվելով պատուհանի: Արևելյան կողմում եկեղեցին ունի երեք պատուհան (նկ. 2):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001.jpg?v=1644316254" width="1195" height="896" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001.jpg?v=1644316254 1195w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-300x225.jpg?v=1644316254 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-1024x768.jpg?v=1644316254 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-768x576.jpg?v=1644316254 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-370x277.jpg?v=1644316254 370w" sizes="(max-width: 1195px) 100vw, 1195px" title="նկ. 1 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը հարավից, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը հարավից, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:

Եկեղեցու շուրջն է գտնվում գյուղի հին գերեզմանատունը (նկ. 3, 4) ՝ գլխավորապես 18-20-րդ դարերի տապանաքարերով (Ղահրամանյան 2015, 30):

Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո

Եկեղեցին Արցախյան պատերազմների ժամանակ չի տուժել: Նախքան 2020 թվականի պատերազմն, այն արդեն խիստ վթարային վիճակում էր: Պատերին առկա են մեծ ճաքեր և փլուզումներ: Խորհրդային տարիներին մասնակի վնասված եկեղեցին վերակառուցվել է և օգտագործվել տնտեսական նպատակներով: Փակվել է արևմտյան մուտքը, վերածվելով մեծ պատուհանի, իսկ քանդված թաղի փոխարեն կառուցվել է փայտե ծածկ՝ կենտրոնում փայտե սյուներով, որոնք ուղղակի դրվել են սալահատակին (նկ. 5):

2020 թվականի պատերազմից և գյուղի օկուպացիայից հետո եկեղեցու մասին տվյալները բացակայում են:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-768x576.jpg?v=1644316628" width="768" height="576" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-768x576.jpg?v=1644316628 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-300x225.jpg?v=1644316628 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-1024x768.jpg?v=1644316628 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004-370x278.jpg?v=1644316628 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/004.jpg?v=1644316628 1093w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="նկ. 4 Եկեղեցու և գերեզմանատան տեսքը հյուսիսից, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Եկեղեցու և գերեզմանատան տեսքը հյուսիսից, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002.jpg?v=1644316284" width="1088" height="815" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002.jpg?v=1644316284 1088w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002-300x225.jpg?v=1644316284 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002-1024x767.jpg?v=1644316284 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002-768x575.jpg?v=1644316284 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/002-370x277.jpg?v=1644316284 370w" sizes="(max-width: 1088px) 100vw, 1088px" title="նկ. 2 Եկեղեցու արևելյան ճակատը, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Եկեղեցու արևելյան ճակատը, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-768x575.jpg?v=1644316576" width="768" height="575" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-768x575.jpg?v=1644316576 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-300x225.jpg?v=1644316576 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-1024x767.jpg?v=1644316576 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003-370x277.jpg?v=1644316576 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/003.jpg?v=1644316576 1085w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="նկ. 3 Եկեղեցու մոտ գտնվող արձանագիր տապանաքարերը, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Եկեղեցու մոտ գտնվող արձանագիր տապանաքարերը, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005.jpg?v=1644316676" width="1086" height="814" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005.jpg?v=1644316676 1086w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-300x225.jpg?v=1644316676 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-1024x768.jpg?v=1644316676 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-768x576.jpg?v=1644316676 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/005-370x277.jpg?v=1644316676 370w" sizes="(max-width: 1086px) 100vw, 1086px" title="նկ. 5 Եկեղեցու ներքին տեսքը, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Եկեղեցու ներքին տեսքը, լուս.՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից:

Գրականություն

Բարխուտարեանց 1895-Բարխուտարեանց Մ., Արցախ, Բագու։

Ղահրամանյան 2015–Ղահրամանյան Հ., Տեղեկատու Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ։

Մկրտչյան 1985- Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, Երևան։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Ակնաղբյուր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/ակնաղբյուր-գյուղի-սբ․-աստվածածին-եկե/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Ակնաղբյուր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ակնաղբյուր (նախկին Ղարաբուլաղ) գյուղի կենտրոնում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Պատմական ակնարկ Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով Ղարաբուլաղը, նշում է. «եկեղեցին Սուրբ Աստուածածին, քարուկիր, բայց վտանգուած…» (Բարխուտարեանց 1895, 95): Շահեն Մկրտչյանն իր մեծածավալ աշխատանքում եկեղեցին միայն հիշատակում է (Մկրտչյան 1985, 207): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով, եռանավ կառույց է։ Փայտյա առաստաղը, որից մի փոքր մասն է պահպանվել, հենվել է պատակից քարե սյուների և կենտրոնական գերան-սյուների վրա՝ նման Արարատյան դաշտի 19-րդ դարերի եկեղեցիներին։ Նկատի ունենալով այս հանգամանքը և հարավային շքամուտքի ճարտարապետական լուծումը, կարելի է ենթադրել, որ այն կառուցվել է 18-րդ դարի վերջերին կամ 19-րդ դարի սկզբներին։ Կառուցված է տեղական սպիտակ կրաքարով (նկ. 1): Պատերը շարված են սրբատաշ ու կոպտատաշ մեծ ու փոքր քարերով: Սրբատաշ քարից են մուտքերը և դրանց բարավորները, եկեղեցու անկյունային հատվածները, ինչպես նաև փոքր չափի պատուհանները: Եկեղեցին ունեցել է երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային: Սրանցից արևմտյանը հետագայում փակվել է՝ վերածվելով պատուհանի: Արևելյան կողմում եկեղեցին ունի երեք պատուհան (նկ. 2): Եկեղեցու շուրջն է գտնվում գյուղի հին գերեզմանատունը (նկ. 3, 4) ՝ գլխավորապես 18-20-րդ դարերի տապանաքարերով (Ղահրամանյան 2015, 30): Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո Եկեղեցին Արցախյան պատերազմների ժամանակ չի տուժել: Նախքան 2020 թվականի պատերազմն, այն արդեն խիստ վթարային վիճակում էր: Պատերին առկա են մեծ ճաքեր և փլուզումներ: Խորհրդային տարիներին մասնակի վնասված եկեղեցին վերակառուցվել է և օգտագործվել տնտեսական նպատակներով: Փակվել է արևմտյան մուտքը, վերածվելով մեծ պատուհանի, իսկ քանդված թաղի փոխարեն կառուցվել է փայտե ծածկ՝ կենտրոնում փայտե սյուներով, որոնք ուղղակի դրվել են սալահատակին (նկ. 5): 2020 թվականի պատերազմից և գյուղի օկուպացիայից հետո եկեղեցու մասին տվյալները բացակայում են:  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/ակնաղբյուր-գյուղի-սբ․-աստվածածին-եկե/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-02-08T11:35:59+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/02/001-1.jpg?v=1644316774" />
	<meta property="og:image:width" content="1195" />
	<meta property="og:image:height" content="896" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5/","name":"Ակնաղբյուր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-02-08T10:40:52+00:00","dateModified":"2022-02-08T11:35:59+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af%d5%a5/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Ակնաղբյուր գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->