Տողի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին

						<img width="2560" height="1920" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-scaled.jpg?v=1620416918" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-scaled.jpg?v=1620416918 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-300x225.jpg?v=1620416918 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-1024x768.jpg?v=1620416918 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-768x576.jpg?v=1620416918 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-1536x1152.jpg?v=1620416918 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-2048x1536.jpg?v=1620416918 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-370x278.jpg?v=1620416918 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1702" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-scaled.jpg?v=1620416921" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-scaled.jpg?v=1620416921 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-300x199.jpg?v=1620416921 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-1024x681.jpg?v=1620416921 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-768x511.jpg?v=1620416921 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-1536x1021.jpg?v=1620416921 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-2048x1362.jpg?v=1620416921 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-370x246.jpg?v=1620416921 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-272x182.jpg?v=1620416921 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2246" height="1517" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9.jpg?v=1620416924" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9.jpg?v=1620416924 2246w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-300x203.jpg?v=1620416924 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-1024x692.jpg?v=1620416924 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-768x519.jpg?v=1620416924 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-1536x1037.jpg?v=1620416924 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-2048x1383.jpg?v=1620416924 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-370x250.jpg?v=1620416924 370w" sizes="(max-width: 2246px) 100vw, 2246px" />

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/TOKH-EKEKHECI-SB.-STEPHANOS-1.jpg?v=1622060263" width="1354" height="1354" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/TOKH-EKEKHECI-SB.-STEPHANOS-1.jpg?v=1622060263 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/TOKH-EKEKHECI-SB.-STEPHANOS-1-300x300.jpg?v=1622060263 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/TOKH-EKEKHECI-SB.-STEPHANOS-1-1024x1024.jpg?v=1622060263 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/TOKH-EKEKHECI-SB.-STEPHANOS-1-150x150.jpg?v=1622060263 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/TOKH-EKEKHECI-SB.-STEPHANOS-1-768x768.jpg?v=1622060263 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/TOKH-EKEKHECI-SB.-STEPHANOS-1-370x370.jpg?v=1622060263 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" title="Surb Stepanos" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Տեղադրությունը

  Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Տող գյուղի հարավ-արևմտյան մասում, հին գերեզմանոցի մոտ  (նկ․ 1)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-scaled.jpg?v=1620416918" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-scaled.jpg?v=1620416918 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-300x225.jpg?v=1620416918 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-1024x768.jpg?v=1620416918 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-768x576.jpg?v=1620416918 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-1536x1152.jpg?v=1620416918 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-2048x1536.jpg?v=1620416918 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-370x278.jpg?v=1620416918 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 1 Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին, տեսքն արևմուտքից, լուս․Գ․ Բուդաղյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 1 Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին, տեսքն արևմուտքից, լուս․Գ․ Բուդաղյանի:

Պատմական ակնարկ

Եկեղեցու կառուցման մասին ստույգ տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Սարգիս Ջալալյանցն իր «Ճանապարհորդություն ի Մեծն Հայաստան» գրքում նկարագրում է, որ Տողում եղած ժամանակ բնակիչները պատմել են եկեղեցու  կառուցման մասին մի պատմություն, ըստ որի՝ իշխանների սերունդներից մի մարդ բռնությամբ մահմեդականություն ընդունեց, իսկ հետո ապաշխարեց և ի նշան ճշմարիտ հավատի՝ կառուցեց Սուրբ Ստեփանոս և Կուսանաց անապատ եկեղեցիները (Ջալայանց 1858, 260)։

Եկեղեցու մուտքի բարավորի արձանգրությունը հայտնում է. «Թվ․ ։ՌՃՂՁ։ (1747)։  Յիշատակ է սուրբ ըՍտեփանոս եկեղեցուս գլուխն, որ նորոգեց Մելիք Եգան և որդին Մելիք Եսային։ Յիշատակ հոգոյ» (Բարխուտարեանց 1895, 78): Սրանից էլ ենթադրվում է, որ եկեղեցին գոյություն է ունեցել վաղուց, իսկ Մելիք Եգանն ու որդին նորոգել են եկեղեցու կտուրը։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին ուղղանկյուն երկայնական թաղածածկ դահլիճ է, ունի 12 մետր երկարություն և 7,8 մետր լայնություն (նկ․ 2)։

Եկեղեցին ներսից Т-աձև սյունով բաժանվում է երկու անհավասար նավերի, ճարտարապետական մի լուծում, որը նմանօրինակը չունի։ Հյուսիսային նեղ հատվածում պահպանվել են տապանաքարեր։ Կարելի է ենթադրել, որ այս նեղ սրահը յուրօրինակ տապանատան-գավթի դեր է խաղացել։ Տեղանքի թեքության պատճառով եկեղեցու հատակն ավելի ցածր է բակի նիշից, արևմտյան կողմում այն խրված է գետնի մեջ 1,5 մետր խորությամբ։ Եկեղեցու միակ մուտքը բացվում է արևմտյան ճակատից, մի փոքր ավելի կենտրոնից աջ։ Դահլիճը արևելյան կողմից պսակում են խորանը և նրան հյուսիսից ու հարավից կից երկու ավանդատները։ Խորանն ունի շեշտված կիսաշրջանաձև տեսք, երկու կողմից՝ հյուսիսից և հարավից ունի պահարան խորշեր։ Շենքը կառուցված է սրբատաշ և կոպտատաշ քարերով։ Սրբատաշ են թաղի կամարները, մուտքը և լուսամուտները։ Որմնասյուները կառուցված են պատի շարվածքի սկզբունքով՝ արտաքին երեսները սրբատաշ քարերից, միջուկը՝ կրաշաղախ լիցքով։ Պատերի մեջ ագուցված են ավելի քան 50 խաչքարեր, խաչաքանդակ սալեր, տապանաքարեր, վաղքրիստոնեական կոթողների մասեր (նկ․ 3, 4): Դրանց  մի մասի վրա պահպանվել են 15-17-րդ դարերի արձանագրություններ (ԴՀՎ 1982, 176), որոնք վկայում են, որ եկեղեցին կառուցվել է ավելի վաղ այստեղ եղած կառույցների տեղում, որոնց  քարերն էլ վերաօգտագործվել են նոր եկեղեցու կառուցման ժամանակ։ Չափերով և գեղարվեստական մշակմամբ առանձնանում է արևմտյան ճակատում` մուտքի աջ հատվածում պատի մեջ ագուցված խաչքարը, որն ունի հետևյալ արձանագրությունը՝ «Թվին ։ՋՁ։ (1531) ես Տ[է]ր Դանի[էլ] կ[ա]ն[կն]եց[ու]ցի» (ԴՀՎ 1982, 177, նկ․ 4)։

Եկեղեցու շրջապատում պահպանված հին գերեզմանատան տապանաքարերն ունեն թեմատիկ հորինվածքներ, որոշները նաև արձանագիր են։ Եկեղեցուց հյուսիս-արևմուտք գտնվող տապանաքարի հորինվածքը ներկայացնում է մետաղագործ վարպետի գործիքներն ու ջրամանը (նկ. 5), իսկ արձանագրությունը հայտնում է «Ուստայ Յեհանէս թվին ։ՋՂԴ։ (1545)»:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-8-scaled-e1619648563888.jpg?v=1620416919" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-8-scaled-e1619648563888.jpg?v=1620416919 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-8-scaled-e1619648563888-300x199.jpg?v=1620416919 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-8-scaled-e1619648563888-1024x681.jpg?v=1620416919 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-8-scaled-e1619648563888-768x511.jpg?v=1620416919 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-8-scaled-e1619648563888-1536x1021.jpg?v=1620416919 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-8-scaled-e1619648563888-2048x1362.jpg?v=1620416919 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-8-scaled-e1619648563888-370x246.jpg?v=1620416919 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-8-scaled-e1619648563888-272x182.jpg?v=1620416919 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 2 Սբ․ Ստեփանոս եկեղեցու հատակագիծը, Շ. Մկրտչյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան 1985, էջ 77։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 2 Սբ․ Ստեփանոս եկեղեցու հատակագիծը, Շ. Մկրտչյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան 1985, էջ 77։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-scaled.jpg?v=1620416921" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-scaled.jpg?v=1620416921 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-300x199.jpg?v=1620416921 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-1024x681.jpg?v=1620416921 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-768x511.jpg?v=1620416921 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-1536x1021.jpg?v=1620416921 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-2048x1362.jpg?v=1620416921 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-370x246.jpg?v=1620416921 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-9-272x182.jpg?v=1620416921 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 3 Եկեղեցու արևմտյան պատին, մուտքից ձախ ագուցված խաչքարը, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Եկեղեցու արևմտյան պատին, մուտքից ձախ ագուցված խաչքարը, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-8-scaled.jpg?v=1620416922" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-8-scaled.jpg?v=1620416922 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-8-199x300.jpg?v=1620416922 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-8-681x1024.jpg?v=1620416922 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-8-768x1155.jpg?v=1620416922 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-8-1021x1536.jpg?v=1620416922 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-8-1362x2048.jpg?v=1620416922 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-8-246x370.jpg?v=1620416922 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="Նկ․ 4 Եկեղեցու արևմտյան պատին, մուտքից աջ ագուցված խաչքարը, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 4 Եկեղեցու արևմտյան պատին, մուտքից աջ ագուցված խաչքարը, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9.jpg?v=1620416924" width="2246" height="1517" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9.jpg?v=1620416924 2246w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-300x203.jpg?v=1620416924 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-1024x692.jpg?v=1620416924 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-768x519.jpg?v=1620416924 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-1536x1037.jpg?v=1620416924 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-2048x1383.jpg?v=1620416924 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-9-370x250.jpg?v=1620416924 370w" sizes="(max-width: 2246px) 100vw, 2246px" title="Նկ․ 5 Ուստա Յեհանէսի տապանաքարը, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 5 Ուստա Յեհանէսի տապանաքարը, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Եկեղեցին Արցախյան առաջին և երկրորդ պատերազմների ժամանակ չի տուժել։

Գրականություն

1   Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու, 1895։

2   ԴՀՎ 5, 1982 - Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5, Արցախ, կազմեց՝ Ս․ Բարխուդարյանը, Երևան։

3․ Մկրտչյան 1980 - Մկրտչյան Շ․, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան։

4․Ջալալեանց 1858-  Ջալալեանց Ս․, Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան, մաս Բ, Տփղիս։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Տողի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/տողի-սբ․-ստեփանոս-եկեղեցին/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Տողի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը   Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Տող գյուղի հարավ-արևմտյան մասում, հին գերեզմանոցի մոտ  (նկ․ 1)։  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/տողի-սբ․-ստեփանոս-եկեղեցին/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-01-06T17:55:19+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-8-scaled.jpg?v=1620416918" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","name":"Տողի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-04-13T15:57:09+00:00","dateModified":"2022-01-06T17:55:19+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Տողի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Սպիտակ խաչ վանքը

						<img width="2560" height="1920" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2-scaled.jpg?v=1620416940" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2-scaled.jpg?v=1620416940 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2-300x225.jpg?v=1620416940 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2-1024x768.jpg?v=1620416940 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2-768x576.jpg?v=1620416940 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2-1536x1152.jpg?v=1620416940 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2-2048x1536.jpg?v=1620416940 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2-370x278.jpg?v=1620416940 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1920" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-scaled.jpg?v=1620416927" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-scaled.jpg?v=1620416927 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-300x225.jpg?v=1620416927 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-1024x768.jpg?v=1620416927 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-768x576.jpg?v=1620416927 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-1536x1152.jpg?v=1620416927 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-2048x1536.jpg?v=1620416927 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-370x278.jpg?v=1620416927 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1920" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/013-scaled.jpg?v=1620416942" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/013-scaled.jpg?v=1620416942 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/013-300x225.jpg?v=1620416942 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/013-1024x768.jpg?v=1620416942 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/013-768x576.jpg?v=1620416942 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/013-1536x1152.jpg?v=1620416942 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/013-2048x1536.jpg?v=1620416942 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/013-370x278.jpg?v=1620416942 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

Տեղադրություն

 Սպիտակ խաչ վանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութ քաղաքից անմիջականորեն հյուսիս-արևմուտք գտնվող Վանք գյուղում` մի բլրի վրա։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Spitak-Khach_Vank.jpg?v=1621014010" width="1356" height="1355" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Spitak-Khach_Vank.jpg?v=1621014010 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Spitak-Khach_Vank-300x300.jpg?v=1621014010 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Spitak-Khach_Vank-1024x1024.jpg?v=1621014010 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Spitak-Khach_Vank-150x150.jpg?v=1621014010 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Spitak-Khach_Vank-768x767.jpg?v=1621014010 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Spitak-Khach_Vank-370x370.jpg?v=1621014010 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" title="Spitak Khach_Vank" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Վանքի Սպիտակ խաչ անվանումը  կապվում է մի ավանդության հետ, ըստ որի՝ Սուրբ Գրիգորիսի նահատակությունից հետո, նրա հայրապետական գավազանը և լանջական բյուրեղյա խաչը սկզբնապես պահվում էին Ամարասում, որտեղ ամփոփված էին նրա նշխարները։ Ամարասի ամայանալուց հետո այդ սրբությունները տեղափոխվում են Գտչավանք, իսկ բյուրեղյա սպիտակ խաչը` Հադրութին մոտ գտնվող վանքը, որից էլ այն ստանում է Սպիտակ խաչ անվանումը: 19-րդ դարի կեսերին այստեղ այցելած Սարգիս Ջալալյանցն իր ճամփորդական նոթերում գրում է, որ այդ խաչին  «․․․ բազմաթիվ ուխտավորներ են [այցի] գալիս` խոյերի ու հորթերի մատաղներ [անելով]։ ․․․ Ի պատիվ այս խաչի, այստեղ կառուցվել է եկեղեցի՝ այն դարձրել են եպիսկոպոսանիստ և ինքնուրույն թեմ հատկացրել։ Այստեղ տեսա չորս կաթողիկոսների կոնդակներ` այս աթոռի հաստատման [վերաբերյալ], այն է` Հովհաննի, Եսայու, Ներսեսի և Սիմեոնի, [որոնք տրվել են] Սրապիոն քահանայի սերունդներին, ովքեր որդուց որդի եղել են և այժմ էլ այս եկեղեցու և խաչի վերակացուներն են։ Ծերունիները պատմում են, թե անզգուշության պատճառով պատահեց այնպես, որ այրվեցին այն թաշկինակները, որոնցով փաթաթված պահվում էր խաչը, որոնց հետ նաև խաչը, բայց խաչը ոչնչով չվնասվեց` միայն ներսում մի փոքր ճաք առաջացավ, որից հետո խաչը արծաթապատվեց և պահվում է զգուշությամբ» (Ջալալեանց 1858, 263):

Վանքի հիմնադրման ստույգ թվականը հայտնի չէ, պահպանված արձանագրություններից ամենահինը` փորագրված եկեղեցու ներսում` հյուսիսային կամարի խաչքարի տակ, թվագրված է 1333 թվականով. «Ես Սիրաւք կանգնեցի զխաչս հաւր իմոյ Խութլափի թվ. :ՉՁԲ: (1333)» (Բարխուտարեանց 1895, 68):

Հետագա արձանագրությունները փաստում են եկեղեցու վերանորոգումների մասին։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-scaled.jpg?v=1620416927" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-scaled.jpg?v=1620416927 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-300x225.jpg?v=1620416927 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-1024x768.jpg?v=1620416927 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-768x576.jpg?v=1620416927 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-1536x1152.jpg?v=1620416927 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-2048x1536.jpg?v=1620416927 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-370x278.jpg?v=1620416927 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 1 Սպիտակ խաչ վանքը հարավ – արևմուտքից, 2015թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Սպիտակ խաչ վանքը հարավ – արևմուտքից, 2015թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Սպիտակ խաչ վանքը բաղկացած է եկեղեցուց, գավթից (ընդհանուր չափերը` 15,75x7,10 մ), հյուրատնից, վիմափոր խցերից, գերեզմանոցից և որմնափակ խաչքարից:

Եկեղեցին (նկ․ 1) միանավ թաղակապ սրահ է, որին արևմուտքից միանում է ուղղանկյուն գավիթը: Ընդ որում, գավթի և եկեղեցու  միջև բաժանարար պատ չկա, ինչը հիմք է տալիս հավաստելու, որ դրանք կառուցվել են միասին: Միակ մուտքը բացվում է արևմուտքից: Երկու փոքր պատուհանները բացվում են արևմտյան և հյուսիսային կողմերում։ Արևմտյան պատուհանի միակտոր քարի վրա նույնպես պահպանվել է արձանագրություն՝ «Տ[է]ր Ա[ստուա]ծ/ Յ[իսու]ս Ք[րիստո]ս․․/Վրդանէս Թ․  ։Ռ/ՃԽԳ: (1694)» (Բարխուտարեանց, 1895, 68, նկ․ 2):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-9-scaled.jpg?v=1620416929" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-9-scaled.jpg?v=1620416929 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-9-225x300.jpg?v=1620416929 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-9-768x1024.jpg?v=1620416929 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-9-1152x1536.jpg?v=1620416929 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-9-1536x2048.jpg?v=1620416929 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-9-278x370.jpg?v=1620416929 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="նկ. 2 Արևմտյան պատուհանի քարի վրա արված արձանագրությունը, 2020 թ․, լուս Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Արևմտյան պատուհանի քարի վրա արված արձանագրությունը, 2020 թ․, լուս Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-10-scaled.jpg?v=1620416930" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-10-scaled.jpg?v=1620416930 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-10-225x300.jpg?v=1620416930 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-10-768x1024.jpg?v=1620416930 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-10-1152x1536.jpg?v=1620416930 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-10-1536x2048.jpg?v=1620416930 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-10-278x370.jpg?v=1620416930 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="նկ. 3 Մուտքի հարավային կողի արձանագրությունը, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Մուտքի հարավային կողի արձանագրությունը, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

Եկեղեցու տանիքի վրա` աղոթասրահի կենտրոնական մասում,  շրջանաձև երդիկի վրա, տեղադրված է զանգակատան աշտարակը (ռոտոնդան): Քարե օղակի վրա բարձրացող ռոտոնդան ունի վեց սյուն, բրգաձև ծածկ։

Եկեղեցու մուտքի հարավահայաց կողին պահպանված արձանագրությունը՝ «Շինեցաւ ։ՌՃ/ՁԴ։ (1735)․ այն տարին էր Թահմազ խան», և սրա շարունակությունը, որը զանգակատուն-ռոտոնդայի շինարարական արձանագրությունն է` «Յիշատակ է զանգակատունս Սուրապի որդոյ Ովանես եպիսկոպոսին» (Բարխուտարեանց 1895, 68), փաստում են որ վանքը, կամ թերևս միայն գավիթը, վերակառուցվել է 1735 թվականին (նկ․ 3):

Հյուրատունը գտնվում է եկեղեցուց մի քանի մետր հարավ-արևելք: Նրա մուտքի բարավորին պահպանվել է արձանագրություն. «Ես Միկրտիչս գ/րեցի: Յիշատակ է թանապիս/ Սուրապու որդի Ովանէս եպ[իս[կ[ոպո]սին./ շինեցաւ :ՌՃՁԴ: (1735) թվին. այն տարին էր`/ Թահմազ խ[ա]ն օսմանլուն երկրէս տուրս ար[ա]ւ» (նկ․ 4)։</span><span style="font-weight: 400;"> Իսկ դռան հարավային կողին երկու տող`«Թվին :ՌԲՃԺԵ։  (1776) Ք[րիստոս]ի ծառա Պետրոս վարդապետ» (ԴՀՎ 1982, 187, նկ․ 5)։  Սրա կողքին էլ պահպանվել են երկու վիմափոր խցերը, որոնք հավանաբար օգտագործվել են որպես ճգնարան (նկ․ 6):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-10-scaled.jpg?v=1620416933" width="2560" height="1440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-10-scaled.jpg?v=1620416933 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-10-300x169.jpg?v=1620416933 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-10-1024x576.jpg?v=1620416933 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-10-768x432.jpg?v=1620416933 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-10-1536x864.jpg?v=1620416933 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-10-2048x1152.jpg?v=1620416933 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-10-370x208.jpg?v=1620416933 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 5 Հյուրատան դռան հարավային կողի արձանագրությունը, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Հյուրատան դռան հարավային կողի արձանագրությունը, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-6-scaled.jpg?v=1620416932" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-6-scaled.jpg?v=1620416932 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-6-300x225.jpg?v=1620416932 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-6-1024x768.jpg?v=1620416932 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-6-768x576.jpg?v=1620416932 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-6-1536x1152.jpg?v=1620416932 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-6-2048x1536.jpg?v=1620416932 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-6-370x278.jpg?v=1620416932 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 6 Վիմափոր խցերից մեկը, 2011 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 6 Վիմափոր խցերից մեկը, 2011 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

Գերեզմանոցում պահպանվել են արձանագրություններով հարուստ տապանաքարեր։ Մասնավորապես որմնափակ խաչքարի առջևի կլոր տապանաքարի վրա՝ «Այս է հանգիստ  բարեյպաշտին Ասուդարյա, որ կէսաւրեայ ժամանակաւ ի Քրիստոս փոխեցաւ, ով կարդայ․․․»։  Որմնափակ խաչքարից դեպի հյուսիս մի տապանաքարի  վրա՝ «Այս է հանգիստ բարեպաշտ Վալիջանայ, որ կէսաւրէ ժամանակաւ ի Քրիստոս  փոխեցաւ, ով ․․․» (արձանագրությունը թերի է թողնված) (նկ․ 7)։ Տապանաքարի արևելյան ճակատին հիշատակագրությունը՝ «Ես Ախիջան` որդի Ջալալայ կանգնեցի խաչս ի փրկություն հոգոյ որդոյ իմոյ Վէլիջանին, որք երկրպագէք, յաղաւթս յիշեցեք ի Քրիստոս յԱստուծոյ  թվ․ :ՋԻԷ: (1478) » (Բարխուտարեանց 1895, 68)։  Իսկ սրա հարևանությամբ գտնվող տապանին ՝« Այս է հանգիստ Խոնաբեկուն, դուստր Ախիճանին, կողակից Կոնստանտէլին և քոր Վելիջանին․․․ թվ․ ՋԿԱ (1502)» (Ոսկեան 1953, 22)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-5-scaled.jpg?v=1620416935" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-5-scaled.jpg?v=1620416935 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-5-300x225.jpg?v=1620416935 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-5-1024x768.jpg?v=1620416935 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-5-768x576.jpg?v=1620416935 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-5-1536x1152.jpg?v=1620416935 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-5-2048x1536.jpg?v=1620416935 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-5-370x278.jpg?v=1620416935 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ․ 7 Որմնափակ խաչքարից հյուսիս գտնվող տապանաքար, 2011 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ․ 7 Որմնափակ խաչքարից հյուսիս գտնվող տապանաքար, 2011 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

Պահպանված արձանագրություններից ենթադրվում է, որ վանքը եղել է եպիսկոպոսանիստ, քանի որ այդտեղ ամփոփված են մի քանի եպիսկոպոսների  աճյուններ։

Եկեղեցու հարավային պատի տակ պահպանվել է մի այլ տապանաքար՝ «։1745։/ Ի գերեզմանի աստ ամփոփի մարմին/Պետրոս մեծին արքեպիսկոպոսին/։ էր որդի մեծի իշխանին, գլու/խ դիւցնազանց մերոց նահանգի» (նկ․ 8)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-3-scaled.jpg?v=1620416936" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-3-scaled.jpg?v=1620416936 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-3-300x225.jpg?v=1620416936 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-3-1024x768.jpg?v=1620416936 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-3-768x576.jpg?v=1620416936 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-3-1536x1152.jpg?v=1620416936 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-3-2048x1536.jpg?v=1620416936 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-3-370x278.jpg?v=1620416936 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ․ 8 Տապանաքար եկեղեցու հարավային պատի տակ, 2017 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ․ 8 Տապանաքար եկեղեցու հարավային պատի տակ, 2017 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

19-րդ դարի վերջին վանքն ունեցել է բավականին մեծ հողակալվածք, մոտ 25 դեսյատին (Արարատ 1896, 44)։

Սպիտակ խաչ վանքի տարածքում առանձնահատուկ տեղ ունի երկթեք ծածկով պսակվող որմնափակ խաչքարը (նկ. 9):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-2-scaled.jpg?v=1620416938" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-2-scaled.jpg?v=1620416938 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-2-225x300.jpg?v=1620416938 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-2-768x1024.jpg?v=1620416938 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-2-1152x1536.jpg?v=1620416938 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-2-1536x2048.jpg?v=1620416938 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-2-278x370.jpg?v=1620416938 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="նկ․ 9 Որմնափակ խաչքարի ընդհանուր տեսքը, 2013 թ, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ․ 9 Որմնափակ խաչքարի ընդհանուր տեսքը, 2013 թ, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

Կոթողն ունի 290 սմ լայնություն, 230 սմ հաստություն, շուրջ 4 մետր բարձրություն: Հորինվածքը ներկայացնում է «Խաչի երկրորդ գալուստը» թեման. երկու հրեշատակները բերում են խաչը: Այս թեման խաչքարային մշակույթում հայտնի է 12-րդ դարից սկսած: Դրա դասական կատարումները, որոնք վերաբերում են 13-րդ դարի կեսերին, ներկայացնում են Սպիտակ խաչից ոչ հեռու գտնվող Գտչավանքի խաչքարերը (Պետրոսյան 2008, 155-157): Խաչքարը կանգնեցնելու արձանագրությունը փորագրված է կոթողի գլխակալ կիսակամար քարի վրա.  «Ես Աջամի` որդի Իշխանայ, կանկ/նեցի զխաչս ի փրկութի[ւն] հոգ/ոյ որդոյ իմոյ Ասուդարայ: Որ/ք կարդէք` յիշեցէք ի սուրբ յ[ա]ղ/աւթս ձեր` աղաչեմ: Ի թվիս :ՉՂԵ: (1346)» (Կարապետյան 1983, 40):

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

2020 թվականի օգոստոս ամսին ռուսաստանաբնակ Սմբատ Աբրահամյանի ֆինանսական միջոցներով սկսվել էին Սպիտակ խաչ վանքի վերանորոգման աշխատանքները, որոնք, սակայն, դադարեցվեցին սեպտեմբերին սկսված ռազմական գործողությունների պատճառով։ 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմական գործողությունների ընթացքում վանքը չի վնասվել։

Գրականություն

Ամիրջանյան Ս․, Դիզակ, Երևան, 2006:

Արարատ 1986 - Արարատ, ԻԹ, Էջմիածին։

Բարխուտարեանց 1895 - Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու։

ԴՀՎ 1982-Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5, Արցախ, կազմեց՝ Ս․ Բարխուդարյան,Երևան։

Կարապետյան 1983 - Էջմիածին, ԺԶ, Էջմիածին։

Մկրտչյան Շ․ - Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1980

Ոսկեան 1953 - Ոսկեան Հ․, Արցախի վանքերը, Վիեննա։

Պետրոսյան 2008 - Պետրոսյան Հ․,Խաչքար, Երևան։

Ջալալեանց 1858 - Ջալալեանց Ս․, Ճանապարհորդությիւն ի Մեծն Հայաստան, մաս Բ, Տփխիս։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Սպիտակ խաչ վանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/սպիտակ-խաչ-վանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Սպիտակ խաչ վանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրություն  Սպիտակ խաչ վանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութ քաղաքից անմիջականորեն հյուսիս-արևմուտք գտնվող Վանք գյուղում` մի բլրի վրա։     Պատմական ակնարկ Վանքի Սպիտակ խաչ անվանումը  կապվում է մի ավանդության հետ, ըստ որի՝ Սուրբ Գրիգորիսի նահատակությունից հետո, նրա հայրապետական գավազանը և լանջական բյուրեղյա խաչը սկզբնապես պահվում էին Ամարասում, որտեղ ամփոփված էին նրա նշխարները։ Ամարասի ամայանալուց հետո այդ սրբությունները տեղափոխվում են Գտչավանք, իսկ բյուրեղյա սպիտակ խաչը` Հադրութին մոտ գտնվող վանքը, որից էլ այն ստանում է Սպիտակ խաչ անվանումը: 19-րդ դարի կեսերին այստեղ այցելած Սարգիս Ջալալյանցն իր ճամփորդական նոթերում գրում է, որ այդ խաչին  «․․․ բազմաթիվ ուխտավորներ են [այցի] գալիս` խոյերի ու հորթերի մատաղներ [անելով]։ ․․․ Ի պատիվ այս խաչի, այստեղ կառուցվել է եկեղեցի՝ այն դարձրել են եպիսկոպոսանիստ և ինքնուրույն թեմ հատկացրել։ Այստեղ տեսա չորս կաթողիկոսների կոնդակներ` այս աթոռի հաստատման [վերաբերյալ], այն է` Հովհաննի, Եսայու, Ներսեսի և Սիմեոնի, [որոնք տրվել են] Սրապիոն քահանայի սերունդներին, ովքեր որդուց որդի եղել են և այժմ էլ այս եկեղեցու և խաչի վերակացուներն են։ Ծերունիները պատմում են, թե անզգուշության պատճառով պատահեց այնպես, որ այրվեցին այն թաշկինակները, որոնցով փաթաթված պահվում էր խաչը, որոնց հետ նաև խաչը, բայց խաչը ոչնչով չվնասվեց` միայն ներսում մի փոքր ճաք առաջացավ, որից հետո խաչը արծաթապատվեց և պահվում է զգուշությամբ» (Ջալալեանց 1858, 263): Վանքի հիմնադրման ստույգ թվականը հայտնի չէ, պահպանված արձանագրություններից ամենահինը` փորագրված եկեղեցու ներսում` հյուսիսային կամարի խաչքարի տակ, թվագրված է 1333 թվականով. «Ես Սիրաւք կանգնեցի զխաչս հաւր իմոյ Խութլափի թվ. :ՉՁԲ: (1333)» (Բարխուտարեանց 1895, 68): Հետագա արձանագրությունները փաստում են եկեղեցու վերանորոգումների մասին։  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/սպիտակ-խաչ-վանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:23:37+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-9-1-scaled.jpg?v=1620416927" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ad%d5%a1%d5%b9-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ad%d5%a1%d5%b9-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Սպիտակ խաչ վանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-04-13T16:34:14+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:23:37+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ad%d5%a1%d5%b9-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ad%d5%a1%d5%b9-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ad%d5%a1%d5%b9-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Սպիտակ խաչ վանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Սպիտակ խաչ վանքը - Monument Watch

Սպիտակ խաչ վանքը - Monument Watch


Վարազգոմի եկեղեցին

						<img width="2048" height="1365" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1.jpg?v=1620416962" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1.jpg?v=1620416962 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-300x200.jpg?v=1620416962 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-1024x683.jpg?v=1620416962 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-768x512.jpg?v=1620416962 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-1536x1024.jpg?v=1620416962 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-370x247.jpg?v=1620416962 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-272x182.jpg?v=1620416962 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" />

						<img width="2560" height="1709" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-300x200.jpg?v=1620416945 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-1024x684.jpg?v=1620416945 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-768x513.jpg?v=1620416945 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-1536x1025.jpg?v=1620416945 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-2048x1367.jpg?v=1620416945 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-370x247.jpg?v=1620416945 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-272x182.jpg?v=1620416945 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

Տեղադրությունը

Վարազգոմի եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում (Լաչինի շրջան)՝ Մերիկ և Ղուշչի գյուղերի միջև, Աղավնագետի ձախ կողմում:

Պատմական ակնարկ

 Եկեղեցու մասին մատենագրական տեղեկություններ չեն պահպանվել, այն չունի նաև վիմագրեր: Եկեղեցին վթարային է, թմբուկի վեղարն ու հարավային պատը փլուզված են, առկա են ճաքեր (նկ. 1, 2):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-1.jpg?v=1620751937" width="2048" height="2048" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-1.jpg?v=1620751937 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-1-300x300.jpg?v=1620751937 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-1-1024x1024.jpg?v=1620751937 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-1-150x150.jpg?v=1620751937 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-1-768x768.jpg?v=1620751937 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-1-1536x1536.jpg?v=1620751937 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-1-370x370.jpg?v=1620751937 370w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="VARAZGOM-2048×2048" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11.jpg?v=1620416943" width="2048" height="1365" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11.jpg?v=1620416943 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-300x200.jpg?v=1620416943 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1024x683.jpg?v=1620416943 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-768x512.jpg?v=1620416943 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1536x1024.jpg?v=1620416943 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-370x247.jpg?v=1620416943 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-272x182.jpg?v=1620416943 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="նկ. 1 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945" width="2560" height="1709" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-300x200.jpg?v=1620416945 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-1024x684.jpg?v=1620416945 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-768x513.jpg?v=1620416945 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-1536x1025.jpg?v=1620416945 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-2048x1367.jpg?v=1620416945 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-370x247.jpg?v=1620416945 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-272x182.jpg?v=1620416945 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 2 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

Տեղացի քրդերը քանդել են եկեղեցու արևելյան ճակատի ստորին շարքերը, տեղահանել քարերը (նկ. 3): Հետագայում արդեն ադրբեջանցիները փորձել են ամբողջությամբ այն քանդել, սակայն բարեբախտաբար չեն հասցրել:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12.jpg?v=1620416948" width="2048" height="1365" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12.jpg?v=1620416948 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-300x200.jpg?v=1620416948 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-1024x683.jpg?v=1620416948 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-768x512.jpg?v=1620416948 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-1536x1024.jpg?v=1620416948 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-370x247.jpg?v=1620416948 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-272x182.jpg?v=1620416948 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="նկ. 3 Եկեղեցու արևելյան ճակատը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Եկեղեցու արևելյան ճակատը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Պատկանում է խաչաձև-գմբեթավոր ծավալա-տարածական լուծում ունեցող փոքր եկեղեցիների շարքին (նկ. 4)՝ առանձնանալով նրանցից սրահի երկխորան ծավալով: Վարազգոմի եկեղեցու խորաններից մեկը գտնվում է հարավային կողմում, մյուսը ավանդական՝ արևելյան հատվածում: Եկեղեցին կառուցված է կոփածո և սրբատաշ քարերով, կրաշաղախով: Արտաքուստ՝ հատկապես արևմտյան ճակատում, կրում է 16-17-րդ դարերի իրականացրած վերանորոգման հետքերը: Շինարվեստն ու կառուցողական առանձնահատկությունները նման են Սյունիքի 9-11-րդ դարերի ճարտարապետությանը: Թմբուկը թե' ներքուստ և թե' արտաքուստ գլանաձև է: Ուշագրավ է, որ անցումը գմբեթակիր որմնասյուներից գմբեթարդին արված է  արևելյան կողմում զույգ տրոմպների, իսկ արևմտյան կողմում՝ առագաստների միջոցով (Կարապետյան 1999, 136-138):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10.jpg?v=1620416948" width="828" height="756" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10.jpg?v=1620416948 828w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10-300x274.jpg?v=1620416948 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10-768x701.jpg?v=1620416948 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10-370x338.jpg?v=1620416948 370w" sizes="(max-width: 828px) 100vw, 828px" title="նկ. 4 Եկեղեցու հատակագիծը,  Կարապետյան Ս. Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, էջ 136։ " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Եկեղեցու հատակագիծը,  Կարապետյան Ս. Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, էջ 136։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Եկեղեցին չի տուժել Արցախյան ո'չ 1992-1994 թվականների ռազմական գործողությունների ժամանակ, ո'չ էլ 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում: Այն շարունակում է մնալ վթարային վիճակում, ինչպես և խորհրդային տարիներին էր, երբ 1960-ական թվականներից սկսած փաստվել է նրա վիճակը և կատարված միջամտությունները:

Ադրբեջանական կողմը եկեղեցին ներկայացնում է որպես աղվանական  և անվանում Վարազգուն (ինչը Վարազգոմի այլափոխված տարբերակն է), իրենք թվագրում են այն 2-5-րդ դարերով, իսկ եկեղեցուն կից հայկական միջնադարյան գերեզմանոցը ներկայացնում որպես 7-րդ դարի աղվանական և մատնանշում, թե իբր հայերը փորձել են սեփականել այն:

  Գրականություն

Կարապետյան 1999 - Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան։

"Qarabağ – mədəniyyətimizin beşiyi”: Varazqun məbədi, https://heydaraliyev-centers.az/gadabay/news/13440 , http://mct.gov.az/az/umumi-xeberler/13328

Laçının qədim alban məbədi-Varazqunun tarixi, https://www.youtube.com/watch?v=11brX3SGIw0

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Վարազգոմի եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/վարազգոմի-եկեղեցին/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Վարազգոմի եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Վարազգոմի եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում (Լաչինի շրջան)՝ Մերիկ և Ղուշչի գյուղերի միջև, Աղավնագետի ձախ կողմում: Պատմական ակնարկ  Եկեղեցու մասին մատենագրական տեղեկություններ չեն պահպանվել, այն չունի նաև վիմագրեր: Եկեղեցին վթարային է, թմբուկի վեղարն ու հարավային պատը փլուզված են, առկա են ճաքեր (նկ. 1, 2):" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/վարազգոմի-եկեղեցին/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:24:14+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1709" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%b8%d5%b4%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%b8%d5%b4%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","name":"Վարազգոմի եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-04-13T16:46:26+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:24:14+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%b8%d5%b4%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%b8%d5%b4%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%b8%d5%b4%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Վարազգոմի եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Վարազգոմի եկեղեցին - Monument Watch

Վարազգոմի եկեղեցին - Monument Watch


Տողի մելիքական ապարանքը

						<img width="2560" height="1920" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-scaled.jpg?v=1620416955" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-scaled.jpg?v=1620416955 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-300x225.jpg?v=1620416955 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-1024x768.jpg?v=1620416955 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-768x576.jpg?v=1620416955 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-1536x1152.jpg?v=1620416955 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-2048x1536.jpg?v=1620416955 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-370x278.jpg?v=1620416955 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1714" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-scaled.jpg?v=1620416952" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-scaled.jpg?v=1620416952 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-300x201.jpg?v=1620416952 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-1024x685.jpg?v=1620416952 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-768x514.jpg?v=1620416952 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-1536x1028.jpg?v=1620416952 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-2048x1371.jpg?v=1620416952 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-370x248.jpg?v=1620416952 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-272x182.jpg?v=1620416952 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="1860" height="1859" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11.jpg?v=1620416953" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11.jpg?v=1620416953 1860w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-300x300.jpg?v=1620416953 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-1024x1024.jpg?v=1620416953 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-150x150.jpg?v=1620416953 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-768x768.jpg?v=1620416953 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-1536x1536.jpg?v=1620416953 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-370x370.jpg?v=1620416953 370w" sizes="(max-width: 1860px) 100vw, 1860px" />

						<img width="1609" height="1541" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11.jpg?v=1620416954" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11.jpg?v=1620416954 1609w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-300x287.jpg?v=1620416954 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-1024x981.jpg?v=1620416954 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-768x736.jpg?v=1620416954 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-1536x1471.jpg?v=1620416954 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-370x354.jpg?v=1620416954 370w" sizes="(max-width: 1609px) 100vw, 1609px" />

Տեղադրություն

Ապարանքը գտնվում է Հադրութի շրջանի Տող գյուղի կենտրոնական մասում:

Պատմական ակնարկ

Համաձայն ապարանքի ընդունարանի երկրորդ հարկի շքամուտքի ամբողջ ճակատով փորագրված արձանագրության՝ ապարանքը ՌՃՁԶ (1737) թվականին կառուցել է Դիզակի մելիքության հիմնադիր Մելիք-Եգանը, ով 18-րդ դարի առաջին կեսի հայ քաղաքական կյանքի ամենանշանավոր գործիչներից էր (նկ. 1): Արձանագրությունը նաև մանրամասն տեղեկություններ է հաղորդում ժամանակի քաղաքական իրադարձությունների և Մելիք-Եգանի գործունեության մասին, ներկայացնում է իրեն տրված մելիքական իրավունքները  (Փափազյան 1985, 76-77):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Melik-Yegan-1.jpg?v=1620751744" width="1350" height="1351" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Melik-Yegan-1.jpg?v=1620751744 1350w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Melik-Yegan-1-300x300.jpg?v=1620751744 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Melik-Yegan-1-1024x1024.jpg?v=1620751744 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Melik-Yegan-1-150x150.jpg?v=1620751744 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Melik-Yegan-1-768x769.jpg?v=1620751744 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Melik-Yegan-1-370x370.jpg?v=1620751744 370w" sizes="(max-width: 1350px) 100vw, 1350px" title="Melik-Yegan" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-10-scaled.jpg?v=1620416768" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-10-scaled.jpg?v=1620416768 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-10-200x300.jpg?v=1620416768 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-10-683x1024.jpg?v=1620416768 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-10-768x1152.jpg?v=1620416768 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-10-1024x1536.jpg?v=1620416768 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-10-1365x2048.jpg?v=1620416768 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-10-247x370.jpg?v=1620416768 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="նկ. 1 Ընդունարանի մուտքի արձանագրությունը, լուս. Ս․ Դանիելյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Ընդունարանի մուտքի արձանագրությունը, լուս. Ս․ Դանիելյանի:

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Տողի մելիքական ապարանքը Արցախի նմանօրինակ հուշարձանների շարքում ստույգ թվագրված ամենավաղ կառույցներից է։

Ապարանքի նախնական հորինվածքի մեջ մտնող շինություններից պահպանվել են գլխավոր մուտքը, երկու թաղածածկ սենյակ, երկհարկանի ընդունարանը, գլխատունը, ձիանոցը և կից այլ տնտեսական նշանակության սենյակների ու ապարանքը բոլորող պարսպապատի որոշ հատվածներ (նկ. 2):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-12.jpg?v=1620416950" width="1861" height="1301" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-12.jpg?v=1620416950 1861w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-12-300x210.jpg?v=1620416950 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-12-1024x716.jpg?v=1620416950 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-12-768x537.jpg?v=1620416950 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-12-1536x1074.jpg?v=1620416950 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-12-370x259.jpg?v=1620416950 370w" sizes="(max-width: 1861px) 100vw, 1861px" title="նկ. 2 Տողի մելիքական ապարանքի չափագրություն-վերակազմություն, Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան, 2001, էջ 31, նկ. 6:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Տողի մելիքական ապարանքի չափագրություն-վերակազմություն, Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան, 2001, էջ 31, նկ. 6:

Հետազոտական տեսանկյունից մեծ արժեք ունի հատկապես ընդունարանը, որն ինքնատիպ է ոչ միայն իր բազմաբովանդակ շինարարական արձանագրությամբ և դրա մեջ շինության բնույթի («թանապա» - հյուրասրահ-ընդունարան) հիշատակությամբ, այլև հորինվածքով: Այն թեթևակի շեղված քառանկյուն հատակագծով, թաղակապ, երկթեք ծածկով դահլիճ է: Դահլիճի շարունակությունն է կազմում ավելի ուշ շրջանում ավելացրած թաղածածկ նախասրահը` արդեն նշված ընդարձակ արձանագրությամբ (նկ. 3):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-scaled.jpg?v=1620416952" width="2560" height="1714" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-scaled.jpg?v=1620416952 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-300x201.jpg?v=1620416952 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-1024x685.jpg?v=1620416952 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-768x514.jpg?v=1620416952 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-1536x1028.jpg?v=1620416952 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-2048x1371.jpg?v=1620416952 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-370x248.jpg?v=1620416952 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-272x182.jpg?v=1620416952 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 3 Մելիք-Եգանի ընդունարանը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Մելիք-Եգանի ընդունարանը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի:

Հուշարձանի տարածքը 2009-2011 թվականներին ենթարկվել է հնագիտական հետազոտության, որի արդյունքում վավերացվել են կիսաքանդ և ամբողջական տարբեր կառույցներ` այդ թվում՝ գլխատան մի դահլիճը, ձիանոցը, տնտեսական նշանակության որոշ կառույցներ, ինչպես նաև արժեքավոր հնագիտական նյութեր, որոնց շարքում՝ հասարակ, ջնարակապատ և հախճապակե խեցեղենից տարբեր անոթներ և ճրագներ, մետաղե առարկաներ և այլն (Ժամկոչյան, Բաբայան 2015, 152-162): Այս նյութերը, թեև քանակով մեծ չեն, բայց կարևոր տեղեկություն են հաղորդում տարածաշրջանի բնակչության արհեստային արտադրանքի և կենցաղավարման մասին (նկ. 4, 5):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11.jpg?v=1620416953" width="1860" height="1859" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11.jpg?v=1620416953 1860w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-300x300.jpg?v=1620416953 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-1024x1024.jpg?v=1620416953 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-150x150.jpg?v=1620416953 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-768x768.jpg?v=1620416953 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-1536x1536.jpg?v=1620416953 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-11-370x370.jpg?v=1620416953 370w" sizes="(max-width: 1860px) 100vw, 1860px" title="նկ։ 4 Գտածոներ մելիքական ապարանքի պեղումներից, Տողի հնագիտական արշավախմբի 2011 թվականի հաշվետվություն:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ։ 4 Գտածոներ մելիքական ապարանքի պեղումներից, Տողի հնագիտական արշավախմբի 2011 թվականի հաշվետվություն:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11.jpg?v=1620416954" width="1609" height="1541" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11.jpg?v=1620416954 1609w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-300x287.jpg?v=1620416954 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-1024x981.jpg?v=1620416954 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-768x736.jpg?v=1620416954 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-1536x1471.jpg?v=1620416954 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-11-370x354.jpg?v=1620416954 370w" sizes="(max-width: 1609px) 100vw, 1609px" title="նկ. 5 Գտածոներ մելիքական ապարանքի պեղումներից, Տողի հնագիտական արշավախմբի 2011 թվականի հաշվետվություն:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Գտածոներ մելիքական ապարանքի պեղումներից, Տողի հնագիտական արշավախմբի 2011 թվականի հաշվետվություն:

Պեղումներից հետո ապարանքը մասնակիորեն վեարկանգնվել և ամրակայվել է, ներառվել «Տողի Մելիքական ապարանք» պետական պատմամշակութային արգելոցի կազմում, բացվել է նաև թանգարան (նկ. 6):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-scaled.jpg?v=1620416955" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-scaled.jpg?v=1620416955 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-300x225.jpg?v=1620416955 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-1024x768.jpg?v=1620416955 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-768x576.jpg?v=1620416955 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-1536x1152.jpg?v=1620416955 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-2048x1536.jpg?v=1620416955 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-7-370x278.jpg?v=1620416955 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 6 Տողի Մելիքական ապարանք արգելոցի օդային լուսանկարը, 2017 թ., լուս․ Ա․ Մկրտչյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 6 Տողի Մելիքական ապարանք արգելոցի օդային լուսանկարը, 2017 թ., լուս․ Ա․ Մկրտչյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Պատերազմից առաջ հուշարձանի շենքերի մի մասը հատկապես վերջին տարիներին վերականգնված էին, իսկ մի մասը, թեև կիսաքանդ, սակայն ամրակայված վիճակում էր: Թանգարանի վերածված ընդունարանն ամբողջությամբ վերականգնված էր: Պատերազմի ընթացքում, բնակչության կողմից գյուղը լքելուց հետո թանգարանում են մնացել բոլոր ցուցանմուշները: Դատելով տարածված տեսանյութերից՝ հուշարձանի արտաքին տեսքը պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո չի խաթարվել:

Մատենագրական քննություն

Ապարանքի մասին առաջին գրավոր տեղեկությունները ստանում ենք 19-րդ դարի կեսերին այստեղ այցելած Սարգիս արք. Ջալալյանցից (Ջալալեանց 1858, 259-260) և նույն դարի վերջերին Մակար եպիս. Բարխուդարյանցից (Բարխուտարեանց 1895, 77-84): Ապարանքի կառուցապատման ժամանակաշրջանի, պատմական միջավայրի, ինչպես նաև որոշ գործառութային հարցերի պարզաբանման համար շատ արժեքավոր է Հ. Փափազյանի «Մելիք Եգանի ընդունարանի մուտքի վիմագիր արձանագրությունը» հոդվածը (Փափազյան 1985, 75-78), իսկ ճարտարապետական առանձնահատկությունների քննությունը հանգամանորեն ներկայացված է Ա. Ղուլյանի և Մ. Սարգսյանի հետազոտություններում (Ղուլյան 2001, 30-35, Սարգսյան, 1987, 132-140): Հնագիտական հետազոտություններն ամփոփված են Ա. Ժամկոչյանի և Ֆ. Բաբայանի «Տողի Մելիք Եգանի ապարանքի պեղումների հիմնական արդյունքները» հոդվածում (Ժամկոչյան, Բաբայան 2015, 152-178):

Գրականություն

Ժամկոչյան, Բաբայան 2015 – Ժամկոչյան Ա., Բաբայան Ֆ., Տողի Մելիք-Եգանի ապարանքի պեղումների հիմնական արդյունքները, Հնագիտական ուսումնասիրություններն Արցախում 2011-2012թթ., Դիզակ պլյուս, Ստեփանակերտ, էջ 152-177:

Ղուլյան 2001 - Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, Երևան:

Բարխուտարեանց 1895 - Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու:

Ջալալեանց 1858 – Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան, Աշխատասիրութեամբ Տեառն Սարգսի Սանահնեցւոց Ջալալեանց թեմակալ Արք Եպիսկոպոսի Հայոց Վրաստանի, Իմէրէթի և այլոց, Մասն Բ, Տփղիս:

Սարգիս արք. Ջալալյանց, Ճանապարհորդություն ի Մեծն Հայաստան, Մաս Ա և Բ, աշխ. Սամվել Գրիգորյանի, Երևան, 2016:

Սարգսյան 1987 - Սարգսյան Մ., Մելիքական բնակելի համակառույց Տող ավանում, Պատմա-բանսիրկան հանդես, թիվ 3, էջ 132-140:

Փափազյան 1985 - Փափազյան Հ., Մելիք-Եգանի ընդունարանի մուտքի վիմագիր արձանագրությունը, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, թիվ 5, էջ 75-78:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Տողի մելիքական ապարանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/տողի-մելիքական-ապարանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Տողի մելիքական ապարանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրություն Ապարանքը գտնվում է Հադրութի շրջանի Տող գյուղի կենտրոնական մասում:  Պատմական ակնարկ Համաձայն ապարանքի ընդունարանի երկրորդ հարկի շքամուտքի ամբողջ ճակատով փորագրված արձանագրության՝ ապարանքը ՌՃՁԶ (1737) թվականին կառուցել է Դիզակի մելիքության հիմնադիր Մելիք-Եգանը, ով 18-րդ դարի առաջին կեսի հայ քաղաքական կյանքի ամենանշանավոր գործիչներից էր (նկ. 1): Արձանագրությունը նաև մանրամասն տեղեկություններ է հաղորդում ժամանակի քաղաքական իրադարձությունների և Մելիք-Եգանի գործունեության մասին, ներկայացնում է իրեն տրված մելիքական իրավունքները  (Փափազյան 1985, 76-77):  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/տողի-մելիքական-ապարանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:24:54+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-13-scaled.jpg?v=1620416952" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1714" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Տողի մելիքական ապարանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-04-13T16:59:25+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:24:54+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bf%d5%b8%d5%b2%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Տողի մելիքական ապարանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-scaled.jpg?v=1620416881" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-scaled.jpg?v=1620416881 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-300x200.jpg?v=1620416881 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1024x683.jpg?v=1620416881 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-768x512.jpg?v=1620416881 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1536x1024.jpg?v=1620416881 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-2048x1365.jpg?v=1620416881 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-370x247.jpg?v=1620416881 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-272x182.jpg?v=1620416881 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-scaled.jpg?v=1620416883" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-scaled.jpg?v=1620416883 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-300x200.jpg?v=1620416883 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-1024x683.jpg?v=1620416883 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-768x512.jpg?v=1620416883 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-1536x1024.jpg?v=1620416883 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-2048x1365.jpg?v=1620416883 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-370x247.jpg?v=1620416883 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-272x182.jpg?v=1620416883 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-scaled.jpg?v=1620416887" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-scaled.jpg?v=1620416887 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-300x200.jpg?v=1620416887 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-1024x683.jpg?v=1620416887 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-768x512.jpg?v=1620416887 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-1536x1024.jpg?v=1620416887 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-2048x1365.jpg?v=1620416887 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-370x247.jpg?v=1620416887 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-272x182.jpg?v=1620416887 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-scaled.jpg?v=1620416885" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-scaled.jpg?v=1620416885 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-300x200.jpg?v=1620416885 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-1024x683.jpg?v=1620416885 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-768x512.jpg?v=1620416885 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-1536x1024.jpg?v=1620416885 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-2048x1365.jpg?v=1620416885 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-370x247.jpg?v=1620416885 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-272x182.jpg?v=1620416885 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

Location

Handaberd fortress is located 1 km east of Knaravan village of Nor Shahumyan region (Karvachar region) of the Artsakh Republic, on the right bank of the Lev River. The fortress is about 280 m high from the bank of the river, it is located 1665 m above the sea level.

Historical overview

According to Movses Daskhurantsi (Kaghankatvatsi), the fortress was built by Atrnerseh, the son of Prince Aranshahik Sahl Smbatyan, in the second quarter of the 9th century (Kaghankatvatsi 1983, 340). The fortress that probably existed earlier was rebuilt and expanded by Prince Atrnerseh. According to a khachkar inscription preserved in Dadivank, in 1142-1182 the castle belonged to Hasan Vakhtangyan – the prince of Verin Khachen (CAI 1982, 198). The fortress is referred to as Handaberd by Kirakos Gandzaketsi (Gandzaketsi 1961, 322). The castle has belonged to the Dopian princely house since the 13th century.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-1-e1620906735942.jpg?v=1620905168" width="2007" height="2037" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-1-e1620906735942.jpg?v=1620905168 2007w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-1-e1620906735942-296x300.jpg?v=1620905168 296w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-1-e1620906735942-1009x1024.jpg?v=1620905168 1009w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-1-e1620906735942-768x779.jpg?v=1620905168 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-1-e1620906735942-1513x1536.jpg?v=1620905168 1513w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-1-e1620906735942-365x370.jpg?v=1620905168 365w" sizes="(max-width: 2007px) 100vw, 2007px" title="HANDABERD-2027×2048" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-1.jpg?v=1620416888" width="377" height="760" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-1.jpg?v=1620416888 377w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-1-149x300.jpg?v=1620416888 149w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-1-184x370.jpg?v=1620416888 184w" sizes="(max-width: 377px) 100vw, 377px" title="Fig. 1 The fortress plan, from the book “Armenian cultural monuments in the region of Karabakh” by S. Karapetyan, page 21." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The fortress plan, from the book “Armenian cultural monuments in the region of Karabakh” by S. Karapetyan, page 21.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-scaled.jpg?v=1620416885" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-scaled.jpg?v=1620416885 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-300x200.jpg?v=1620416885 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-1024x683.jpg?v=1620416885 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-768x512.jpg?v=1620416885 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-1536x1024.jpg?v=1620416885 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-2048x1365.jpg?v=1620416885 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-370x247.jpg?v=1620416885 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-272x182.jpg?v=1620416885 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 2 The general view of the fortress, photo by S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The general view of the fortress, photo by S. Danielyan.

Architectural-compositional description

The fortress walls are adjusted to the terrain and have an irregular rectangular shape in the plan (Figs. 1, 2). On the eastern side, a small citadel (19x16.5 m) stands out with its walls. The walls are reinforced with semicircular towers at vertices and side sections of the rectangle. The present maximum height of the walls is up to 8 m, the average thickness of the walls is 1.60 m. The whole complex is lined with local raw stones and lime mortar (Figs. 3, 4).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-scaled.jpg?v=1620416881" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-scaled.jpg?v=1620416881 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-300x200.jpg?v=1620416881 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1024x683.jpg?v=1620416881 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-768x512.jpg?v=1620416881 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1536x1024.jpg?v=1620416881 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-2048x1365.jpg?v=1620416881 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-370x247.jpg?v=1620416881 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-272x182.jpg?v=1620416881 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 3 Fortress ramparts, photo by S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 Fortress ramparts, photo by S. Danielyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-scaled.jpg?v=1620416883" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-scaled.jpg?v=1620416883 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-300x200.jpg?v=1620416883 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-1024x683.jpg?v=1620416883 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-768x512.jpg?v=1620416883 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-1536x1024.jpg?v=1620416883 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-2048x1365.jpg?v=1620416883 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-370x247.jpg?v=1620416883 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-272x182.jpg?v=1620416883 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 4 Fortress ramparts, photo by S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 Fortress ramparts, photo by S. Danielyan.

Two stages of construction are observed in the line of the ramparts: the lower parts are lined with more regular rough stones, which is typical of the Bagratuni defense structures of the 9th-10th centuries, and the upper parts are lined with smaller and irregular stones with thick plaster on the outside, which is typical of the 12th-13th centuries. In the area of the fortress there are 6 rock-cut wells, the ruins of a structure with a rectangular plan. The fortress has a “false gate” on the southern side (Fig. 5).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-scaled.jpg?v=1620416887" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-scaled.jpg?v=1620416887 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-300x200.jpg?v=1620416887 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-1024x683.jpg?v=1620416887 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-768x512.jpg?v=1620416887 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-1536x1024.jpg?v=1620416887 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-2048x1365.jpg?v=1620416887 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-370x247.jpg?v=1620416887 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-272x182.jpg?v=1620416887 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 5 Gates of Handaberd, photo by S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 Gates of Handaberd, photo by S. Danielyan.

The only path leading to the fortress stretches under the south-western wall and approaches the main gate of the fortress from the northern side with narrow rock-cut alleys. The monastery of Handaberd had observation and guard posts around it. The distance between one of them and the fortress is 2.4 km in a straight line. The guard post is rectangular in plan, built of rough stones and lime mortar (Karapetyan 2001, 24-28).

The condition before and after the war

Due to its inaccessible location, the fortress has not been subjected to deliberate destruction or artificial changes, nor was it either damaged during the Artsakh wars.

            Bibliography

CAI – Corpus of Armenian Inscriptions, Release 5, Artsakh, Yerevan, 1982․

Karapetyan 1999 – Karapetyan S., Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, Yerevan․

Gandzaketsi 1961 – Kirakos Gandzaketsi, History of Armenia, Yerevan․

Kaghankatuatsi 1983 – Kaghankatuatsi M․, The History of the Country of Albania, Yerevan․

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Handaberd - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Handaberd - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location Handaberd fortress is located 1 km east of Knaravan village of Nor Shahumyan region (Karvachar region) of the Artsakh Republic, on the right bank of the Lev River. The fortress is about 280 m high from the bank of the river, it is located 1665 m above the sea level. Historical overview According to Movses Daskhurantsi (Kaghankatvatsi), the fortress was built by Atrnerseh, the son of Prince Aranshahik Sahl Smbatyan, in the second quarter of the 9th century (Kaghankatvatsi 1983, 340). The fortress that probably existed earlier was rebuilt and expanded by Prince Atrnerseh. According to a khachkar inscription preserved in Dadivank, in 1142-1182 the castle belonged to Hasan Vakhtangyan – the prince of Verin Khachen (CAI 1982, 198). The fortress is referred to as Handaberd by Kirakos Gandzaketsi (Gandzaketsi 1961, 322). The castle has belonged to the Dopian princely house since the 13th century." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-06-15T11:51:01+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-1-scaled.jpg?v=1620416876" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd/","name":"Handaberd - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-05-04T05:33:15+00:00","dateModified":"2021-06-15T11:51:01+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Handaberd"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Handaberd - Monument Watch


						<img width="2048" height="1365" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1.jpg?v=1620416962" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1.jpg?v=1620416962 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-300x200.jpg?v=1620416962 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-1024x683.jpg?v=1620416962 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-768x512.jpg?v=1620416962 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-1536x1024.jpg?v=1620416962 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-370x247.jpg?v=1620416962 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1-272x182.jpg?v=1620416962 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" />

						<img width="2560" height="1709" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-300x200.jpg?v=1620416945 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-1024x684.jpg?v=1620416945 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-768x513.jpg?v=1620416945 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-1536x1025.jpg?v=1620416945 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-2048x1367.jpg?v=1620416945 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-370x247.jpg?v=1620416945 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-272x182.jpg?v=1620416945 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

Location

The church of Varazgom is located in Kashatagh region (Lachin region) of the Artsakh Republic, between Merik and Ghushchi villages, on the left side of the Aghavnaget River.

 No bibliographic data have been preserved on the church, it lacks any epigraphs.

The church is in an emergency state, the spire of the drum and the southern wall have collapsed, there are cracks (Figs. 1, 2).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-2.jpg?v=1620905465" width="2048" height="2048" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-2.jpg?v=1620905465 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-2-300x300.jpg?v=1620905465 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-2-1024x1024.jpg?v=1620905465 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-2-150x150.jpg?v=1620905465 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-2-768x768.jpg?v=1620905465 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-2-1536x1536.jpg?v=1620905465 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/VARAZGOM-2048x2048-2-370x370.jpg?v=1620905465 370w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="VARAZGOM-2048×2048" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11.jpg?v=1620416943" width="2048" height="1365" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11.jpg?v=1620416943 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-300x200.jpg?v=1620416943 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1024x683.jpg?v=1620416943 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-768x512.jpg?v=1620416943 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-1536x1024.jpg?v=1620416943 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-370x247.jpg?v=1620416943 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-11-272x182.jpg?v=1620416943 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="Fig. 1 The general view of the church, photo by S. Danielyan" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the church, photo by S. Danielyan

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945" width="2560" height="1709" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-300x200.jpg?v=1620416945 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-1024x684.jpg?v=1620416945 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-768x513.jpg?v=1620416945 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-1536x1025.jpg?v=1620416945 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-2048x1367.jpg?v=1620416945 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-370x247.jpg?v=1620416945 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-272x182.jpg?v=1620416945 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 2 The general view of the church, photo by S. Danielyan" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The general view of the church, photo by S. Danielyan

The local Kurds demolished the lower lines of the eastern facade of the church and displaced the stones (Fig. 3). Later, the Azerbaijani already tried to fully destroy it, however, fortunately they did not manage.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12.jpg?v=1620416948" width="2048" height="1365" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12.jpg?v=1620416948 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-300x200.jpg?v=1620416948 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-1024x683.jpg?v=1620416948 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-768x512.jpg?v=1620416948 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-1536x1024.jpg?v=1620416948 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-370x247.jpg?v=1620416948 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-12-272x182.jpg?v=1620416948 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="Fig. 3 The eastern facade of the church, photo by S. Danielyan" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The eastern facade of the church, photo by S. Danielyan

Architectural-compositional examination

It belongs to the number of small churches with a cross-domed volumetric-spatial solution (Fig. 4), distinguished from them by the two-altar volume of the hall. One of the altars of Varazgom Church is located on the southern side, the other on the traditional eastern side. The church is built of squared and hewn stones, lime mortar. Externally, especially on the western front, it bears traces of renovations made in the 16th-17th centuries. The art of building and construction peculiarities are similar to the 9th-11th century architecture of Syunik. The drum is cylindrical both externally and outwardly. It is noteworthy that the passage from the dome-supporting pilasters to the tholobate is designed by a pair of squinches on the eastern side and pendentives on the western side (Karapetyan, 2001, 133).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10.jpg?v=1620416948" width="828" height="756" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10.jpg?v=1620416948 828w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10-300x274.jpg?v=1620416948 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10-768x701.jpg?v=1620416948 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-10-370x338.jpg?v=1620416948 370w" sizes="(max-width: 828px) 100vw, 828px" title="Fig. 4 The church plan, Karapetyan S., Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, 2001, page 136։ " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The church plan, Karapetyan S., Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, 2001, page 136։

The situation before, during and after the war

The church did not suffer either during the 1992-1994 military operations in Artsakh or the 2020 war. It remains in a state of emergency, as it was in the Soviet years, when its condition and realized interferences were documented in the 1960s.

The Azerbaijani side presents the church as Albanian and names it Varazgun (a slightly distorted form of Varazgom) dating it to the 2nd-5th cc., and it considers the medieval Armenian cemetery adjacent to the church as a 7th-century Albanian site, mentioning as if Armenians have tried to appropriate it.

  Bibliography

Karapetyan, 2001 – S. Karapetyan, “Armenian cultural monuments in the region of Karabakh”, Yerevan, 2001.

“Qarabağ – mədəniyyətimizin beşiyi”: Varazqun məbədi, https://heydaraliyev-centers.az/gadabay/news/13440 , http://mct.gov.az/az/umumi-xeberler/13328

Laçının qədim alban məbədi-Varazqunun tarixi, https://www.youtube.com/watch?v=11brX3SGIw0

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The Church of Varazgom - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-varazgom/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The Church of Varazgom - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The church of Varazgom is located in Kashatagh region (Lachin region) of the Artsakh Republic, between Merik and Ghushchi villages, on the left side of the Aghavnaget River.   No bibliographic data have been preserved on the church, it lacks any epigraphs.  The church is in an emergency state, the spire of the drum and the southern wall have collapsed, there are cracks (Figs. 1, 2).  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-varazgom/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-06-15T11:57:46+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-11-scaled.jpg?v=1620416945" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1709" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-varazgom/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-varazgom/","name":"The Church of Varazgom - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-04-13T16:46:26+00:00","dateModified":"2021-06-15T11:57:46+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-varazgom/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-varazgom/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-varazgom/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The Church of Varazgom"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

The Church of Varazgom - Monument Watch