Антропоморфные изваяния Арцаха

Антропоморфные изваяния – одни из важнейших составляющих дохристианской культуры Арцаха. В советский период по известным причинам их должным образом не изучали (Петросян 2010, 137-148), а произведенные исследования явным образом были политизированы. Антропоморфные каменные изваяния были преподнесены некоторыми азербайджанскими учеными как албанские: в их распространенности (особенно в Арцахе) пытались рассмотреть наличие албанского этнокультурного «субстрата» (Халилов, 1987, 22; Ваидов, Геюшев, Гулиев, 1974, 446-447).

Научное исследование этих памятников, изучение проблем их точной хронологии и этнокультурной принадлежности особенно важны, поскольку они дают возможность опровергнуть азербайджанскую фальсификацию на научном уровне (Петросян, Еранян 2022).

Хотя отдельные образцы изваяний были известны еще с 60-х годов прошлого столетия, их технический, художественный, идеологический анализ, вопросы их хронологии и какой-либо этнической принадлежности оставались неуточненными, а зачастую – напросто нерешенными. В результате освободительных войн в Арцахе появились возможности для изучения древнейшей истории и культуры региона. Физическая доступность антропоморфных изваяний явилась той существенной реальностью и тем обстоятельством, которые позволили произвести их детальное описание, измерения, фотографию, а также провести исследование историко-культурной среды.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Nor-Karmiravan-2.jpg?v=1665830059" width="1354" height="401" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Nor-Karmiravan-2.jpg?v=1665830059 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Nor-Karmiravan-2-300x89.jpg?v=1665830059 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Nor-Karmiravan-2-1024x303.jpg?v=1665830059 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Nor-Karmiravan-2-768x227.jpg?v=1665830059 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Nor-Karmiravan-2-370x110.jpg?v=1665830059 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" title="Nor Karmiravan" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Иконография

Данные изваяния представляют собой прямоугольные, вытянутые плоские плиты, в основе композиции которых – человеческое тело, а все компоненты в его контексте представляют художественную и идеологическую ценность.

Эти плиты посредством двух горизонтальных борозд делятся на 3 части, подчеркивая 3 части тела – голову, которая составляет чуть меньше 1/3 части всего изваяния, тело и нижнюю часть (рис.1-5). Изваяния имеют ширину 30-60 см, высоту 120-140 см (иногда достигая 2-х метров), толщину 20 см. Все известные изваяния вырезаны из известняка (Yeranyan 2020, 246-252).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-1-scaled.jpg?v=1665574833" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-1-scaled.jpg?v=1665574833 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-1-225x300.jpg?v=1665574833 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-1-768x1024.jpg?v=1665574833 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-1-1152x1536.jpg?v=1665574833 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-1-1536x2048.jpg?v=1665574833 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-1-278x370.jpg?v=1665574833 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="Рис. 1 Антропоморфное изваяние, вид спереди, 8-6 вв. до н.э., Бахшун-тала (Историко-краеведческий музей Мартакерта)." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Антропоморфное изваяние, вид спереди, 8-6 вв. до н.э., Бахшун-тала (Историко-краеведческий музей Мартакерта).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-scaled.jpg?v=1665574982" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-scaled.jpg?v=1665574982 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-225x300.jpg?v=1665574982 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-768x1024.jpg?v=1665574982 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1152x1536.jpg?v=1665574982 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1536x2048.jpg?v=1665574982 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-278x370.jpg?v=1665574982 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="Рис. 2 Антропоморфное изваяние, вид сзади, 8-6 вв. до н.э., Бахшун-тала (Историко-краеведческий музей Мартакерта)." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Антропоморфное изваяние, вид сзади, 8-6 вв. до н.э., Бахшун-тала (Историко-краеведческий музей Мартакерта).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-1-scaled.jpg?v=1665575064" width="1703" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-1-scaled.jpg?v=1665575064 1703w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-1-200x300.jpg?v=1665575064 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-1-681x1024.jpg?v=1665575064 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-1-768x1154.jpg?v=1665575064 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-1-1022x1536.jpg?v=1665575064 1022w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-1-1363x2048.jpg?v=1665575064 1363w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-1-246x370.jpg?v=1665575064 246w" sizes="(max-width: 1703px) 100vw, 1703px" title="Рис. 3 Антропоморфное изваяние, вид сзади, 8-6 вв. до н.э., Гявуркала." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Антропоморфное изваяние, вид сзади, 8-6 вв. до н.э., Гявуркала.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-scaled.jpg?v=1665575119" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-scaled.jpg?v=1665575119 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-300x199.jpg?v=1665575119 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-1024x681.jpg?v=1665575119 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-768x511.jpg?v=1665575119 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-1536x1021.jpg?v=1665575119 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-2048x1362.jpg?v=1665575119 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-370x246.jpg?v=1665575119 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-272x182.jpg?v=1665575119 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 4 Антропоморфное изваяние, вид спереди, 8-6 вв. до н.э., окрестности Мартакерта (Арцахский государственный историко-краеведческий музей)." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Антропоморфное изваяние, вид спереди, 8-6 вв. до н.э., окрестности Мартакерта (Арцахский государственный историко-краеведческий музей).

Локализация

Согласно имеющимся данным, в настоящее время можно говорить более чем о 30-ти изваяниях, которые в основном расположены в довольно замкнутом районе равнинного, или степного Арцаха, в ареале протяженностью примерно 30-40 км, соединяющем нагорье Арцаха и степь. Их скопления можно увидеть вокруг арцахского Тигранакерта, а также расположенных неподалеку от него поселения Гявуркала и села Нор Кармираван. А некоторые еще в советские годы были перевезены и установлены во дворах государственного краеведческого музея Арцаха (Степанакерт) и историко-краеведческого музея Мартакерта.

Исследуемая территория занимает юго-восточную часть Малого Кавказа. Он включает в себя западную часть Кура-Араксинской равнины, восточную часть Арцахской степи и крайний запад лежащей к востоку от нее Мильской степи.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-1-scaled.jpg?v=1665575186" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-1-scaled.jpg?v=1665575186 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-1-199x300.jpg?v=1665575186 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-1-681x1024.jpg?v=1665575186 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-1-768x1155.jpg?v=1665575186 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-1-1021x1536.jpg?v=1665575186 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-1-1362x2048.jpg?v=1665575186 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-1-246x370.jpg?v=1665575186 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="Рис. 5 Антропоморфное изваяние, вид спереди, 8-6 вв. до н.э., Сейсулан (Арцахский государственный историко-краеведческий музей)." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Антропоморфное изваяние, вид спереди, 8-6 вв. до н.э., Сейсулан (Арцахский государственный историко-краеведческий музей).

Датировка

Обращаясь к вопросу о хронологии и функциях изваяний, необходимо отметить, что только одна группа из более чем 30-ти изваяний была зафиксирована в своей естественной среде (in situ),  что заметно усложняет проблему. Интересно, что археологические раскопки, произведенные в 2016-ом году на территории обнаруженных изваяний в селе Нор Кармираван Мартакертского района, показали, что их бόльшая часть находится на своем первоначальном (естественном) месте – на погребениях (рис. 6, 7). Материал, произошедший из погребения, датируется 8-6-ым веками до н. э. (рис.8), что является наиболее вероятной датировкой изваяний.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-scaled.jpg?v=1665575375" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-scaled.jpg?v=1665575375 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-300x225.jpg?v=1665575375 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1024x768.jpg?v=1665575375 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-768x576.jpg?v=1665575375 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1536x1152.jpg?v=1665575375 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-2048x1536.jpg?v=1665575375 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-370x278.jpg?v=1665575375 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 6 Аэрофотосъемка кургана в Нор Кармираване, фото А. Мкртчяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Аэрофотосъемка кургана в Нор Кармираване, фото А. Мкртчяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-scaled.jpg?v=1665575427" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-scaled.jpg?v=1665575427 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-300x225.jpg?v=1665575427 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1024x768.jpg?v=1665575427 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-768x576.jpg?v=1665575427 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1536x1152.jpg?v=1665575427 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-2048x1536.jpg?v=1665575427 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-370x278.jpg?v=1665575427 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 7 Общий вид кургана в Нор Кармираване, фото Н. Ераняна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Общий вид кургана в Нор Кармираване, фото Н. Ераняна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-768x511.jpg?v=1665575504" width="768" height="511" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-768x511.jpg?v=1665575504 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-300x200.jpg?v=1665575504 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1024x681.jpg?v=1665575504 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1536x1022.jpg?v=1665575504 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-2048x1363.jpg?v=1665575504 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-370x246.jpg?v=1665575504 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-272x182.jpg?v=1665575504 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Раскопки кургана в Нор Кармираване, фото Н. Ераняна.

Функции

Что касается функционального назначения этих памятников, то, согласно изучению имеющихся данных, мы можем предположить, что обнаруженные на территории Арцаха изваяния, по всей вероятности, являлись нагробными плитами или символами культа, которые на пьедестале или без него устанавиливались на вершине или центре кургана и, возможно, их также возводили и над грунтовыми погребениями.

Часто в последние годы (а после Второй Арцахской войны гораздо чаще) некоторые азербайджанские исследователи осуждают не только подходы и выводы, связанные с исследованием изваяний, но и саму идею изучения и проведения археологических раскопок на их территории в целом. Согласно официальным данным, они даже обращались в прокуратуру Азербайджана, чтобы, помимо археологов, работавших в Арцахе последние три десятилетия, возбудили уголовное дело и по отношению к исследователям, проводившим археологические раскопки возле изваяний на территории села Нор Кармираван Мартакертского района (https://apa.az/az/incesenet-haqqinda/Arxeoloq-Arsax-sozunun-Dadivng-monastirinin-v-Xacin-knyazliginin-ermnilr-qtiyyn-aidiyyti-yoxdur-colorredMUSAHIBcolor-615839?fbclid=IwAR2cyHo3wbk7WEvREeamlPNUTUribGlonaSb4n-xd6cU_y19QMZvPwVYz30).

Считаем необходимым отметить, что исследования данных памятников и археологические раскопки на территории Арцаха производились в рамках всех соответствующих законов Республики Арцах, раскопки осуществлялись по приглашению правительства Республики Арцах, а полученные результаты исследований были разработаны с соблюдением всех профессиональных методологических принципов. Подобное деструктивное поведение азербайджанских ученых говорит о том, что исследование изваяний не представляет для них научного интереса, для них гораздо важнее политический аспект. Учитывая тот факт, что после подписания 10-го ноября 2020-го года трехстороней декларации, большая часть каменных изваяний осталась под контролем ВС Азербайджана, и вопрос об их дальнейшей судьбе проблематичен.

Литература

Петросян 2010 – Петросян Г., Культурный этноцид в Арцахе (механизм насильственного присвоения культурного наследия), государственный терроризм Азербайджана и политика этнической чистки против Нагорного Карабаха, Шуши, стр.137-148 (на арм.яз.)

Петросян, Еранян 2022 – Петросян Г., Еранян Н., Монументальная культура Арцаха, Ереван (на арм., рус., англ. яз.)

Yeranyan 2020 – Yeranyan N. 2020, Main Results of the Study of Anthropomorphic Stelae in Artsakh, Archaeology of Armenia in regional context, Yerevan, 246-252.

Ваидов P. Геюшев Р. Гулиев Н. Новые находки каменных баб в Азербайджане, АО 1973 года, Москва, Наука, 1974, с. 446-447.

Халилов М. Каменные изваяния Азербайджана (IVв. до н. э. – VII в. н. э. .), Автореф. канд. исторических наук, Ереван, 1987, 22 с.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Антропоморфные изваяния Арцаха - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/антропоморфные-изваяния-арцаха/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Антропоморфные изваяния Арцаха - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Антропоморфные изваяния – одни из важнейших составляющих дохристианской культуры Арцаха. В советский период по известным причинам их должным образом не изучали (Петросян 2010, 137-148), а произведенные исследования явным образом были политизированы. Антропоморфные каменные изваяния были преподнесены некоторыми азербайджанскими учеными как албанские: в их распространенности (особенно в Арцахе) пытались рассмотреть наличие албанского этнокультурного «субстрата» (Халилов, 1987, 22; Ваидов, Геюшев, Гулиев, 1974, 446-447). Научное исследование этих памятников, изучение проблем их точной хронологии и этнокультурной принадлежности особенно важны, поскольку они дают возможность опровергнуть азербайджанскую фальсификацию на научном уровне (Петросян, Еранян 2022). Хотя отдельные образцы изваяний были известны еще с 60-х годов прошлого столетия, их технический, художественный, идеологический анализ, вопросы их хронологии и какой-либо этнической принадлежности оставались неуточненными, а зачастую – напросто нерешенными. В результате освободительных войн в Арцахе появились возможности для изучения древнейшей истории и культуры региона. Физическая доступность антропоморфных изваяний явилась той существенной реальностью и тем обстоятельством, которые позволили произвести их детальное описание, измерения, фотографию, а также провести исследование историко-культурной среды. Иконография Данные изваяния представляют собой прямоугольные, вытянутые плоские плиты, в основе композиции которых – человеческое тело, а все компоненты в его контексте представляют художественную и идеологическую ценность. Эти плиты посредством двух горизонтальных борозд делятся на 3 части, подчеркивая 3 части тела – голову, которая составляет чуть меньше 1/3 части всего изваяния, тело и нижнюю часть (рис.1-5). Изваяния имеют ширину 30-60 см, высоту 120-140 см (иногда достигая 2-х метров), толщину 20 см. Все известные изваяния вырезаны из известняка (Yeranyan 2020, 246-252)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/антропоморфные-изваяния-арцаха/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-11-03T12:14:18+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-1-scaled.jpg?v=1665575119" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bc%d0%be%d1%80%d1%84%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%b8%d0%b7%d0%b2%d0%b0%d1%8f%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b0%d1%80%d1%86%d0%b0%d1%85%d0%b0/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bc%d0%be%d1%80%d1%84%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%b8%d0%b7%d0%b2%d0%b0%d1%8f%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b0%d1%80%d1%86%d0%b0%d1%85%d0%b0/","name":"Антропоморфные изваяния Арцаха - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-10-12T11:54:14+00:00","dateModified":"2022-11-03T12:14:18+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bc%d0%be%d1%80%d1%84%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%b8%d0%b7%d0%b2%d0%b0%d1%8f%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b0%d1%80%d1%86%d0%b0%d1%85%d0%b0/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bc%d0%be%d1%80%d1%84%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%b8%d0%b7%d0%b2%d0%b0%d1%8f%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b0%d1%80%d1%86%d0%b0%d1%85%d0%b0/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bc%d0%be%d1%80%d1%84%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%b8%d0%b7%d0%b2%d0%b0%d1%8f%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b0%d1%80%d1%86%d0%b0%d1%85%d0%b0/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Антропоморфные изваяния Арцаха"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Եղիշա Առաքյալի վանքը

Տեղադրությունը

Եղիշա Առաքյալի վանքը գտնվում է Արցախի հանրապետության Մարդակերտի շրջանում՝ Մռավ լեռան լանջին: Համալիրը տեղադրված է դժվար հասանելի տեղում․ ճանապարհն անցնում է անտառների միջով, խոր ձորերի եզերքով ձգվող ժայռերի վրայով (նկ.1)։ Վանքը հյուսիսից, արևմուտքից և արևելքից շրջապատված է պարիսպներով, իսկ հարավից բնական պատնեշ է խոր ձորը։ Համալիրն ունի երկու դարպաս, որոնցից գլխավորը`  կամարակապ է և գտնվում է  պարսպի հարավարևմտյան անկյունային հատվածում։ Վերջինիս կամարը  «նստած» է բացվածքի երկու կողմերի պրոֆիլավորված իմպոստների վրա (նկ. 2)։ Մյուս դարպասը արևելյան պարսպի հյուսիսային անկյան կողմից է։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416.jpg?v=1666588265" width="1356" height="464" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416.jpg?v=1666588265 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-300x103.jpg?v=1666588265 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-1024x350.jpg?v=1666588265 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-768x263.jpg?v=1666588265 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-370x127.jpg?v=1666588265 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" title="Untitled-1" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2.jpg?v=1666514849" width="825" height="619" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2.jpg?v=1666514849 825w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2-300x225.jpg?v=1666514849 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2-768x576.jpg?v=1666514849 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2-370x278.jpg?v=1666514849 370w" sizes="(max-width: 825px) 100vw, 825px" title="Նկ. 1  Վանքի ընդհանուր տեսքը՝ դիտված վերևից, լուս.՝ Դ. Եգորովի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1  Վանքի ընդհանուր տեսքը՝ դիտված վերևից, լուս.՝ Դ. Եգորովի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-scaled.jpg?v=1666514912" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-scaled.jpg?v=1666514912 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-300x200.jpg?v=1666514912 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-1024x683.jpg?v=1666514912 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-768x512.jpg?v=1666514912 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-1536x1024.jpg?v=1666514912 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-2048x1365.jpg?v=1666514912 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-370x247.jpg?v=1666514912 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-272x182.jpg?v=1666514912 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 2 Վանքի կամարակապ դարպասը, լուս.՝ Լ․ Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Վանքի կամարակապ դարպասը, լուս.՝ Լ․ Կիրակոսյանի:

Պատմական ակնարկ

Վանքի մասին հիշատակվում է Մովսես Կաղանկատվացու պատմության մեջ, որտեղ  այն հանդես է գալիս նաև «Ջրվշտիկ» անունով։ Ըստ պատմիչի՝ այստեղ են ամփոփվել Թադեոս առաքյալի աշակերտ Եղիշայի  մասունքները, որից հետո վանքն անվանվել է «Եղիշա առաքյալ»։  Պատմիչը վկայում է, որ  «Սուրբ Եղիշայի տեսիլքով հայտնաբերված նշխարները ․․․ փոխադրվեցին Ներսմիհրի սուրբ միաբանությունը, որ այժմ կոչվում է Ջրվշտիկ․․․ Երկար ժամանակ անցնելուց հետո Աղվանքի բարեպաշտ Վաչագան թագավորը Եղիշայի նահատակության փոսի վրա հուշարձան կանգնեցրեց» (Կաղանկատվացի  1969, 8): Հավանական է, որ Ջրվշտիկ անունը վանքն ստացել է համալիրի հարավային կողմի խոր ձորի մեջ բարձրից թափվող ջրվեժից։ Ավանդությունը վանքի վաղ շինության հիմնադրումը կապում է Վաչագան բարեպաշտ թագավորի անվան հետ։

Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն

Եղիշա Առաքյալ վանքը պարսպապատ՝ բազմակառույց ընդարձակ  համալիր է։  Այն բաղկացած է գլխավոր եկեղեցուց, յոթ մատուռներից, որոնցից մեկը  Վաչագան Բարեպաշտի մատուռ-դամբարանն է, գլխավոր եկեղեցուն արևմուտքից կցված գավթից, բնակելի և տնտեսական կառույցներից։ Հուշարձանախմբի կառույցների մեծ մասն ունի շինարարական արձանագրություններ, ըստ որոնց՝ դրանք թվագրվում են 12-13-րդ դարերով:

Համալիրի բոլոր կառույցները շարված են մոտավորապես մի գծի վրա՝ հյուսիսից հարավ ուղղությամբ (նկ․ 3)։ Գլխավոր եկեղեցին   8,5 x 5,5 մետր արտաքին և  6,5 x 3,6 մետր  ներքին չափերով թաղածածկ դահլիճ է՝ առանց թաղակիր կամարների և ունի հազվադեպ հանդիպող առանձնահատկություն՝ կիսաշրջանաձև խորանը ներսում սահուն անցումով, առանց անկյունների միանում է երկայնական պատերին։ Երկայնական առանցքն ավարտվում է կիսաշրջանաձև խորանով։ Եկեղեցու մուտքերը երկուսն են՝ հարավից և արևմուտքից, վերջինս բացվում է այս կողմում եկեղեցուն կցված գավթի մեջ։ Ըստ այս մուտքին որպես բարավոր օգտագործված խաչքարի արձանագրության՝ այն կերտվել է 1165 թվականին (ԴՀՎ 5, 105)։  Գլխավոր եկեղեցու երկու կողմերում տեղադրված են վանքի մյուս մատուռները, հյուսիսային կողմից՝ երեքը, հարավայինից՝ չորսը։ Այս մատուռ-եկեղեցիները նույնպես թաղածածկ դահլիճներ են, բայց  խորանների ձևերը բազմազան են՝ կիսաշրջանաձև, ուղղանկյուն կամ էլ` զույգ խորան։ Զույգ խորան եկեղեցիները զարգացած միջնադարի հայկական ճարտարապետության մեջ տարածված են եղել (Սանահինի սբ․ Հարություն, Հերհերի սբ․ Սիոն վանքի սբ․ Աստվածածին, Халпахчьян 1954, 52,53 ), սակայն խորանների այսպիսի բազմազանությունը մեկ վանքում հազվադեպ է հանդիպում հայկական համալիրներում։ Վանքի մատուռներն ավելի փոքր չափերի են քան, գլխավոր եկեղեցին:

Վաչագան Բարեպաշտի մատուռ-դամբարանը գտնվում է վանքի գլխավոր եկեղեցուց հյուսիս-արևելք, ներսում պահպանվել է թեք կողերով վաղքրիստոնեական տապանաքարը և 11-րդ դարի մեկ խաչքար։ Դամբարանի արևելյան պատում պահպանվել են վաղքրիստոնեական կոթողի բեկորներ։ Կարելի է ենթադրել, որ դամբարանը ենթարկվել է ձևափոխությունների։ Առկա կառույցը դատելով մուտքի բարավորի արձանագրությունից, կառուցվել է 1286 թվականին  «Այս է հանգիստ Վաչագան թագաւորին Ա[ստուա]ծ ողորմի Հայրապետա եւ ոյր ծնողացն, որ շինեց զեկեղեցիս  յառաջնորդութի[ւն] տ[է]ր Սիմեւոնի. թիւ ։ՉԼԵ։ (1286) էր» (ԴՀՎ 5, 110)։

Վանքի  երկու այլ  մատուռներ ունեն 1244 և 1281 թվականների շինարարական արձանագրություններ (նկ․ 4)։

Կտրվածքով քառակուսի մույթերով թաղածածկ գավիթը, որի տանիքին բարձրանում է զանգակատան ռոտոնդան, կցված է գլխավոր եկեղեցուն արևմտյան կողմից (նկ․ 6)։ Այն հատակագծում մոտավորապես քառակուսի է և պատկանում է երկսյուն գավիթների տիպին (նկ․ 5)։ Վերջինիս դռան բարավորը կրում է շինարարական արձանագրություն, ըստ որի՝ այն կառուցվել է 1264 թվականին․ «Թւ[ին] ։ՉԺԳ։ կամաւն/ Ա[ստուծո]յ ես Խաչատուր շինեցի զ/ժամատունս յառաջնորդութի[ւն]  տ[է]ր Ս/իմէոնի. աղաչեմ զձեզ յիշէք ի Ք[րիստո]ս» (ԴՀՎ 5, 106)։ Պատերին կան բազմաթիվ նվիրատվական արձանագրություններ, իսկ ներսում՝ տապանաքարեր (ԴՀՎ 5, 108-109)։

Վանքի մյուս կառույցները, որոնք չունեն շինարարական արձանագրություններ, իրենց ճարտարապետա-շինարարական առանձնահատկություններով նույնպես վերաբերում են 12-13-րդ դարերին։ Հարկ է նշել նաև, որ դրանք կրում են տարբեր ժամանակների վերանորոգումների բազմաթիվ հետքեր։

Վանքի  պաշտամունքային կառույցների  արևելյան կողմում են դասավորված բնակելի- տնտեսական շինությունները (նկ․ 7)։ Դրանց մի մասը կցված են պարսպին հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան անկյուններում, մյուսները` տեղադրված են առանձին, եկեղեցիների արևելյան կողմում։ Ուշագրավ է, որ սրանք ունեն ավելի մեծ չափեր, ուղղանկյունաձև հատակագծեր և ինչպես մատուռները և գլխավոր եկեղեցին, նույնպես թաղածածկ են։

Վանքի տարածքում պահպանվել են տասնյակ տապանաքարեր (նկ․ 8)։

Եղիշա Առաքյալի վանքի բոլոր շինությունները կառուցված են կոպտատաշ քարերով, բացառությամբ Վաչագան Բարեպաշտի դամբարան-մատուռի, որը սրբատաշ քարերով շինություն է։ Պատերի շարվածքի մեջ ագուցված են տարբեր դարաշրջանների խաչքարեր (նկ․ 9)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2.jpg?v=1666515077" width="971" height="1248" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2.jpg?v=1666515077 971w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-233x300.jpg?v=1666515077 233w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-797x1024.jpg?v=1666515077 797w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-768x987.jpg?v=1666515077 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-288x370.jpg?v=1666515077 288w" sizes="(max-width: 971px) 100vw, 971px" title="Նկ․ 3 Վանքի գլխավոր հատակագիծը, չափագրությունը՝ Ա․ Ղուլյանի: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Վանքի գլխավոր հատակագիծը, չափագրությունը՝ Ա․ Ղուլյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2.jpg?v=1666515106" width="1178" height="784" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2.jpg?v=1666515106 1178w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-300x200.jpg?v=1666515106 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-1024x682.jpg?v=1666515106 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-768x511.jpg?v=1666515106 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-370x246.jpg?v=1666515106 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-272x182.jpg?v=1666515106 272w" sizes="(max-width: 1178px) 100vw, 1178px" title="Նկ. 4 Վանքի մատուռների տեսքը՝ դիտված դեպի արևմուտք, լուս.՝ Լ․ Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Վանքի մատուռների տեսքը՝ դիտված դեպի արևմուտք, լուս.՝ Լ․ Կիրակոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2.jpg?v=1666515203" width="876" height="583" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2.jpg?v=1666515203 876w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-300x200.jpg?v=1666515203 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-768x511.jpg?v=1666515203 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-370x246.jpg?v=1666515203 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-272x182.jpg?v=1666515203 272w" sizes="(max-width: 876px) 100vw, 876px" title="Նկ. 5 Գավթի ծածկի համակարգը, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։  " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Գավթի ծածկի համակարգը, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-scaled.jpg?v=1666515252" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-scaled.jpg?v=1666515252 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-300x200.jpg?v=1666515252 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-1024x683.jpg?v=1666515252 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-768x512.jpg?v=1666515252 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-1536x1024.jpg?v=1666515252 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-2048x1365.jpg?v=1666515252 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-370x247.jpg?v=1666515252 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-272x182.jpg?v=1666515252 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 6 Վանքի գավիթը, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։  " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Վանքի գավիթը, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-scaled.jpg?v=1666515278" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-scaled.jpg?v=1666515278 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-300x200.jpg?v=1666515278 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-1024x683.jpg?v=1666515278 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-768x512.jpg?v=1666515278 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-1536x1024.jpg?v=1666515278 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-2048x1365.jpg?v=1666515278 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-370x247.jpg?v=1666515278 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-272x182.jpg?v=1666515278 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 7 Վանքի տնտեսական շինությունները, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։  " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Վանքի տնտեսական շինությունները, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-scaled.jpg?v=1666515309" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-scaled.jpg?v=1666515309 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-300x200.jpg?v=1666515309 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-1024x683.jpg?v=1666515309 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-768x512.jpg?v=1666515309 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-1536x1024.jpg?v=1666515309 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-2048x1365.jpg?v=1666515309 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-370x247.jpg?v=1666515309 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-272x182.jpg?v=1666515309 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 8 Վանքի տապանաքարերից մեկը, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։  " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Վանքի տապանաքարերից մեկը, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-scaled.jpg?v=1666515347" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-scaled.jpg?v=1666515347 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-300x200.jpg?v=1666515347 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-1024x683.jpg?v=1666515347 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-768x512.jpg?v=1666515347 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-1536x1024.jpg?v=1666515347 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-2048x1365.jpg?v=1666515347 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-370x247.jpg?v=1666515347 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-272x182.jpg?v=1666515347 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 9 Շինության պատի շարվածքը, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։  " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 9 Շինության պատի շարվածքը, լուս.՝ Լ․Կիրակոսյանի։

Մատենագրական քննություն

Եղիշա Առաքյալի վանքի տեղադրութան, ճարտարապետության, թվագրության հարցերին անդրադարձել է Շ. Մկրտչյանը, ինչպես իր մենագրության առաջին հրատարակությունում (Մկրտչյան 1985, 67-69) այնպես էլ վերահրատարակված՝ ռուսերեն տարբերակում (Мкртчян 1989, 96-97): Այստեղ հրատարակվել է նաև վանքի գլխավոր հատակագիծը (չափագրությունը՝ ճարտարապետ Ա․ Ղուլյանի)։ Մուրադ Հասրաթյանի «Հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցը» մենագրության մեջ կատարված է վանքի ճարտարապետության մասնակի  քննությունը (Հասրաթյան 1992, 78-81)։ Վանքի արձանագրությունները ներկայացված են «Դիվան հայ վիմագրության» Արցախին նվիրված պրակում (ԴՀՎ 5, 105-110)։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Եղիշա Առաքյալի վանքը գտնվում է դժվար հասանելի տեղում։ Այսպիսի տեղադրությունը և բնական միջավայրը համալիրին դարեր շարունակ պաշտպանել են։ Միևնույն ժամանակ առատ բուսականությունը, որ աճում է շինությունների տանիքներին, պատերին և  ավերակների վրա, վնասել են դրանց կայունությանը։ Վանքը ժամանակի ընթացքում լքվել և ամայացել է։ Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո, մեր ունեցած տեղեկություններով զգալի փոփոխություններ չի կրել։ Այժմ այն գտնվում է սահմանին մոտ՝ չեզոք գոտում և ֆիզիկապես անմատչելի է։

Գրականության ցանկ

1․ ԴՀՎ 5 - Դիվան հայ վիմագրության, պրակ 5, Արցախ, Երևան, 1982։

2․ Կաղանկատվացի 1969 -Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմություն Աղվանից աշխարհի, «Հայաստան»  հրատարակչություն, Երևան։

3. Հասրաթյան 1992 - Հասրաթյան Մ․, Հայկական ճարտարապետության Արցախի։

4. Մկրտչյան 1985 - Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան» հրատարակչություն, Երևան:

5․ Мкртчян 1989 - Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха /второе издание/, «Парберакан», Ереван.

6․ Халпахчьян 1954 - Халпахчьян О․, Двухабсидные базилики Армении, «Известия АН Арм․ССР», N 8, c. 51-62.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Եղիշա Առաքյալի վանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/եղիշա-առաքյալի-վանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Եղիշա Առաքյալի վանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Եղիշա Առաքյալի վանքը գտնվում է Արցախի հանրապետության Մարդակերտի շրջանում՝ Մռավ լեռան լանջին: Համալիրը տեղադրված է դժվար հասանելի տեղում․ ճանապարհն անցնում է անտառների միջով, խոր ձորերի եզերքով ձգվող ժայռերի վրայով (նկ.1)։ Վանքը հյուսիսից, արևմուտքից և արևելքից շրջապատված է պարիսպներով, իսկ հարավից բնական պատնեշ է խոր ձորը։ Համալիրն ունի երկու դարպաս, որոնցից գլխավորը`  կամարակապ է և գտնվում է  պարսպի հարավարևմտյան անկյունային հատվածում։ Վերջինիս կամարը  «նստած» է բացվածքի երկու կողմերի պրոֆիլավորված իմպոստների վրա (նկ. 2)։ Մյուս դարպասը արևելյան պարսպի հյուսիսային անկյան կողմից է։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/եղիշա-առաքյալի-վանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-10-24T05:11:47+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2.jpg?v=1666514849" />
	<meta property="og:image:width" content="825" />
	<meta property="og:image:height" content="619" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b7%d5%a1-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d6%84%d5%b5%d5%a1%d5%ac%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b7%d5%a1-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d6%84%d5%b5%d5%a1%d5%ac%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Եղիշա Առաքյալի վանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-10-23T08:57:35+00:00","dateModified":"2022-10-24T05:11:47+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b7%d5%a1-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d6%84%d5%b5%d5%a1%d5%ac%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b7%d5%a1-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d6%84%d5%b5%d5%a1%d5%ac%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b7%d5%a1-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d6%84%d5%b5%d5%a1%d5%ac%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Եղիշա Առաքյալի վանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Եղիշա Առաքյալի վանքը - Monument Watch

Եղիշա Առաքյալի վանքը - Monument Watch


Location

The monastery of the apostle Yeghisha is located on the slope of Mount Mrav in the Martakert region of the Republic of Artsakh. The complex is in a difficult-to-reach location. The road winds through the woods and over the rocks that form the rims of deep valleys (Fig.1). The monastery is surrounded by walls from the north, west, and east sides, and the deep valley provides a natural barrier from the south. The complex has two gates, the main one being arched and situated in the southwest corner of the wall. The latter's arch "rests" on the profiled imposts on both sides of the opening (Fig. 2). The other gate is located at the northernmost point of the eastern wall.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416.jpg?v=1666588265" width="1356" height="464" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416.jpg?v=1666588265 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-300x103.jpg?v=1666588265 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-1024x350.jpg?v=1666588265 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-768x263.jpg?v=1666588265 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-370x127.jpg?v=1666588265 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2.jpg?v=1666514849" width="825" height="619" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2.jpg?v=1666514849 825w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2-300x225.jpg?v=1666514849 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2-768x576.jpg?v=1666514849 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2-370x278.jpg?v=1666514849 370w" sizes="(max-width: 825px) 100vw, 825px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the monastery from above, photo by D. Egorov.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-scaled.jpg?v=1666514912" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-scaled.jpg?v=1666514912 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-300x200.jpg?v=1666514912 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-1024x683.jpg?v=1666514912 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-768x512.jpg?v=1666514912 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-1536x1024.jpg?v=1666514912 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-2048x1365.jpg?v=1666514912 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-370x247.jpg?v=1666514912 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-272x182.jpg?v=1666514912 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The arched gate of the monastery, photo by L. Kirakosyan.

Historical overview

The monastery is mentioned in Movses Kakhankatvatsi's history, where it is also referred to as "Jrvshtik." According to the historian, the relics of Yeghisha, a disciple of the apostle Tadevos, were gathered here, and the monastery was renamed "Yeghisha the Apostle" as a result. According to the same historian, "the relics discovered in the vision of apostle Yeghisha... were relocated to the holy order of Nersmihr, which is currently known as Jrvshtik... After a long time, the pious king Vachagan of Aghvank constructed a monument on Yeghisha's martyrdom pit" (Kakhankatvatsi 1969, 8).

The waterfall falling from the top in the deep valley on the complex's southern side is most likely where the monastery got its name "Jrvshtik." The name of the pious king Vachagan is associated with the foundation of the monastery's early construction, according to the legend.

Architectural-compositional examination

The apostle Yeghisha's monastery is a fenced, multi-building complex. It is comprised of the main church, and seven chapels, among which is Vachagan the pious’s chapel-tomb, a gavit attached to the west of the main church, and residential and economic structures. The majority of the monument group's structures have construction inscriptions that date to the 12th-13th centuries. The complex's structures are roughly lined up from north to south (Fig. 3). The main church is a vaulted hall with external dimensions of 8.5 x 5.5 meters and 6.5 x 3.6 meters inwardly, without wall arches, and it includes a unique feature: the semicircular tabernacle connects the longitudinal walls with a smooth transition inside, with no corners. The longitudinal axis concludes with a semicircular tabernacle. The church has two entrances: one from the south and one from the west, the latter opening on this side into the gavit attached to the church. It was built in 1165, according to the inscription on the khachkar used as a lintel for the entrance (CAE 5, 105). The monastery's other chapels are located on both sides of the main church, three on the north side and four on the south side. These chapel-churches are also vaulted halls, but the tabernacles take a variety of shapes: semi-circular, rectangular, or double. Although double-altar churches were prevalent in developed medieval Armenian architecture (Sanahin St. Harutyun, Herher St. Sion Monastery St. Astvatsatsin, Khalpakhchyan 1954, 52, 53), such a variety of tabernacles in a single monastery is rare in Armenian complexes. The monastery chapels are smaller than the main church.

The chapel-tomb of Vachagan the pious is located northeast of the monastery's main church; inside, an early Christian tombstone with sloping sides and one khachkar from the 11th century have been preserved. The eastern wall of the tomb contains fragments of an early Christian monument. It is reasonable to assume that the mausoleum was altered. According to the entry inscription, the existing structure was built in 1286 " This is the mausoleum for the king Vachagan. May God have mercy on the patriarch and his parents for building this church in 1286 under the leadership of ter Simon” (CAE 5, 110).

According to the other two inscriptions, the monastery's two chapels were built in 1244 and 1281, respectively (Fig. 4).

The vaulted gavit with square wall pilasters, on top of which the bell tower rotunda rises, is connected to the main church on the western side (Fig. 6). It has a roughly square architectural plan and is of the two-column gavit type (Fig. 5). It was built in 1264, according to the inscription on the door lintel: "Under the leadership of ter Simon, I, Khachatur, built this chapel in 1264 by the will of God. Please remember me in your prayers in the name of Christ"(CAE 5, 106). There are numerous donation inscriptions on the walls and tombstones inside (CAE 5, 108-109).

The architectural and construction features of the monastery's other structures, which do not have building inscriptions, also refer to the 12th-13th centuries.

It should also be mentioned that they bear numerous traces of renovations from various eras.

The monastery's residential-economic structures are located on the eastern side of the religious structures (Fig. 7). Some are attached to the wall in the northeast and southeast corners, while others are placed on the east side of the churches separately. It is crucial to highlight that these are larger in size, rectangular in plan, and vaulted, as are the chapels and the main church.

Dozens of tombstones have been maintained on the monastery's grounds (Fig. 8).

The monastery of Yeghisha the Apostle's buildings are all made of rough, unpolished stones, except Vachagan the pious’s tomb-chapel, which is made of polished stones. Khachkars from various eras are enchased in the walls (Fig. 9).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2.jpg?v=1666515077" width="971" height="1248" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2.jpg?v=1666515077 971w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-233x300.jpg?v=1666515077 233w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-797x1024.jpg?v=1666515077 797w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-768x987.jpg?v=1666515077 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-288x370.jpg?v=1666515077 288w" sizes="(max-width: 971px) 100vw, 971px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The main architectural plan of the monastery, measurements: A. Ghulyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2.jpg?v=1666515106" width="1178" height="784" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2.jpg?v=1666515106 1178w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-300x200.jpg?v=1666515106 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-1024x682.jpg?v=1666515106 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-768x511.jpg?v=1666515106 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-370x246.jpg?v=1666515106 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-272x182.jpg?v=1666515106 272w" sizes="(max-width: 1178px) 100vw, 1178px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 A view of the chapels of the monastery from the west, photo by L. Kirakosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2.jpg?v=1666515203" width="876" height="583" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2.jpg?v=1666515203 876w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-300x200.jpg?v=1666515203 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-768x511.jpg?v=1666515203 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-370x246.jpg?v=1666515203 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-272x182.jpg?v=1666515203 272w" sizes="(max-width: 876px) 100vw, 876px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The gavit's roof system, photo by L. Kirakosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-scaled.jpg?v=1666515252" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-scaled.jpg?v=1666515252 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-300x200.jpg?v=1666515252 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-1024x683.jpg?v=1666515252 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-768x512.jpg?v=1666515252 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-1536x1024.jpg?v=1666515252 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-2048x1365.jpg?v=1666515252 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-370x247.jpg?v=1666515252 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-272x182.jpg?v=1666515252 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The gavit of the monastery, photo by L. Kirakosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-scaled.jpg?v=1666515278" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-scaled.jpg?v=1666515278 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-300x200.jpg?v=1666515278 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-1024x683.jpg?v=1666515278 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-768x512.jpg?v=1666515278 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-1536x1024.jpg?v=1666515278 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-2048x1365.jpg?v=1666515278 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-370x247.jpg?v=1666515278 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-272x182.jpg?v=1666515278 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The economic buildings of the monastery, photo by L. Kirakosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-scaled.jpg?v=1666515309" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-scaled.jpg?v=1666515309 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-300x200.jpg?v=1666515309 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-1024x683.jpg?v=1666515309 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-768x512.jpg?v=1666515309 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-1536x1024.jpg?v=1666515309 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-2048x1365.jpg?v=1666515309 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-370x247.jpg?v=1666515309 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-272x182.jpg?v=1666515309 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 8 A tombstone of the monastery, photo by L. Kirakosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-scaled.jpg?v=1666515347" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-scaled.jpg?v=1666515347 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-300x200.jpg?v=1666515347 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-1024x683.jpg?v=1666515347 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-768x512.jpg?v=1666515347 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-1536x1024.jpg?v=1666515347 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-2048x1365.jpg?v=1666515347 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-370x247.jpg?v=1666515347 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-272x182.jpg?v=1666515347 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 9 The composition of the wall building, photo by L. Kirakosyan.

Bibliographic examination

Sh. Mkrtchyan discussed the issues of location, architecture, and date of the apostle Yeghisha's monastery in both the first edition of his monograph (Mkrtchyan 1985, 67-69) and the republished Russian version (Mkrtchyan 1989, 96-97). The monastery's main architectural plan (measured by architect A. Ghulyan) was also published here. A partial examination of the monastery's architecture was made in Murad Hasratyan's monograph "The Artsakh Style of Armenian Architecture" (Hasratyan 1992, 78-81). The inscriptions of the monastery are featured in the book "Corpus of Armenian Inscriptions", in a release dedicated to Artsakh (CAE 5, 105-110).

The condition before, during and after the war

The apostle Yeghisha's monastery is in a difficult-to-reach location.  For centuries, the complex has been naturally protected due to its location and natural surroundings. Meanwhile, the plentiful vegetation that grows on the buildings' roofs, walls, and ruins has weakened their stability. The monastery was abandoned and deserted over time. According to our information, the situation did not change significantly before, during, or after the war. The monastery is currently situated in the neutral zone, close to the border, and is also physically inaccessible.

Bibliography

CAE 5-Corpus of Armenian Inscriptions, Release 5, Artsakh, Yerevan, 1982.

Kaghankatvatsi, 1969-Movses Kaghankatvatsi, History of the Caucasian Albania, "Hayastan" publishing house, Yerevan.

Hasratyan, 1992-Hasratyan M., Armenian architecture of Artsakh.

Mkrtchyan, 1985-Mkrtchyan Sh., Historical and architectural monuments of Nagorno Karabakh, "Hayastan" publishing house, Yerevan.

Mkrtchyan, 1989-Mkrtchyan, Sh., Historical and architectural monuments of Nagorno-Karabakh/second edition/, "Parberakan", Yerevan.

Khalpakhchyan, 1954–Khalpakhchyan, O., Two-apse basilicas of Armenia, "News  Arm. SSR" , N 8, pages 51–62.

Location The monastery of the apostle Yeghisha is located on the slope of Mount Mrav in the Martakert region of the Republic of Artsakh. The complex is in a difficult-to-reach location. The road winds through the woods and over the rocks that form the rims of deep valleys (Fig.1). The monastery is surrounded by walls from the north, west, and east sides, and the deep valley provides a natural barrier from the south. The complex has two gates, the main one being arched and situated in the southwest corner of the wall. The latter’s arch “rests” on the profiled imposts on both sides of the opening (Fig. 2). The other gate is located at the northernmost point of the eastern wall.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The monastery of the apostle Yeghisha - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-the-apostle-yeghisha/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The monastery of the apostle Yeghisha - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The monastery of the apostle Yeghisha is located on the slope of Mount Mrav in the Martakert region of the Republic of Artsakh. The complex is in a difficult-to-reach location. The road winds through the woods and over the rocks that form the rims of deep valleys (Fig.1). The monastery is surrounded by walls from the north, west, and east sides, and the deep valley provides a natural barrier from the south. The complex has two gates, the main one being arched and situated in the southwest corner of the wall. The latter's arch "rests" on the profiled imposts on both sides of the opening (Fig. 2). The other gate is located at the northernmost point of the eastern wall." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-the-apostle-yeghisha/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-11-03T19:50:57+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2.jpg?v=1666514849" />
	<meta property="og:image:width" content="825" />
	<meta property="og:image:height" content="619" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="6 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-the-apostle-yeghisha/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-the-apostle-yeghisha/","name":"The monastery of the apostle Yeghisha - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-10-23T08:57:35+00:00","dateModified":"2022-11-03T19:50:57+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-the-apostle-yeghisha/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-the-apostle-yeghisha/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-the-apostle-yeghisha/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The monastery of the apostle Yeghisha"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Локализация

Монастырь Егиша Аракял находится на склоне горы Мрав в Мартакертском районе Республики Арцах. Комплекс расположен в труднодоступном месте: дорога пролегает через леса по скалам, окаймляющим глубокое ущелье (рис.1). Монастырь с севера, запада и востока окружен оборонительными стенами, а с южной стороны защищен естественной преградой – глубоким ущельем. Комплекс имеет двое ворот, главные из которых, арочные, расположены в юго-западном углу стены. Арка этих ворот опирается на профилирующие импосты с обеих сторон проема (рис.2). Другие ворота расположены в северном углу восточной стены.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416.jpg?v=1666588265" width="1356" height="464" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416.jpg?v=1666588265 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-300x103.jpg?v=1666588265 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-1024x350.jpg?v=1666588265 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-768x263.jpg?v=1666588265 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/Untitled-1-e1666588293416-370x127.jpg?v=1666588265 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" title="Untitled-1" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2.jpg?v=1666514849" width="825" height="619" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2.jpg?v=1666514849 825w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2-300x225.jpg?v=1666514849 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2-768x576.jpg?v=1666514849 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2-370x278.jpg?v=1666514849 370w" sizes="(max-width: 825px) 100vw, 825px" title="Рис. 1 Общий вид монастыря, вид сверху, фото Д. Егорова. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид монастыря, вид сверху, фото Д. Егорова.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-scaled.jpg?v=1666514912" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-scaled.jpg?v=1666514912 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-300x200.jpg?v=1666514912 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-1024x683.jpg?v=1666514912 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-768x512.jpg?v=1666514912 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-1536x1024.jpg?v=1666514912 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-2048x1365.jpg?v=1666514912 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-370x247.jpg?v=1666514912 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/002-2-1-272x182.jpg?v=1666514912 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 2 Арочные ворота монастыря, фото Л. Киракосян. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Арочные ворота монастыря, фото Л. Киракосян.

Исторический очерк

Монастырь упоминается в Истории Мовсеса Каланкатуаци, где он представет под названием «Джрвштик». Согласно историку, в нем были помещены мощи Елишаи - ученика апостола Фаддея, в честь чего и был назван монастырь «Егиша Аракял». Историк свидетельствует о том, что «мощи, обретенные видением Святого Елишаи... были перевезены в святыню Нерсмихр, который ныне называется Джрвштик... Спустя долгое время благочестивый царь Албании Вачаган над ямой, где мученической смертью погиб Елиша, построил памятник» (Каланкатуаци 1969, 8). Вполне вероятно, что монастырь получил свое название Джрвштик по водопаду, падающему с высоты в глубокое ущелье в южной стороне комплекса. Предание приписывает основание ранней постройки монастыря царю Вачагану Благочестивому.

Архитектурно-композиционный анализ

Монастырь Егиша Аракял представляет собой крупный комплекс из нескольких зданий, обнесенный оборонительной стеной. Состоит из главного храма, семи часовен, одна из которых часовня-усыпальница Вачагана Барепашта, притвора, пристроенного с запада к главному храму, жилых и хозяйственных построек. Большинство сооружений этого комплекса имеют строительные надписи, согласно которым они датируются 12-13-ми веками.

Все постройки комплекса стоят почти на одной линии по оси север-юг (рис. 3). Главная церковь внешними размерами 8,5 x 5,5 метров и внутренними 6,5 x 3,6 метров представляет собой сводчатый зал без подпружных арок и имеет редко встречающуюся особенность: полукруглая асбида плавно, без каких-либо углов переходит в продольные стены.  Продольная ось завершается полукруглой абсидой. Церковь имеет два входа – с юга и запада, кторый открыт в пристроенном в этой части притворе. Согласно надписи на хачкаре, использованном в качестве тимпана над входом, церковь построена в 1165-ом году (САН 5, 105). С обеих сторон церкви расположены другие часовни монастыря: три с северной стороны и чеытре с южной. Эти церкви-часовни также являются сводчатыми залами, однако их абсиды разнообразны: полукруглая, прямоугольная или двойная. Двойные абсиды были распространены в период развитого средневековья (Сурб Арутюн в Санаине, Сурб Аствацацин в монастыре Сурб Сион в Гергере, Халпахчьян 1954, 52,53 ), такое разнообразие в одном монастыре в армянских комплексах – явление редкое. Часовни монастыря имеют меньший размер, чем главная церковь.

Часовня-усыпальница Вачагана Благочестивого находится к северо-востоку от главной церкви монастыря. Внутри сохранилось раннесредневековое надгробие с косыми боками и хачкар 11-го века. В восточной стене усыпальницы сохранились фрагменты раннесредневековой стелы. Можно предполагать, что усыпальница подвергалась изменениям. Судя по надписи на тимпане над входом, она была построена в 1286-ом году: «Здесь покоится царь Вачаган. Господи помилуй владыку и родителя, который построил сию церковь при патриаршестве отца Симеона. В год 735-ый (1286)» (САН 5, 110).

Две другие часовни имеют даты строительства: 1244 и 1281 гг. (рис․ 4).

Сводчатый притвор с квадратными в сечении пилонами, на крыше которого возвышается ротонда колокольни, пристроен к церкви с западной стороны (рис. 6). В плане он почти квадратный и принадлежит к типу двухколонных притворов (рис. 5). Тимпан над его входом носит надпись, согласно которой он был построен в 1264-ом году: «В год 713-ый по воле Божьей я, Хачатур, построил церковь при патриаршестве отца Симеона. Умоляю, поминайте в своих молитвах к Христу» (САН 5, 106). На стенах имеется множество дарственных надписей, а внутри – надгробия (САН 5, 108-109).

Другие постройки монастыря не имеют строительных надписей. По своим архитектурно-строительным особенностям они также относятся к 12-13-ым векам. Необходимо отметить, что они носят многочисленные следы реконструкций разных периодов.

В восточной части от культовых построек монастыря расположены жилые и хозяйственные (рис.7). Часть их пристроена к оборонительной стене с северо-восточного и юго-восточного углов, другие расположены отдельно, по восточную сторону от церквей. Примечательно, что они имеют гораздо большие размеры, прямоугольную планировку и так же, как и главная церковь, сводчатое перекрытие.

На территории монастыря сохранились десятки надгробий (рис. 8).

Все постройки монастыря Егиша Аракял выложены из груботесанных камней, кроме часовни-усыпальницы Вачагана Благочестивого, которая сооружена из чистотесанных камней. В кладке стен встроены хачкары разных периодов (рис. 9).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2.jpg?v=1666515077" width="971" height="1248" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2.jpg?v=1666515077 971w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-233x300.jpg?v=1666515077 233w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-797x1024.jpg?v=1666515077 797w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-768x987.jpg?v=1666515077 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/003-2-288x370.jpg?v=1666515077 288w" sizes="(max-width: 971px) 100vw, 971px" title="Рис. 3 Генеральный план монастыря, обмер А. Гуляна. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Генеральный план монастыря, обмер А. Гуляна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2.jpg?v=1666515106" width="1178" height="784" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2.jpg?v=1666515106 1178w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-300x200.jpg?v=1666515106 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-1024x682.jpg?v=1666515106 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-768x511.jpg?v=1666515106 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-370x246.jpg?v=1666515106 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/004-2-272x182.jpg?v=1666515106 272w" sizes="(max-width: 1178px) 100vw, 1178px" title="Рис. 4 Часовни монастыря, вид за запад, фото Л. Киракосян. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Часовни монастыря, вид за запад, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2.jpg?v=1666515203" width="876" height="583" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2.jpg?v=1666515203 876w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-300x200.jpg?v=1666515203 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-768x511.jpg?v=1666515203 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-370x246.jpg?v=1666515203 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/005-2-272x182.jpg?v=1666515203 272w" sizes="(max-width: 876px) 100vw, 876px" title="Рис. 5 Система перекрытия притвора, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Система перекрытия притвора, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-scaled.jpg?v=1666515252" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-scaled.jpg?v=1666515252 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-300x200.jpg?v=1666515252 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-1024x683.jpg?v=1666515252 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-768x512.jpg?v=1666515252 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-1536x1024.jpg?v=1666515252 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-2048x1365.jpg?v=1666515252 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-370x247.jpg?v=1666515252 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/006-1-272x182.jpg?v=1666515252 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 6 Притвор монастыря, фото Л. Киракосян. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Притвор монастыря, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-scaled.jpg?v=1666515278" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-scaled.jpg?v=1666515278 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-300x200.jpg?v=1666515278 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-1024x683.jpg?v=1666515278 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-768x512.jpg?v=1666515278 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-1536x1024.jpg?v=1666515278 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-2048x1365.jpg?v=1666515278 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-370x247.jpg?v=1666515278 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/007-1-272x182.jpg?v=1666515278 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 7 Хозяйственные постройки монастыря, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Хозяйственные постройки монастыря, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-scaled.jpg?v=1666515309" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-scaled.jpg?v=1666515309 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-300x200.jpg?v=1666515309 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-1024x683.jpg?v=1666515309 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-768x512.jpg?v=1666515309 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-1536x1024.jpg?v=1666515309 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-2048x1365.jpg?v=1666515309 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-370x247.jpg?v=1666515309 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/008-1-272x182.jpg?v=1666515309 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 8 Одно из надгробий монастыря, фото Л. Киракосян. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Одно из надгробий монастыря, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-scaled.jpg?v=1666515347" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-scaled.jpg?v=1666515347 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-300x200.jpg?v=1666515347 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-1024x683.jpg?v=1666515347 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-768x512.jpg?v=1666515347 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-1536x1024.jpg?v=1666515347 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-2048x1365.jpg?v=1666515347 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-370x247.jpg?v=1666515347 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/009-1-272x182.jpg?v=1666515347 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 9 Кладка стены постройки, фото Л. Киракосян. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 9 Кладка стены постройки, фото Л. Киракосян.

Анализ письменных источников

К вопросам локализации, архитектуры, хронологии монастыря Егиша Аракял обращался Ш.Мкртчян как в первом издании своей монографии (Мкртчян 1985, 67-69), так и в переизданном русском варианте (Мкртчян 1989, 96-97). Здесь также был издан генеральный план монастыря (обмер сделан архитектором А.Гуляном).  В монографии «Арцахская школа армянской архитектуры» Мурада Асратяна частично проанализирована архитектура монастыря (Асратян 1992, 78-81). Эпиграфические надписи монастыря представлены в томе «Свода армянских надписей», посвященном Арцаху (САН 5, 105-110).

Состояние до, во время и после войны

Монастырь расположен в труднодоступном месте. Подобное расположение и естественная среда столетиями защищали комплекс. В то же самое время густая растительность на крышах, стенах и  руинах построек нанесла вред их прочности. Монастырь со временем был покинут и опустел. Согласно имеющимся данным, состояние до, во время и после войны существенных изменений не претерпело. В данный момент монастырь находится у границы, на нейтральной территории и физически недоступен.

Список литературы

САН 5 - Свод армянских надписей. Книга 5, Арцах. Составитель: Бархударян С., Ереван, 1982, изд. АН АрмССР, Ереван (на арм.яз.)

Каланкатуаци 1969 – Мовсес Каганкатваци, История страны Алуанк, изд. «Айастан», Ереван

Асратян 1992 – Асратян М., Арцахская школа армянской архитектуры, Ереван, Изд-во НАН РА (на арм. яз.)

Мкртчян 1985 - Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха, изд. «Айастан», Ереван (на арм.яз.)

Мкртчян 1989 - Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха /второе издание/, «Парберакан», Ереван.

Халпахчьян 1954 - Халпахчьян О․, Двухабсидные базилики Армении, «Известия АН Арм․ССР», N 8, c. 51-62.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Монастырь Егиша Аракял (Апостола Елишаи) - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/монастырь-егиша-аракял-апостола-елиш/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Монастырь Егиша Аракял (Апостола Елишаи) - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Монастырь Егиша Аракял находится на склоне горы Мрав в Мартакертском районе Республики Арцах. Комплекс расположен в труднодоступном месте: дорога пролегает через леса по скалам, окаймляющим глубокое ущелье (рис.1). Монастырь с севера, запада и востока окружен оборонительными стенами, а с южной стороны защищен естественной преградой – глубоким ущельем. Комплекс имеет двое ворот, главные из которых, арочные, расположены в юго-западном углу стены. Арка этих ворот опирается на профилирующие импосты с обеих сторон проема (рис.2). Другие ворота расположены в северном углу восточной стены." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/монастырь-егиша-аракял-апостола-елиш/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-11-01T09:09:21+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/10/001-2.jpg?v=1666514849" />
	<meta property="og:image:width" content="825" />
	<meta property="og:image:height" content="619" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b5%d0%b3%d0%b8%d1%88%d0%b0-%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%8f%d0%bb-%d0%b0%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d1%88/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b5%d0%b3%d0%b8%d1%88%d0%b0-%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%8f%d0%bb-%d0%b0%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d1%88/","name":"Монастырь Егиша Аракял (Апостола Елишаи) - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-10-23T08:57:35+00:00","dateModified":"2022-11-01T09:09:21+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b5%d0%b3%d0%b8%d1%88%d0%b0-%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%8f%d0%bb-%d0%b0%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d1%88/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b5%d0%b3%d0%b8%d1%88%d0%b0-%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%8f%d0%bb-%d0%b0%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d1%88/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b5%d0%b3%d0%b8%d1%88%d0%b0-%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%8f%d0%bb-%d0%b0%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d1%88/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Монастырь Егиша Аракял (Апостола Елишаи)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Ղուզեն կամուրջը

Տեղադրությունը

Գտնվում է Հադրութի շրջանի Թաղասեռ գյուղի հարավային մասում՝ Ղուզեն գետ կոչվող գետակի վրա (նկ․ 1, 2)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket.jpg?v=1667501248" width="1352" height="517" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket.jpg?v=1667501248 1352w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket-300x115.jpg?v=1667501248 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket-1024x392.jpg?v=1667501248 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket-768x294.jpg?v=1667501248 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket-370x141.jpg?v=1667501248 370w" sizes="(max-width: 1352px) 100vw, 1352px" title="Ghuzen ket" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-scaled.jpg?v=1667759530" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-scaled.jpg?v=1667759530 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-300x225.jpg?v=1667759530 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-1024x768.jpg?v=1667759530 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-768x576.jpg?v=1667759530 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-1536x1152.jpg?v=1667759530 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-2048x1536.jpg?v=1667759530 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-370x278.jpg?v=1667759530 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 1 Կամրջի տեսքը արևմուտքից, 2014, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Կամրջի տեսքը արևմուտքից, 2014, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/002-2-e1667501501490.jpg?v=1667418394" width="669" height="453" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/002-2-e1667501501490.jpg?v=1667418394 669w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/002-2-e1667501501490-300x203.jpg?v=1667418394 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/002-2-e1667501501490-370x251.jpg?v=1667418394 370w" sizes="(max-width: 669px) 100vw, 669px" title="Նկ. 2 Կամրջի տեսքը արևելքից, լուս․` ԱՀ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայության էլեկտրոնային շտեմարան" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Կամրջի տեսքը արևելքից, լուս․` ԱՀ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայության էլեկտրոնային շտեմարան

Պատմական ակնարկ

Կամուրջը կապում է Հադրութ-Ցոր-Ջրական-Արաքսի հովիտ ճանապարհը։ Հստակ թվագրություն չկա, կառուցվածքային առանձնահատկությունից ելնելով,  20 րդ դարի առաջին կեսի կառույց է։

2020 թվականի նոյեմբերից գտնվում է ադրբեջանական վերհսկողության տակ։

Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն

Ղուզեն կամուրջն ունի միաթռիչք թաղակապ հորինվածք։ Կառուցված է կոպտատաշ և սրբատաշ քարերով ու կրաշաղախով։ Ամբողջությամբ սրբատաշ են թաղի կամարի եզրամասերը և խելերի դիմային հատվածները։ Երկարությունը 13 մետր է, լայնությունը 7 մետր, բարձրությունը 6 մետր։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Կամուրջը գտնվում էր լավ վիճակում, 2020 թվականի ռազմական գործողությունների ընթացքում չի տուժել։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Ղուզեն կամուրջը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/ղուզեն-կամուրջը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Ղուզեն կամուրջը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Գտնվում է Հադրութի շրջանի Թաղասեռ գյուղի հարավային մասում՝ Ղուզեն գետ կոչվող գետակի վրա (նկ․ 1, 2)։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/ղուզեն-կամուրջը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-11-06T18:34:30+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-scaled-e1667501434995.jpg?v=1667418223" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1728" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a5%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a5%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/","name":"Ղուզեն կամուրջը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-11-02T19:48:04+00:00","dateModified":"2022-11-06T18:34:30+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a5%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a5%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a5%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Ղուզեն կամուրջը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Ղուզեն կամուրջը - Monument Watch

Ղուզեն կամուրջը - Monument Watch


Location

It is located in the southern part of Taghaser village in the Hadrut region, on the rivulet known as Ghuzen "river" (figs. 1, 2).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket.jpg?v=1667501248" width="1352" height="517" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket.jpg?v=1667501248 1352w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket-300x115.jpg?v=1667501248 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket-1024x392.jpg?v=1667501248 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket-768x294.jpg?v=1667501248 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/Ghuzen-ket-370x141.jpg?v=1667501248 370w" sizes="(max-width: 1352px) 100vw, 1352px" title="Ghuzen ket" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-scaled.jpg?v=1667759530" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-scaled.jpg?v=1667759530 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-300x225.jpg?v=1667759530 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-1024x768.jpg?v=1667759530 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-768x576.jpg?v=1667759530 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-1536x1152.jpg?v=1667759530 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-2048x1536.jpg?v=1667759530 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-1-370x278.jpg?v=1667759530 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 1 The Bridge from the west, 2014, photo by G. Budaghyan" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The Bridge from the west, 2014, photo by G. Budaghyan

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/002-2-e1667501501490.jpg?v=1667418394" width="669" height="453" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/002-2-e1667501501490.jpg?v=1667418394 669w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/002-2-e1667501501490-300x203.jpg?v=1667418394 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/002-2-e1667501501490-370x251.jpg?v=1667418394 370w" sizes="(max-width: 669px) 100vw, 669px" title="Fig. 2 The view of the bridge from the east. The photo is from the electronic database of the Republic of Artsakh's "State Service for the Protection of the Historical Environment"." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The view of the bridge from the east. The photo is from the electronic database of the Republic of Artsakh's "State Service for the Protection of the Historical Environment".

Historical overview

The bridge connects the Hadrut-Tsor-Jrakan-Araks valley road. There is no exact date, but based on its structural features, it is a structure from the first half of the twentieth century.

Since November 2020, it has been under Azerbaijani control.

Architectural-compositional examination

The Ghuzen Bridge is a single-span vaulted structure. It is made of rough and polished stones as well as lime mortar. The vault arches' edges and the frontal parts of the piers are completely polished. The length is 13 meters, the width is 7 meters, and the height is 6 meters.

The condition before, during, and after the war

The bridge was in good condition and had not been damaged during the military operations in 2020.

Location It is located in the southern part of Taghaser village in the Hadrut region, on the rivulet known as Ghuzen “river” (figs. 1, 2).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The bridge of Ghuzen - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-ghuzen/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The bridge of Ghuzen - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location It is located in the southern part of Taghaser village in the Hadrut region, on the rivulet known as Ghuzen "river" (figs. 1, 2)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-ghuzen/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-11-06T18:37:14+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/11/001-scaled-e1667501434995.jpg?v=1667418223" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1728" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-ghuzen/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-ghuzen/","name":"The bridge of Ghuzen - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-11-02T19:48:04+00:00","dateModified":"2022-11-06T18:37:14+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-ghuzen/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-ghuzen/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-ghuzen/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The bridge of Ghuzen"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

The bridge of Ghuzen - Monument Watch