Թեժ եկեղեցին

Տեղադրություն

Գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում, Տող գյուղի թիկունքին գտնվող Տողասարի գագաթին, Քթիշ բերդի տարածքում (նկ․ 1)։ 2020 թվականի պատերազմի հետևանքով Հադրութի շրջանը օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-4-scaled.jpg?v=1624435838" width="2560" height="1440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-4-scaled.jpg?v=1624435838 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-4-300x169.jpg?v=1624435838 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-4-1024x576.jpg?v=1624435838 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-4-768x432.jpg?v=1624435838 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-4-1536x864.jpg?v=1624435838 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-4-2048x1152.jpg?v=1624435838 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-4-370x208.jpg?v=1624435838 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 1 Տողասարը հարավ-արևմուտքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Տողասարը հարավ-արևմուտքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Tezh.jpg?v=1624441056" width="1354" height="655" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Tezh.jpg?v=1624441056 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Tezh-300x145.jpg?v=1624441056 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Tezh-1024x495.jpg?v=1624441056 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Tezh-768x372.jpg?v=1624441056 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Tezh-370x179.jpg?v=1624441056 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Քթիշ բերդի մասին տեղեկություններ են հաղորդում  պատմիչներ Մովսես Կաղանկատվացին և Թովմա Արծրունին։ Դրանք կապված են 9–րդ դարում հարավային Արցախում կազմակերպված հակաարաբական պայքարի հետ, որը ղեկավարում էր Դիզակի իշխան Եսայի Աբու Մուսեն։ 853 թվականին արաբական զորքը Բուղա զորավարի գլխավորությամբ պաշարում է Քթիշ ամրոցը, որտեղ ամրացել էր գավառի բնակչությունը․ «․․․ գրեթե ոչ մի տեղ, աշխարհի չորս կողմերում ոչ մի թագավորի մոտ չէր երևացել այդպիսի ահավոր տեսքով  ու սպառազինությամբ զորք՝ սաստիկ որոտումով և ճայթյունով, զենքերի փայլատակումով և ինչով այն ժամանակ զինվել, զարդարվել ու հանդերձավորվել էր արաբացոց զորքը։  ․․․ Եվ երբ զորքի ամբողջ  բազմությունը, ավելի քան 200 հազար, հավաքվեցին միևնույն տեղում, կազմեցին մարտադաշտեր, միմյանց ձայնեցին հարձակվել թշնամու վրա։ Եվ ահա Ապումուսեն, որ ճանաչվում էր երիցի որդի, ելավ նրանց դեմ պատերազմի, մտավ նրանց հետ մրցահանդեսի մեջ։ Դարձան իբրև երկաթի մի մեծ բլուր կամ ադամանդյա վեմ և իրար շուրջ խառնվելով՝ կպան միմյանց, ինչպես մեկ մարդ։ ․․․ Թշնամին կրեց մեծամեծ հարվածներ, ինչպես քամուց հարդն է քշվում, կամ ծուխը՝ մրրկից․․․» (Արծրունի 1978, 196)։

Շուրջ մեկ տարի շարունակ տևեց այս պայքարը և 28 ճակատամարտերում Աբու Մուսեն հաղթանակ տարավ Բուղայի նկատմամբ։

Թեժ եկեղեցու (նկ․ 2, 3) կառուցման պատմությունն էլ  ավանդությունը կապում է այս իրադարձությունների հետ։ Հայկական զորքերից կրած պարտություններից գազազած Բուղան հրամայում է ավերել բերդի ստորոտին գտնվող Գտչավանքի սրբարանները։ Այդ ժամանակ Եսայի իշխանը պատվիրում է իր որմնադիրներին, որ լեռան ծերպին, Գտչավանքի հանդեպ, թշնամու հայացքի ներքո, յոթ օրվա ընթացքում կառուցեն նոր եկեղեցի և քանի որ սրբավայրի կառուցումն ընթացել է ճակատամարտի թեժ պահերին, ապա այդ իսկ պատճառով էլ այն ստացել Թեժ անվանումը (Մկրտչյան 1985, 91)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-4-scaled.jpg?v=1624436046" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-4-scaled.jpg?v=1624436046 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-4-300x225.jpg?v=1624436046 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-4-1024x768.jpg?v=1624436046 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-4-768x576.jpg?v=1624436046 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-4-1536x1152.jpg?v=1624436046 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-4-2048x1536.jpg?v=1624436046 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-4-370x278.jpg?v=1624436046 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 2 Թեժ եկեղեցին հյուսիս-արևմուտքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Թեժ եկեղեցին հյուսիս-արևմուտքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։

Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն

Եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով միանավ դահլիճ է` արևելյան կիսաշրջան խորանով և զույգ պատրհաններով: Ունի 7,50 մետր երկարություն, 4,50 մետր  լայնություն, 3 մետր բարձրություն։ Եղել է թաղածածկ և երկթեք տանիքով: Կառուցված է անտաշ քարով և կրաշաղախով: Ունի երկու մուտք, որոնք բացվում են  արևմտյան (նկ․ 4, 5) և հարավային (նկ․ 6) կողմերից, երկու փոքր լուսամուտ՝ արևմտյան (նկ․ 7) և արևելյան կողմերում։

Եկեղեցու ներսում կային սպիտակ շերտաքարերից պատրաստված հինգ փոքր արձանագիր խաչքարեր՝ «Խաչս Նազազին», «Խաչս Մրհապետին»  «Խաչս Շահումին»,         «Խաչս Ղազարայ», «Խաչս Եղուայ» արձանգրություններով (Բարխուտարեանց 1895, 55), որոնք եկեղեցու թաղի փլման հետևանքով հավանաբար մնացել են քարերի տակ։

Մ․ Բարխուդարյանը նշում է, որ հարավային մուտքի բարավորի վրա քանդակված է Ս․ Աստվածածինը մանկան հետ և  «մի աղերսարկու վեղարավոր վարդապետի պատկեր», իսկ արևմտյան մուտքի բարավորի վրա պատկերված են «երկու աղոթավոր վարդապետի պատկերներ և մի խաչ» (Բարխուտարեանց, 1895, 56), սակայն նշվածները փլուզումների հետևանքով այժմ տեղում չեն։

Եկեղեցուց արևելք պահպանվել են տապանաքարեր, որոնցից մեկի վրա Մ․ Բարխուդարյանը կարդացել  է. «թվին ։ՉԶ։ (1257) այս է տապան Մովսես վարդապետին» (Բարխուտարեանց 1895, 56)։ Տապանաքարի վրա պատկերված է եղել երկգլուխ օձագավազան և այն բռնած ձեռքի թաթ։

Ամփոփելով այս տվյալները, կարելի է հավանական համարել, որ եկեղեցու նախնական կառույցը թերևս չի պահպանվել, տեղում 13-րդ դարում կառուցվել է ներկա սրահը, որը 17-18-րդ դարերում նույնպես փոփոխությունների ենթարկվել (մուտքերի շրջանակները, արևելյան լուսամուտի շրջանակը, խաչքարերը պատկանում են այդ ժամանակին):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-4-1-scaled.jpg?v=1624436429" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-4-1-scaled.jpg?v=1624436429 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-4-1-300x225.jpg?v=1624436429 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-4-1-1024x768.jpg?v=1624436429 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-4-1-768x576.jpg?v=1624436429 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-4-1-1536x1152.jpg?v=1624436429 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-4-1-2048x1536.jpg?v=1624436429 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-4-1-370x278.jpg?v=1624436429 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 6 Թեժ եկեղեցու հարավային մուտքը, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 6 Թեժ եկեղեցու հարավային մուտքը, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-1-2-scaled.jpg?v=1624436689" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-1-2-scaled.jpg?v=1624436689 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-1-2-300x225.jpg?v=1624436689 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-1-2-1024x768.jpg?v=1624436689 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-1-2-768x576.jpg?v=1624436689 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-1-2-1536x1152.jpg?v=1624436689 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-1-2-2048x1536.jpg?v=1624436689 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-1-2-370x278.jpg?v=1624436689 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 8 Թեժ եկեղեցին արևելքից, 2020 թ․ լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 8 Թեժ եկեղեցին արևելքից, 2020 թ․ լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/009-1-1-scaled.jpg?v=1624436787" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/009-1-1-scaled.jpg?v=1624436787 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/009-1-1-300x225.jpg?v=1624436787 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/009-1-1-1024x768.jpg?v=1624436787 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/009-1-1-768x576.jpg?v=1624436787 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/009-1-1-1536x1152.jpg?v=1624436787 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/009-1-1-2048x1536.jpg?v=1624436787 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/009-1-1-370x278.jpg?v=1624436787 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 9 Թեժ եկեղեցին արևելքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 9 Թեժ եկեղեցին արևելքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Toghasar-Tezh-ekegheci.jpg?v=1624703856" width="1228" height="923" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Toghasar-Tezh-ekegheci.jpg?v=1624703856 1228w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Toghasar-Tezh-ekegheci-300x225.jpg?v=1624703856 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Toghasar-Tezh-ekegheci-1024x770.jpg?v=1624703856 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Toghasar-Tezh-ekegheci-768x577.jpg?v=1624703856 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Toghasar-Tezh-ekegheci-370x278.jpg?v=1624703856 370w" sizes="(max-width: 1228px) 100vw, 1228px" title="Թեժ եկեղեցու հատակագիծը, չափագրությունը Ս․ Կարապետյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Թեժ եկեղեցու հատակագիծը, չափագրությունը Ս․ Կարապետյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-3-scaled.jpg?v=1624435995" width="2560" height="1440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-3-scaled.jpg?v=1624435995 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-3-300x169.jpg?v=1624435995 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-3-1024x576.jpg?v=1624435995 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-3-768x432.jpg?v=1624435995 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-3-1536x864.jpg?v=1624435995 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-3-2048x1152.jpg?v=1624435995 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-3-370x208.jpg?v=1624435995 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 3 Թեժ եկեղեցին հյուսիս-արևելքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Թեժ եկեղեցին հյուսիս-արևելքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-3-scaled.jpg?v=1624436208" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-3-scaled.jpg?v=1624436208 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-3-300x225.jpg?v=1624436208 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-3-1024x768.jpg?v=1624436208 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-3-768x576.jpg?v=1624436208 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-3-1536x1152.jpg?v=1624436208 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-3-2048x1536.jpg?v=1624436208 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-3-370x278.jpg?v=1624436208 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 4 Թեժ եկեղեցին արևմուտքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Թեժ եկեղեցին արևմուտքից, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-3-scaled.jpg?v=1624436324" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-3-scaled.jpg?v=1624436324 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-3-225x300.jpg?v=1624436324 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-3-768x1024.jpg?v=1624436324 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-3-1152x1536.jpg?v=1624436324 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-3-1536x2048.jpg?v=1624436324 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-3-278x370.jpg?v=1624436324 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="նկ. 5 Թեժ եկեղեցու արևմտյան մուտքը, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Թեժ եկեղեցու արևմտյան մուտքը, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-1-1-scaled.jpg?v=1624436513" width="1440" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-1-1-scaled.jpg?v=1624436513 1440w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-1-1-169x300.jpg?v=1624436513 169w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-1-1-576x1024.jpg?v=1624436513 576w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-1-1-768x1365.jpg?v=1624436513 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-1-1-864x1536.jpg?v=1624436513 864w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-1-1-1152x2048.jpg?v=1624436513 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-1-1-208x370.jpg?v=1624436513 208w" sizes="(max-width: 1440px) 100vw, 1440px" title="նկ. 7 Թեժ եկեղեցու արևմտյան լուսամուտը, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 7 Թեժ եկեղեցու արևմտյան լուսամուտը, 2020 թ․, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Եկեղեցուց պահպանվել են պատերը, ամբողջությամբ փլուզված է թաղը (նկ․ 8) և արևելյան պատի կենտրոնական հատվածը (նկ․ 9)։ Արցախյան երրորդ պատերազմի ռազմական գործողությունների ընթացքում եկեղեցին չի տուժել, հետպատերազմյան վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Գրականություն

1․ Աբրահամյան Ե․, Մեծ Թաղեր, Ստեփանակերտ, 2009։

2․Ամիրջանյան Ս․, Դիզակ, Երևան, 2006։

3․Բարխուտարեանց 1895  -  Բարխուտարեանց Մ․,Արցախ, Բագու։

4․ Արծրունի 1978 – Թովմա Արծրունի  և Անանուն, Պատմություն Արծրունյաց տան, Երևան:

5․Մկրտչյան 1985 -  Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Թեժ եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/թեժ-եկեղեցին/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Թեժ եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրություն Գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում, Տող գյուղի թիկունքին գտնվող Տողասարի գագաթին, Քթիշ բերդի տարածքում (նկ․ 1)։ 2020 թվականի պատերազմի հետևանքով Հադրութի շրջանը օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից:   Պատմական ակնարկ Քթիշ բերդի մասին տեղեկություններ են հաղորդում  պատմիչներ Մովսես Կաղանկատվացին և Թովմա Արծրունին։ Դրանք կապված են 9–րդ դարում հարավային Արցախում կազմակերպված հակաարաբական պայքարի հետ, որը ղեկավարում էր Դիզակի իշխան Եսայի Աբու Մուսեն։ 853 թվականին արաբական զորքը Բուղա զորավարի գլխավորությամբ պաշարում է Քթիշ ամրոցը, որտեղ ամրացել էր գավառի բնակչությունը․ «․․․ գրեթե ոչ մի տեղ, աշխարհի չորս կողմերում ոչ մի թագավորի մոտ չէր երևացել այդպիսի ահավոր տեսքով  ու սպառազինությամբ զորք՝ սաստիկ որոտումով և ճայթյունով, զենքերի փայլատակումով և ինչով այն ժամանակ զինվել, զարդարվել ու հանդերձավորվել էր արաբացոց զորքը։  ․․․ Եվ երբ զորքի ամբողջ  բազմությունը, ավելի քան 200 հազար, հավաքվեցին միևնույն տեղում, կազմեցին մարտադաշտեր, միմյանց ձայնեցին հարձակվել թշնամու վրա։ Եվ ահա Ապումուսեն, որ ճանաչվում էր երիցի որդի, ելավ նրանց դեմ պատերազմի, մտավ նրանց հետ մրցահանդեսի մեջ։ Դարձան իբրև երկաթի մի մեծ բլուր կամ ադամանդյա վեմ և իրար շուրջ խառնվելով՝ կպան միմյանց, ինչպես մեկ մարդ։ ․․․ Թշնամին կրեց մեծամեծ հարվածներ, ինչպես քամուց հարդն է քշվում, կամ ծուխը՝ մրրկից․․․» (Արծրունի 1978, 196)։ Շուրջ մեկ տարի շարունակ տևեց այս պայքարը և 28 ճակատամարտերում Աբու Մուսեն հաղթանակ տարավ Բուղայի նկատմամբ։ Թեժ եկեղեցու (նկ․ 2, 3) կառուցման պատմությունն էլ  ավանդությունը կապում է այս իրադարձությունների հետ։ Հայկական զորքերից կրած պարտություններից գազազած Բուղան հրամայում է ավերել բերդի ստորոտին գտնվող Գտչավանքի սրբարանները։ Այդ ժամանակ Եսայի իշխանը պատվիրում է իր որմնադիրներին, որ լեռան ծերպին, Գտչավանքի հանդեպ, թշնամու հայացքի ներքո, յոթ օրվա ընթացքում կառուցեն նոր եկեղեցի և քանի որ սրբավայրի կառուցումն ընթացել է ճակատամարտի թեժ պահերին, ապա այդ իսկ պատճառով էլ այն ստացել Թեժ անվանումը (Մկրտչյան 1985, 91)։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով միանավ դահլիճ է` արևելյան կիսաշրջան խորանով և զույգ պատրհաններով: Ունի 7,50 մետր երկարություն, 4,50 մետր  լայնություն, 3 մետր բարձրություն։ Եղել է թաղածածկ և երկթեք տանիքով: Կառուցված է անտաշ քարով և կրաշաղախով: Ունի երկու մուտք, որոնք բացվում են  արևմտյան (նկ․ 4, 5) և հարավային (նկ․ 6) կողմերից, երկու փոքր լուսամուտ՝ արևմտյան (նկ․ 7) և արևելյան կողմերում։ Եկեղեցու ներսում կային սպիտակ շերտաքարերից պատրաստված հինգ փոքր արձանագիր խաչքարեր՝ «Խաչս Նազազին», «Խաչս Մրհապետին»  «Խաչս Շահումին»,         «Խաչս Ղազարայ», «Խաչս Եղուայ» արձանգրություններով (Բարխուտարեանց 1895, 55), որոնք եկեղեցու թաղի փլման հետևանքով հավանաբար մնացել են քարերի տակ։ Մ․ Բարխուդարյանը նշում է, որ հարավային մուտքի բարավորի վրա քանդակված է Ս․ Աստվածածինը մանկան հետ և  «մի աղերսարկու վեղարավոր վարդապետի պատկեր», իսկ արևմտյան մուտքի բարավորի վրա պատկերված են «երկու աղոթավոր վարդապետի պատկերներ և մի խաչ» (Բարխուտարեանց, 1895, 56), սակայն նշվածները փլուզումների հետևանքով այժմ տեղում չեն։ Եկեղեցուց արևելք պահպանվել են տապանաքարեր, որոնցից մեկի վրա Մ․ Բարխուդարյանը կարդացել  է. «թվին ։ՉԶ։ (1257) այս է տապան Մովսես վարդապետին» (Բարխուտարեանց 1895, 56)։ Տապանաքարի վրա պատկերված է եղել երկգլուխ օձագավազան և այն բռնած ձեռքի թաթ։ Ամփոփելով այս տվյալները, կարելի է հավանական համարել, որ եկեղեցու նախնական կառույցը թերևս չի պահպանվել, տեղում 13-րդ դարում կառուցվել է ներկա սրահը, որը 17-18-րդ դարերում նույնպես փոփոխությունների ենթարկվել (մուտքերի շրջանակները, արևելյան լուսամուտի շրջանակը, խաչքարերը պատկանում են այդ ժամանակին):   Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո Եկեղեցուց պահպանվել են պատերը, ամբողջությամբ փլուզված է թաղը (նկ․ 8) և արևելյան պատի կենտրոնական հատվածը (նկ․ 9)։ Արցախյան երրորդ պատերազմի ռազմական գործողությունների ընթացքում եկեղեցին չի տուժել, հետպատերազմյան վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/թեժ-եկեղեցին/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:39:56+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-3-scaled.jpg?v=1624436208" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a5%d5%aa-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a5%d5%aa-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","name":"Թեժ եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-06-23T08:29:30+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:39:56+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a5%d5%aa-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a5%d5%aa-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a5%d5%aa-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Թեժ եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Թեժ եկեղեցին - Monument Watch


Եկեղեցի Մարխաթուն

Տեղադրություն

Մարխաթուն եկեղեցին (նկ․ 1) գտնվում է Հադրութի շրջանի Մեծ Թաղեր գյուղից 1,5-2 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևելք` Լուսավորչի և Մարխաթուն սարերի միջակա փեշերին փռված մի անտառապատ բացատում։

2020 թվականին սանձազերծված պատերազմի հետևանքով Մեծ Թաղեր գյուղը գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-5-scaled.jpg?v=1624696645" width="2560" height="1440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-5-scaled.jpg?v=1624696645 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-5-300x169.jpg?v=1624696645 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-5-1024x576.jpg?v=1624696645 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-5-768x432.jpg?v=1624696645 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-5-1536x864.jpg?v=1624696645 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-5-2048x1152.jpg?v=1624696645 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-5-370x208.jpg?v=1624696645 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 1 Մարխաթուն եկեղեցին արևմուտքից, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Մարխաթուն եկեղեցին արևմուտքից, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/MarXatun.jpg?v=1624702949" width="1356" height="649" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/MarXatun.jpg?v=1624702949 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/MarXatun-300x144.jpg?v=1624702949 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/MarXatun-1024x490.jpg?v=1624702949 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/MarXatun-768x368.jpg?v=1624702949 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/MarXatun-370x177.jpg?v=1624702949 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Եկեղեցու կառուցման մասին պատմական վկայություններ չեն պահպանվել։ Մարխաթուն անունը ստուգաբանվում է որպես Մայր խաթուն՝ այսինքն Մայր տիրուհի և թերևս Աստվածամոր տեղական անվանումներից է (Աբրահամյան 2009, 33):

Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն

Միանավ ուղղանկյուն հատակագծով, արևելյան կիսաշրջան խորանով սրահ է (նկ․ 2, չափերը` 8,8 մետր երկարություն, 5 մետր լայնություն, 5,5 մետր բարձրություն)` կառուցված տեղական անմշակ քարով և կրաշաղախով: Ներքուստ թաղակապ է, արտաքուստ ունի երկլանջ տանիք։ Թաղը հենվում է պատկից կամարներով ստեղծված պահունակի վրա:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Markhatun-church-370x248.jpg?v=1624703229" width="370" height="248" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Markhatun-church-370x248.jpg?v=1624703229 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Markhatun-church-300x201.jpg?v=1624703229 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Markhatun-church-1024x687.jpg?v=1624703229 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Markhatun-church-768x515.jpg?v=1624703229 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Markhatun-church-272x182.jpg?v=1624703229 272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Markhatun-church.jpg?v=1624703229 1094w" sizes="(max-width: 370px) 100vw, 370px" title="նկ. 2 Մարխաթուն եկեղեցու հատակագիծը, չափագրությունը Շ․ Մկրտչյանի, Շ․Մկրտչյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1985, էջ192։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Մարխաթուն եկեղեցու հատակագիծը, չափագրությունը Շ․ Մկրտչյանի, Շ․Մկրտչյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1985, էջ192։

Մուտքը արևմուտքից է, քանդված են հենասյուների սրբատաշ քարերը (նկ․ 3) ։ Երկու լուսամուտները բացվում են արևելյան և արևմտյան կողմերից (նկ․ 4, 5)։ Խորանի` սրահին ուղղված կամարը շարված է եղել սրբատաշ սալերով, որից մի փոքր հատվածն է պահպանվել (նկ․ 6)։ Ըստ վիմագրի, եկեղեցին կառուցվել է «թվ․ ։ՌԾԲ:»` 1603 թվականին (Բարխուտարեանց 1895, 57)։ Եկեղեցու խաչքարերից պահպանվել են երկուսը, որից մեկը (չափերը` 0,64×0,34 մետր), գտնվում է եկեղեցու ներսում (նկ․ 7), մյուսը (նկ․ 8) տեղափոխվել և տեղադրվել է Մեծ Թաղերի գյուղամիջյան Ամենափրկիչ եկեղեցում։

Եկեղեցու շրջակայքում՝ հիմնականում արևելյան և հյուսիս- արևելյան մասում, պահպանվել է հին գերեզմանոցը ՝ բազմաթիվ տապանաքարերով։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-4-scaled.jpg?v=1624696961" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-4-scaled.jpg?v=1624696961 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-4-225x300.jpg?v=1624696961 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-4-768x1024.jpg?v=1624696961 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-4-1152x1536.jpg?v=1624696961 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-4-1536x2048.jpg?v=1624696961 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-4-278x370.jpg?v=1624696961 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="նկ. 4 Մարխաթուն եկեղեցու արևելյան լուսամուտը, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Մարխաթուն եկեղեցու արևելյան լուսամուտը, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-5-scaled.jpg?v=1624697064" width="1440" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-5-scaled.jpg?v=1624697064 1440w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-5-169x300.jpg?v=1624697064 169w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-5-576x1024.jpg?v=1624697064 576w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-5-768x1365.jpg?v=1624697064 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-5-864x1536.jpg?v=1624697064 864w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-5-1152x2048.jpg?v=1624697064 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-5-208x370.jpg?v=1624697064 208w" sizes="(max-width: 1440px) 100vw, 1440px" title="նկ. 6 Մարխաթուն եկեղեցու սրահի կամարից մի հատված, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 6 Մարխաթուն եկեղեցու սրահի կամարից մի հատված, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-2-1.jpg?v=1624697163" width="280" height="398" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-2-1.jpg?v=1624697163 280w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-2-1-211x300.jpg?v=1624697163 211w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-2-1-260x370.jpg?v=1624697163 260w" sizes="(max-width: 280px) 100vw, 280px" title="նկ. 8 Մարխաթուն եկեղեցուց Ամենափրկիչ եկեղեցի տեղափոխված խաչքարը, լուս․ ԱՀ ԿԳՄՍՆ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայության շտեմարան:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 8 Մարխաթուն եկեղեցուց Ամենափրկիչ եկեղեցի տեղափոխված խաչքարը, լուս․ ԱՀ ԿԳՄՍՆ Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայության շտեմարան:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-4-scaled.jpg?v=1624696909" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-4-scaled.jpg?v=1624696909 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-4-225x300.jpg?v=1624696909 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-4-768x1024.jpg?v=1624696909 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-4-1152x1536.jpg?v=1624696909 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-4-1536x2048.jpg?v=1624696909 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-4-278x370.jpg?v=1624696909 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="նկ. 3 Մարխաթուն եկեղեցու մուտքը, 2020 թ․, լուս․Գ․ Բուդաղյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Մարխաթուն եկեղեցու մուտքը, 2020 թ․, լուս․Գ․ Բուդաղյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-4-scaled.jpg?v=1624697015" width="1960" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-4-scaled.jpg?v=1624697015 1960w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-4-230x300.jpg?v=1624697015 230w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-4-784x1024.jpg?v=1624697015 784w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-4-768x1003.jpg?v=1624697015 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-4-1176x1536.jpg?v=1624697015 1176w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-4-1568x2048.jpg?v=1624697015 1568w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-4-283x370.jpg?v=1624697015 283w" sizes="(max-width: 1960px) 100vw, 1960px" title="նկ. 5 Մարխաթուն եկեղեցու արևմտյան լուսամուտը , 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Մարխաթուն եկեղեցու արևմտյան լուսամուտը , 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-2-1-scaled.jpg?v=1624697116" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-2-1-scaled.jpg?v=1624697116 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-2-1-225x300.jpg?v=1624697116 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-2-1-768x1024.jpg?v=1624697116 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-2-1-1152x1536.jpg?v=1624697116 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-2-1-1536x2048.jpg?v=1624697116 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-2-1-278x370.jpg?v=1624697116 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="նկ. 7 Մարխաթուն եկեղեցում պահպանված խաչքարը, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 7 Մարխաթուն եկեղեցում պահպանված խաչքարը, 2020 թ․, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի:

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Եկեղեցին գտնվում էր անմխիթար վիճակում։ Արցախյան երկրորդ պատերազմի ռազմագործողությունների ժամանակ չի տուժել, հետպատերազմյան վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Գրականություն

1․ Աբրահամյան 2009 – Աբրահամյան Ե․, Մեծ Թաղեր, Ստեփանակերտ:

2․ Բարխուտարեանց 1895 – Բարխուտարեան Մ․,Արցախ, Բագու:

3․ Լալայան Ե․, Երկեր, հատոր 2, Երևան, 1988:

4․ Մկրտչյան Շ․, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1985:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Եկեղեցի Մարխաթուն - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/եկեղեցի-մարխաթուն/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Եկեղեցի Մարխաթուն - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրություն Մարխաթուն եկեղեցին (նկ․ 1) գտնվում է Հադրութի շրջանի Մեծ Թաղեր գյուղից 1,5-2 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևելք` Լուսավորչի և Մարխաթուն սարերի միջակա փեշերին փռված մի անտառապատ բացատում։ 2020 թվականին սանձազերծված պատերազմի հետևանքով Մեծ Թաղեր գյուղը գտնվում է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։ Պատմական ակնարկ Եկեղեցու կառուցման մասին պատմական վկայություններ չեն պահպանվել։ Մարխաթուն անունը ստուգաբանվում է որպես Մայր խաթուն՝ այսինքն Մայր տիրուհի և թերևս Աստվածամոր տեղական անվանումներից է (Աբրահամյան 2009, 33): Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Միանավ ուղղանկյուն հատակագծով, արևելյան կիսաշրջան խորանով սրահ է (նկ․ 2, չափերը` 8,8 մետր երկարություն, 5 մետր լայնություն, 5,5 մետր բարձրություն)` կառուցված տեղական անմշակ քարով և կրաշաղախով: Ներքուստ թաղակապ է, արտաքուստ ունի երկլանջ տանիք։ Թաղը հենվում է պատկից կամարներով ստեղծված պահունակի վրա: Մուտքը արևմուտքից է, քանդված են հենասյուների սրբատաշ քարերը (նկ․ 3) ։ Երկու լուսամուտները բացվում են արևելյան և արևմտյան կողմերից (նկ․ 4, 5)։ Խորանի` սրահին ուղղված կամարը շարված է եղել սրբատաշ սալերով, որից մի փոքր հատվածն է պահպանվել (նկ․ 6)։ Ըստ վիմագրի, եկեղեցին կառուցվել է «թվ․ ։ՌԾԲ:»` 1603 թվականին (Բարխուտարեանց 1895, 57)։ Եկեղեցու խաչքարերից պահպանվել են երկուսը, որից մեկը (չափերը` 0,64×0,34 մետր), գտնվում է եկեղեցու ներսում (նկ․ 7), մյուսը (նկ․ 8) տեղափոխվել և տեղադրվել է Մեծ Թաղերի գյուղամիջյան Ամենափրկիչ եկեղեցում։ Եկեղեցու շրջակայքում՝ հիմնականում արևելյան և հյուսիս- արևելյան մասում, պահպանվել է հին գերեզմանոցը ՝ բազմաթիվ տապանաքարերով։ Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո Եկեղեցին գտնվում էր անմխիթար վիճակում։ Արցախյան երկրորդ պատերազմի ռազմագործողությունների ժամանակ չի տուժել, հետպատերազմյան վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/եկեղեցի-մարխաթուն/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:40:25+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-5-1-scaled.jpg?v=1624697329" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1440" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%ad%d5%a1%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%ad%d5%a1%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%b6/","name":"Եկեղեցի Մարխաթուն - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-06-26T08:49:18+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:40:25+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%ad%d5%a1%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%ad%d5%a1%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%ad%d5%a1%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Եկեղեցի Մարխաթուն"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Եկեղեցի Մարխաթուն - Monument Watch

Եկեղեցի Մարխաթուն - Monument Watch


						<img width="2560" height="1709" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-6-scaled.jpg?v=1620416732" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-6-scaled.jpg?v=1620416732 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-6-300x200.jpg?v=1620416732 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-6-1024x684.jpg?v=1620416732 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-6-768x513.jpg?v=1620416732 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-6-1536x1025.jpg?v=1620416732 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-6-2048x1367.jpg?v=1620416732 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-6-370x247.jpg?v=1620416732 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-6-272x182.jpg?v=1620416732 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-scaled.jpg?v=1620416725" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-scaled.jpg?v=1620416725 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-300x200.jpg?v=1620416725 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-1024x683.jpg?v=1620416725 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-768x512.jpg?v=1620416725 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-1536x1024.jpg?v=1620416725 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-2048x1365.jpg?v=1620416725 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-370x247.jpg?v=1620416725 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-272x182.jpg?v=1620416725 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-scaled.jpg?v=1620416724" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-scaled.jpg?v=1620416724 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-300x200.jpg?v=1620416724 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-1024x683.jpg?v=1620416724 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-768x512.jpg?v=1620416724 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-1536x1024.jpg?v=1620416724 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-2048x1365.jpg?v=1620416724 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-370x247.jpg?v=1620416724 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-272x182.jpg?v=1620416724 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1709" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-scaled.jpg?v=1620416729" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-scaled.jpg?v=1620416729 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-300x200.jpg?v=1620416729 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-1024x684.jpg?v=1620416729 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-768x513.jpg?v=1620416729 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-1536x1025.jpg?v=1620416729 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-2048x1367.jpg?v=1620416729 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-370x247.jpg?v=1620416729 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-272x182.jpg?v=1620416729 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1709" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-scaled.jpg?v=1620416733" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-scaled.jpg?v=1620416733 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-300x200.jpg?v=1620416733 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-1024x684.jpg?v=1620416733 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-768x513.jpg?v=1620416733 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-1536x1025.jpg?v=1620416733 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-2048x1367.jpg?v=1620416733 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-370x247.jpg?v=1620416733 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-272x182.jpg?v=1620416733 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

Location

The church is located on the southern slopes of the Mrav Mountains of Artsakh, in the valley of Lev tributary of the Trtu River – in a rural settlement called Takyaghaya by the Ayrum tribe of the Tatarians established here in the 19th century. There is no preserved bibliographic and epigraphic evidence on the monument. It is known that this village, like the neighboring villages, was tributary to Dadivank before the establishment of the Soviet regime. In the area of the village, on the left bank of the river, on a hill, near a detached rock, there is a small church (Fig. 1) and a cemetery with khachkars around it. In fact, it is because of this solitary rock that the Ayrum tribe, established in the ancient village in the 19th century, called the latter Takyaghaya (solitary rock). The church is located at an altitude of 1601 m above sea level.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/takyaghaya-1.jpg?v=1620747366" width="1010" height="1010" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/takyaghaya-1.jpg?v=1620747366 1010w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/takyaghaya-1-300x300.jpg?v=1620747366 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/takyaghaya-1-150x150.jpg?v=1620747366 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/takyaghaya-1-768x768.jpg?v=1620747366 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/takyaghaya-1-370x370.jpg?v=1620747366 370w" sizes="(max-width: 1010px) 100vw, 1010px" title="takyaghaya" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Թաքյաղայա-գյուղի-եկեղեցի-scaled.jpg?v=1620416720" width="2560" height="1714" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Թաքյաղայա-գյուղի-եկեղեցի-scaled.jpg?v=1620416720 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Թաքյաղայա-գյուղի-եկեղեցի-300x201.jpg?v=1620416720 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Թաքյաղայա-գյուղի-եկեղեցի-1024x685.jpg?v=1620416720 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Թաքյաղայա-գյուղի-եկեղեցի-768x514.jpg?v=1620416720 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Թաքյաղայա-գյուղի-եկեղեցի-1536x1028.jpg?v=1620416720 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Թաքյաղայա-գյուղի-եկեղեցի-2048x1371.jpg?v=1620416720 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Թաքյաղայա-գյուղի-եկեղեցի-370x248.jpg?v=1620416720 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Թաքյաղայա-գյուղի-եկեղեցի-272x182.jpg?v=1620416720 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 1 The general view of the church from the south-west, author: S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the church from the south-west, author: S. Danielyan.

Architectural-compositional examination

The church of Takyaghaya is a single-nave vaulted building (the vault has not been preserved), 7.46X5.58 m in external dimensions. The plan is rectangular (Fig. 2), but has an asymmetric trapezoidal structure.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-4-scaled.jpg?v=1620416722" width="2560" height="1714" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-4-scaled.jpg?v=1620416722 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-4-300x201.jpg?v=1620416722 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-4-1024x686.jpg?v=1620416722 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-4-768x514.jpg?v=1620416722 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-4-1536x1028.jpg?v=1620416722 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-4-2048x1371.jpg?v=1620416722 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-4-370x248.jpg?v=1620416722 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-4-272x182.jpg?v=1620416722 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 2 The church plan: S. Karapetyan, Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, p. 29." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The church plan: S. Karapetyan, Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, p. 29.

The church is built of raw and semi-polished stones, lime mortar. The rock standing adjacent to the church served as a source for the raw material for the construction. The external dimensions are 7.46x5.58 m. The walls are thicker than usual (117 cm on the western front). An important peculiarity is the rectangular altar. For illumination purposes, twin windows open inwards from the eastern facade. Especially noteworthy is the cross-shaped composition sculptured on the lintel (Fig. 3), which is a perfect example of medieval Armenian sculptural art.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-scaled.jpg?v=1620416724" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-scaled.jpg?v=1620416724 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-300x200.jpg?v=1620416724 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-1024x683.jpg?v=1620416724 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-768x512.jpg?v=1620416724 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-1536x1024.jpg?v=1620416724 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-2048x1365.jpg?v=1620416724 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-370x247.jpg?v=1620416724 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-272x182.jpg?v=1620416724 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 3 The entrance lintel, author: S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The entrance lintel, author: S. Danielyan.

Although there is no inscription on the preserved parts of the church walls, nevertheless, the stylistic and artistic features of the cross sculptures are typical of the 13th-14th centuries.

A beautiful sculpture and a fragment of a khachkar preserved on the northern side of the building (Figs. 4), whose cross exactly repeats the motifs of the cross carved on the church lintel, gives reason to believe that the khachkar is the work of the same master. The large blocks outwardly embedded in the western wall of the church (Fig. 5) have been also turned into khachkars. There are cross sculptures also on the rocks located in the surroundings of the church.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-8-scaled.jpg?v=1620416727" width="2074" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-8-scaled.jpg?v=1620416727 2074w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-8-243x300.jpg?v=1620416727 243w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-8-830x1024.jpg?v=1620416727 830w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-8-768x948.jpg?v=1620416727 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-8-1245x1536.jpg?v=1620416727 1245w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-8-1659x2048.jpg?v=1620416727 1659w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-8-300x370.jpg?v=1620416727 300w" sizes="(max-width: 2074px) 100vw, 2074px" title="Fig. 4 The inscribed khachkar, author: S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The inscribed khachkar, author: S. Danielyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-scaled.jpg?v=1620416725" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-scaled.jpg?v=1620416725 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-300x200.jpg?v=1620416725 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-1024x683.jpg?v=1620416725 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-768x512.jpg?v=1620416725 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-1536x1024.jpg?v=1620416725 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-2048x1365.jpg?v=1620416725 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-370x247.jpg?v=1620416725 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/002-13-272x182.jpg?v=1620416725 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 5 The western facade of the church, author: S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The western facade of the church, author: S. Danielyan.

The cemetery was destroyed over time and the stones were stolen for building purposes by the Muslim resettlers (the Ayrum tribe) who had established here, but after the liberation of the region in 1993, there were still 5-6 preserved khachkars, one of which (Fig. 4) bore the following inscription: “I erected this holy sign for the intercession to Ana, when you worship, remember her in your prayer, in the year of … (sometime between 1251-1350)” (Karapetyan 2019, 279).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-scaled.jpg?v=1620416729" width="2560" height="1709" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-scaled.jpg?v=1620416729 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-300x200.jpg?v=1620416729 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-1024x684.jpg?v=1620416729 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-768x513.jpg?v=1620416729 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-1536x1025.jpg?v=1620416729 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-2048x1367.jpg?v=1620416729 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-370x247.jpg?v=1620416729 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-12-272x182.jpg?v=1620416729 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 6 The interior of the church, the view to the west, author: S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The interior of the church, the view to the west, author: S. Danielyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-scaled.jpg?v=1620416733" width="2560" height="1709" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-scaled.jpg?v=1620416733 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-300x200.jpg?v=1620416733 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-1024x684.jpg?v=1620416733 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-768x513.jpg?v=1620416733 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-1536x1025.jpg?v=1620416733 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-2048x1367.jpg?v=1620416733 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-370x247.jpg?v=1620416733 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-12-272x182.jpg?v=1620416733 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 7 The interior of the church, the view to the east, author: S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The interior of the church, the view to the east, author: S. Danielyan.

The condition before, during and after the war

During the first and second Artsakh wars, the church did not suffer military operations. The area has been cleaned, a canopy has been installed.

Bibliography

1․ Karapetyan S., Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, Yerevan, 2001.

2․ Karapetyan 2019 – Karapetyan S., Mravakank, Yerevan.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The Church of Takyaghaya Village - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-takyaghaya-village/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The Church of Takyaghaya Village - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The church is located on the southern slopes of the Mrav Mountains of Artsakh, in the valley of Lev tributary of the Trtu River – in a rural settlement called Takyaghaya by the Ayrum tribe of the Tatarians established here in the 19th century. There is no preserved bibliographic and epigraphic evidence on the monument. It is known that this village, like the neighboring villages, was tributary to Dadivank before the establishment of the Soviet regime. In the area of the village, on the left bank of the river, on a hill, near a detached rock, there is a small church (Fig. 1) and a cemetery with khachkars around it. In fact, it is because of this solitary rock that the Ayrum tribe, established in the ancient village in the 19th century, called the latter Takyaghaya (solitary rock). The church is located at an altitude of 1601 m above sea level.  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-takyaghaya-village/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-06-29T09:08:48+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-14-scaled.jpg?v=1620416724" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-takyaghaya-village/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-takyaghaya-village/","name":"The Church of Takyaghaya Village - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-05-06T00:06:52+00:00","dateModified":"2021-06-29T09:08:48+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-takyaghaya-village/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-takyaghaya-village/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-takyaghaya-village/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The Church of Takyaghaya Village"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-scaled.jpg?v=1623414412" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-scaled.jpg?v=1623414412 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-300x200.jpg?v=1623414412 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-1024x683.jpg?v=1623414412 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-768x512.jpg?v=1623414412 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-1536x1024.jpg?v=1623414412 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-2048x1365.jpg?v=1623414412 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-370x247.jpg?v=1623414412 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-272x182.jpg?v=1623414412 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-scaled.jpg?v=1623414446" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-scaled.jpg?v=1623414446 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-300x200.jpg?v=1623414446 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-1024x683.jpg?v=1623414446 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-768x512.jpg?v=1623414446 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-1536x1024.jpg?v=1623414446 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-2048x1365.jpg?v=1623414446 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-370x247.jpg?v=1623414446 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-272x182.jpg?v=1623414446 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="922" height="668" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003.jpg?v=1623414434" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003.jpg?v=1623414434 922w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-300x217.jpg?v=1623414434 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-768x556.jpg?v=1623414434 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-370x268.jpg?v=1623414434 370w" sizes="(max-width: 922px) 100vw, 922px" />

						<img width="947" height="1337" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1.png?v=1623414424" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1.png?v=1623414424 947w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1-212x300.png?v=1623414424 212w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1-725x1024.png?v=1623414424 725w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1-768x1084.png?v=1623414424 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1-262x370.png?v=1623414424 262w" sizes="(max-width: 947px) 100vw, 947px" />

Location

It is located 2 km south-west of Mets Tagher village of Hadrut region of the Artsakh Republic, on the Ishkhanaget River (Figs. 1, 2).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Halivor.jpg?v=1623421749" width="1368" height="1368" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Halivor.jpg?v=1623421749 1368w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Halivor-300x300.jpg?v=1623421749 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Halivor-1024x1024.jpg?v=1623421749 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Halivor-150x150.jpg?v=1623421749 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Halivor-768x768.jpg?v=1623421749 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/Halivor-370x370.jpg?v=1623421749 370w" sizes="(max-width: 1368px) 100vw, 1368px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-scaled.jpg?v=1623414412" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-scaled.jpg?v=1623414412 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-300x200.jpg?v=1623414412 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-1024x683.jpg?v=1623414412 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-768x512.jpg?v=1623414412 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-1536x1024.jpg?v=1623414412 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-2048x1365.jpg?v=1623414412 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-370x247.jpg?v=1623414412 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-272x182.jpg?v=1623414412 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 1 The general view of the bridge, photo by S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the bridge, photo by S. Danielyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-scaled.jpg?v=1623414446" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-scaled.jpg?v=1623414446 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-300x200.jpg?v=1623414446 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-1024x683.jpg?v=1623414446 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-768x512.jpg?v=1623414446 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-1536x1024.jpg?v=1623414446 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-2048x1365.jpg?v=1623414446 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-370x247.jpg?v=1623414446 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/002-1-272x182.jpg?v=1623414446 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 2 The general view of the bridge, photo by S. Danielyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The general view of the bridge, photo by S. Danielyan.

Historical overview

The information about the bridge is scarce. According to the 7-line building inscription (Karapetyan 2009, 104) engraved on the slab embedded onto the upstream-looking facade of the bridge, it was built in 1835: “This bridge is in remembrance of Harutyun – son of Gevorg, I built to the memory of my parents, whoever passes let him say God have mercy on them (1834)” (Fig. 3).

It is one of the six bridges built on the Ishkhanaget River and its tributaries, four of which were uninterruptedly maintained and operated until the Second Artsakh War. The bridge connects the villages of Tumi and Mets Tagher.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003.jpg?v=1623414434" width="922" height="668" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003.jpg?v=1623414434 922w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-300x217.jpg?v=1623414434 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-768x556.jpg?v=1623414434 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-370x268.jpg?v=1623414434 370w" sizes="(max-width: 922px) 100vw, 922px" title="Fig. 3 The inscription embedded onto the facade of the bridge, S. Karapetyan, The Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009, p. 105." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The inscription embedded onto the facade of the bridge, S. Karapetyan, The Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009, p. 105.

Architectural-compositional description

The bridge is single-span, has an accentuated sagittal arch. The width is 5-50 m, the width of the passage is 3 m (Karapetyan 2009, 104). It is built of boulders (the segment of piers), cracked rockstones and limestones, solid lime mortar. The edges of the arches are made of rough stones.

The condition before, during and after the war

Before the war, the monument was mostly complete and operated. No information is available about the bridge during or after the war.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1.png?v=1623414424" width="947" height="1337" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1.png?v=1623414424 947w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1-212x300.png?v=1623414424 212w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1-725x1024.png?v=1623414424 725w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1-768x1084.png?v=1623414424 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-1-262x370.png?v=1623414424 262w" sizes="(max-width: 947px) 100vw, 947px" title="Fig. 4 The measurement and section of the bridge, the inscription embedded onto the facade of the bridge, S. Karapetyan, The Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009, p. 105, Fig. 35." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The measurement and section of the bridge, the inscription embedded onto the facade of the bridge, S. Karapetyan, The Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009, p. 105, Fig. 35.

Bibliographic examination

Information about the monument is scarce. Until the 1990s it never caught the attention of travelers and researchers. The main information is taken from S. Karapetyan’s work dedicated to the bridges of Artsakh (Karapetyan 2009, 104-106).

Bibliography

Karapetyan 2009 – Karapetyan S., The Bridges of Artsakh, Yerevan.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The Bridge of Halivor - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-halivor-oldman/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The Bridge of Halivor - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location It is located 2 km south-west of Mets Tagher village of Hadrut region of the Artsakh Republic, on the Ishkhanaget River (Figs. 1, 2).   Historical overview The information about the bridge is scarce. According to the 7-line building inscription (Karapetyan 2009, 104) engraved on the slab embedded onto the upstream-looking facade of the bridge, it was built in 1835: “This bridge is in remembrance of Harutyun – son of Gevorg, I built to the memory of my parents, whoever passes let him say God have mercy on them (1834)” (Fig. 3). It is one of the six bridges built on the Ishkhanaget River and its tributaries, four of which were uninterruptedly maintained and operated until the Second Artsakh War. The bridge connects the villages of Tumi and Mets Tagher." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-halivor-oldman/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-06-29T10:36:57+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-1-1-scaled.jpg?v=1623415029" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-halivor-oldman/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-halivor-oldman/","name":"The Bridge of Halivor - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-06-11T12:37:27+00:00","dateModified":"2021-06-29T10:36:57+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-halivor-oldman/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-halivor-oldman/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-halivor-oldman/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The Bridge of Halivor"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

The Bridge of Halivor - Monument Watch


Տեղադրությունը

Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կամ Կանաչ ժամը գտնվում է Շուշի քաղաքում՝ սարահարթի բարձրադիր՝ արևմտյան հատվածում, որտեղից տեսանելի է քաղաքի ամբողջ համայնապատկերը: Այն դիտվում է քաղաքի գրեթե բոլոր բնակելի թաղամասերից և այս հատվածի ծավալային դոմինանտն է (նկ. 1):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-scaled.jpg?v=1624965043" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-scaled.jpg?v=1624965043 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-300x199.jpg?v=1624965043 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-1024x681.jpg?v=1624965043 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-768x511.jpg?v=1624965043 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-1536x1021.jpg?v=1624965043 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-2048x1362.jpg?v=1624965043 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-370x246.jpg?v=1624965043 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-272x182.jpg?v=1624965043 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 1 Շուշիի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին և շրջակայքը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Շուշիի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին և շրջակայքը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH.jpg?v=1624971182" width="1358" height="630" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH.jpg?v=1624971182 1358w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH-300x139.jpg?v=1624971182 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH-1024x475.jpg?v=1624971182 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH-768x356.jpg?v=1624971182 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH-370x172.jpg?v=1624971182 370w" sizes="(max-width: 1358px) 100vw, 1358px" title="SHUSHI, EKEKHECI ”KANACH JAM” KAM ”SB. HOVHANNES MKRTICH”" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Շուշիի պատմական` Վերին կամ Նոր թաղում գտնվող սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին սկզբնապես կառուցվել է Արցախի գյուղերից Շուշի տեղափոխված համայնականների կողմից, այդ պատճառով էլ այն կոչվել է նաև Ղարաբաղցոց եկեղեցի: Նախնական կառույցը եղել է փայտաշեն (հմմտ. Թաղիադեան 1847, 286), ներկա եկեղեցին և զանգակատունը կառուցվել են 1847 թվականին, որպես մի ամբողջական համալիր: Զանգակատան մուտքի վերնամասում, մուտքից աջ և ձախ երկու սրբատաշ` 1 և 2 թվերով համարակալված սալերի վրա պահպանվել է շինարարական արձանագրությունը. «Կառուցին ս[ուր]բ Յովհան/[նէս] Մկրտչի եկեղեցին/ [Շու]շա քաղաքացի պ[արոն] Յովհաննէսն/ և :1:/ Բաբայն Ստեփանեան/ Յովնանենց` ի յիշատակ/ հանգուցե[ա]լ եղ[բ]որ իւրե[ա]նց/ Մկրտչին, 1847 թվին/ :2:» (նկ. 2, 3):

Եկեղեցին Կանաչ ժամ անունն ստացել է այն պատճառով, որ ժամանակին կառույցի գմբեթը եղել է կանաչ գույնի (Մկրտչյան 1985, 226):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-scaled.jpg?v=1626243954" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-scaled.jpg?v=1626243954 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-300x199.jpg?v=1626243954 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-1024x681.jpg?v=1626243954 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-768x511.jpg?v=1626243954 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-1536x1021.jpg?v=1626243954 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-2048x1362.jpg?v=1626243954 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-370x246.jpg?v=1626243954 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-272x182.jpg?v=1626243954 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 2  Եկեղեցու կառուցման արձանագրությունը կրող առաջին սալը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2  Եկեղեցու կառուցման արձանագրությունը կրող առաջին սալը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն

Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին ունի ձգված համաչափություններ և խաչաձև հատակագիծ՝ արևելյան կողմում արտաքուստ շեշտված շրջանաձև խորանով (նկ. 4): Հարավային և հյուսիսային խաչաթևերն անմիջապես կցված են խորանին, ինչն էլ պայմանավորել է աղոթասրահի երկմաս բաժանումը` ուղղանկյուն սրահ` խորանի առաջ և համարյա քառակուսի սրահ զանգակատան ու երկրորդ սրահի մեջև: Որպես առանձնահատկություն պետք է նշել այն, որ զանգակատունը եկեղեցու հետ կոնստրուկտիվ ամբողջականություն է կազմում: Եկեղեցու շքամուտքը արևմուտքից բացվոմ է զանգակատան մեջ, որտեղից էլ կարելիէ մտնել ընդարձակ աղոթասրահ: Զանգակատան և եկեղեցու աղոթասրահի հատակը երկու մետրի չափով բարձր են բակի մակարդակից, որի պատճառով կառուցվել են երկու կողմից լայն հենապատերով պարփակված՝ դեպի մուտք տանող տասը աստիճաններ, որոնք ընդգծում են դեպի աղոթասրահը տանող շքամուտքի հանդիսավորությունը (նկ. 5): Եկեղեցու աղոթասրահը որմնամույթերով բաժանված է երկու սրահի (նկ. 6)։ Առաջին սրահն ունի մոտավորապես քառակուսի հատակագիծ, որը ծածկվում է երդիկավոր գլխատներին հատուկ գոցվող թաղով, իսկ երկրորդ՝ ուղղանկյուն սրահը գմբեթածածկ է: Շրջանաձև հիմքով թմբուկը բարձրանում է սրբատաշ որմնամույթերի վրա հենված կամարների վրա: Անցումը գմբեթատակ քառակուսուց դեպի գմբեթ իրականացված է ինքնատիպ առագաստային լուծումով: Արևելյան ավանդատները կառուցված են ոչ թե խորանի երկու կողմերում, ինչպես հաճախ հանդիպում է, այլ խորանի տակ: Պետք է նշել, որ Գտչավանքի թաղածածկ դահլիճ տիպի եկեղեցում ևս ավանդատները գտնվում են բեմի տակ և մուտք ունեն աղոթասրահից:

Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կառուցված է սրբատաշ և կոպտատաշ կաթնագույն կրաքարից՝ խնամքով իրականացված շարվածքով: Սրբատաշ քարերով են շարված առավել պատասխանատու հատվածները՝ պատերի անկյունները, քիվերը, պատուհանների և շքամուտքի կամարները, զանգակատան և եկեղեցու գմբեթները, շքասանդուղքները: Եկեղեցին ունի լուսառատ ինտերիեր, որն ապահովվում է խորանի երեք, եկեղեցու և զանգակատան պատերի մեջ բացված լայն, ութ պատուհանների հաշվին (նկ. 5): Եկեղեցու ծավալը ներդաշնակված է շրջակա կանաապատ միջավայրին և քաղաքաշինական տեսակետից կարևոր՝ կազմակերպող դեր է կատարում:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3.jpg?v=1624965606" width="1449" height="2049" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3.jpg?v=1624965606 1449w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-212x300.jpg?v=1624965606 212w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-724x1024.jpg?v=1624965606 724w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-768x1086.jpg?v=1624965606 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-1086x1536.jpg?v=1624965606 1086w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-262x370.jpg?v=1624965606 262w" sizes="(max-width: 1449px) 100vw, 1449px" title="Նկ. 7 Կանաչ ժամ եկեղեցու տեսքը հյուսիս արևմուտքից, (1960-ական թթ. ), լուս․ Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван, 1997, стр. 140." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Կանաչ ժամ եկեղեցու տեսքը հյուսիս արևմուտքից, (1960-ական թթ. ), լուս․ Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван, 1997, стр. 140.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3.jpg?v=1624965654" width="810" height="520" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3.jpg?v=1624965654 810w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3-300x193.jpg?v=1624965654 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3-768x493.jpg?v=1624965654 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3-370x238.jpg?v=1624965654 370w" sizes="(max-width: 810px) 100vw, 810px" title="Նկ. 8 Շուշիի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին 2020 թվականի պայթեցումից հետո, լուս․ armtimes.com/hy/article/201297։ " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Շուշիի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին 2020 թվականի պայթեցումից հետո, լուս․ armtimes.com/hy/article/201297։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-scaled.jpg?v=1624965258" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-scaled.jpg?v=1624965258 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-300x199.jpg?v=1624965258 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-1024x681.jpg?v=1624965258 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-768x511.jpg?v=1624965258 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-1536x1021.jpg?v=1624965258 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-2048x1362.jpg?v=1624965258 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-370x246.jpg?v=1624965258 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-272x182.jpg?v=1624965258 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 3  Եկեղեցու կառուցման արձանագրությունը կրող երկրորդ սալը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3  Եկեղեցու կառուցման արձանագրությունը կրող երկրորդ սալը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5.jpg?v=1624965344" width="2193" height="1161" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5.jpg?v=1624965344 2193w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-300x159.jpg?v=1624965344 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-1024x542.jpg?v=1624965344 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-768x407.jpg?v=1624965344 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-1536x813.jpg?v=1624965344 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-2048x1084.jpg?v=1624965344 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-370x196.jpg?v=1624965344 370w" sizes="(max-width: 2193px) 100vw, 2193px" title="Նկ. 4 Կանաչ ժամ եկեղեցու հատակագծային հորինվածքը, լուս․ Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван, 1997, стр. 20." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Կանաչ ժամ եկեղեցու հատակագծային հորինվածքը, լուս․ Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван, 1997, стр. 20.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-scaled.jpg?v=1624965432" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-scaled.jpg?v=1624965432 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-300x199.jpg?v=1624965432 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-1024x681.jpg?v=1624965432 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-768x511.jpg?v=1624965432 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-1536x1021.jpg?v=1624965432 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-2048x1362.jpg?v=1624965432 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-370x246.jpg?v=1624965432 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-272x182.jpg?v=1624965432 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 5 Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու շքամուտքը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու շքամուտքը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-scaled.jpg?v=1624965462" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-scaled.jpg?v=1624965462 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-300x199.jpg?v=1624965462 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-1024x681.jpg?v=1624965462 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-768x511.jpg?v=1624965462 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-1536x1021.jpg?v=1624965462 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-2048x1362.jpg?v=1624965462 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-370x246.jpg?v=1624965462 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-272x182.jpg?v=1624965462 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 6 Եկեղեցու ներքին տեսքը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Եկեղեցու ներքին տեսքը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Մատենագրական քննություն

Խորհրդային շրջանում Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ ներկայացված է հիմնականում հայ հեղինակների մոտ (Հարությունյան 1992, Մկրտչյան 1985, 226-228, Саркисян 1996, Мкртчян, Давтян 1997): Ադրբեջանցի հետազոտողներն անդրադարձել են միայն քաղաքի բնակելի կառուցապատմանը և մահմեդական հուշարձաններին՝ անտեսելով հայկականները (Авалов 1977, Фатуллаев 1970):

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Խորհրդային շրջանում, Կանաչ ժամը շրջապատվել էր առողջարանների, հանգստյան և բնակելի տների կառուցապատմամբ, իսկ եկեղեցին ադրբեջանցիները օգտագործում էին որպես հանքային ջրերի ըմպելասրահ։ Բեմի վրա տեղադրված էր երկաթե մեծ ջրավազան, որը լրիվ փակել, դահլիճից կտրել էր բեմը։ Ջրամբարից հաճախ թափվող հանքային ջրերը ողողում էին աղոթասրահը, այնտեղից պատը քայքայելով հոսում դեպի բակը։ Արևմտյան՝ զանգակատան հիմնական շքամուտքի աստիճանները քանդվել և նրանց փոխարեն հյուսիսային ճակատում նոր՝ հուշարձանին անհարիր աստիճաններ էին կառուցվել, որի պատճառով քանդվել էր կենտրոնական լուսամուտի գոգատակի պատը (նկ. 7)։ Արդյունքում հուշարձանը խիստ տուժել էր։

1995 թվականին՝ Շուշիի ազատագրումից հետո, Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու նորոգման աշխատանքների ժամանակ վերականգնվել են եկեղեցու գմբեթները, շքամուտքը, ամբողջացվել է ներքնատեսքը:

2020 թվականի պատերազմից անմիջապես հետո Կանաչ ժամը պայթեցվել է: Վնասված են գմբերթն ու զանգակատունը (նկ. 8): Այսօր ադրբեջանցիները անհիմն հերքելով եկեղեցու հայկական պատկանելությունը և «չընդունելով» նախկինում կատարված վերանորոգումները, ձեռնամուխ են եղել կառույցը՝ որպես ռուսական եկեղեցի «վերափոխելու» աշխատանքներին:

Գրականության ցանկ

Թաղիադեան 1847 - Թաղիադյան Մ., Ճանապարհորդութիւն ի Հայս, Կալկաթա:

Հարությունյան 1992 - Հարությունյան Վ., Հայկական ճարտարապետության պատմություն, «Լույս» պետական հրատարակչություն, Երևան:

Մկրտչյան 1985 - Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան», Երևան:

Авалов 1977- Авалов Э., Архитектура города Шуши, «Элм», Баку.

Саркисян 1996- Саркисян М., Из истории градостроительства Шуши, Армянский Центр стратегических и национальных исследований, Ереван.

Мкртчян, Давтян 1997 - Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван.

Фатуллаев 1970- Фатуллаев Ш., Памятники Шуши, Баку.

«Շուշիի Կանաչ ժամ եկեղեցին մասամբ ավերված է»։fip.am (hy-AM)։ 2020-11-19։ Վերցված է 2020-11-25։

Историяи судьба армянских церквей Шуши | Центр поддержки русско-...russia-armenia.info/node/75692․

Տեղադրությունը Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կամ Կանաչ ժամը գտնվում է Շուշի քաղաքում՝ սարահարթի բարձրադիր՝ արևմտյան հատվածում, որտեղից տեսանելի է քաղաքի ամբողջ համայնապատկերը: Այն դիտվում է քաղաքի գրեթե բոլոր բնակելի թաղամասերից և այս հատվածի ծավալային դոմինանտն է (նկ. 1): Պատմական ակնարկ Շուշիի պատմական` Վերին կամ Նոր թաղում գտնվող սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին սկզբնապես կառուցվել է Արցախի գյուղերից Շուշի տեղափոխված համայնականների կողմից, այդ պատճառով էլ այն կոչվել է նաև Ղարաբաղցոց եկեղեցի: Նախնական կառույցը եղել է փայտաշեն (հմմտ. Թաղիադեան 1847, 286), ներկա եկեղեցին և զանգակատունը կառուցվել են 1847 թվականին, որպես մի ամբողջական համալիր: Զանգակատան մուտքի վերնամասում, մուտքից աջ և ձախ երկու սրբատաշ` 1 և 2 թվերով համարակալված սալերի վրա պահպանվել է շինարարական արձանագրությունը. «Կառուցին ս[ուր]բ Յովհան/[նէս] Մկրտչի եկեղեցին/ [Շու]շա քաղաքացի պ[արոն] Յովհաննէսն/ և :1:/ Բաբայն Ստեփանեան/ Յովնանենց` ի յիշատակ/ հանգուցե[ա]լ եղ[բ]որ իւրե[ա]նց/ Մկրտչին, 1847 թվին/ :2:» (նկ. 2, 3): Եկեղեցին Կանաչ ժամ անունն ստացել է այն պատճառով, որ ժամանակին կառույցի գմբեթը եղել է կանաչ գույնի (Մկրտչյան 1985, 226): Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին ունի ձգված համաչափություններ և խաչաձև հատակագիծ՝ արևելյան կողմում արտաքուստ շեշտված շրջանաձև խորանով (նկ. 4): Հարավային և հյուսիսային խաչաթևերն անմիջապես կցված են խորանին, ինչն էլ պայմանավորել է աղոթասրահի երկմաս բաժանումը` ուղղանկյուն սրահ` խորանի առաջ և համարյա քառակուսի սրահ զանգակատան ու երկրորդ սրահի մեջև: Որպես առանձնահատկություն պետք է նշել այն, որ զանգակատունը եկեղեցու հետ կոնստրուկտիվ ամբողջականություն է կազմում: Եկեղեցու շքամուտքը արևմուտքից բացվոմ է զանգակատան մեջ, որտեղից էլ կարելիէ մտնել ընդարձակ աղոթասրահ: Զանգակատան և եկեղեցու աղոթասրահի հատակը երկու մետրի չափով բարձր են բակի մակարդակից, որի պատճառով կառուցվել են երկու կողմից լայն հենապատերով պարփակված՝ դեպի մուտք տանող տասը աստիճաններ, որոնք ընդգծում են դեպի աղոթասրահը տանող շքամուտքի հանդիսավորությունը (նկ. 5): Եկեղեցու աղոթասրահը որմնամույթերով բաժանված է երկու սրահի (նկ. 6)։ Առաջին սրահն ունի մոտավորապես քառակուսի հատակագիծ, որը ծածկվում է երդիկավոր գլխատներին հատուկ գոցվող թաղով, իսկ երկրորդ՝ ուղղանկյուն սրահը գմբեթածածկ է: Շրջանաձև հիմքով թմբուկը բարձրանում է սրբատաշ որմնամույթերի վրա հենված կամարների վրա: Անցումը գմբեթատակ քառակուսուց դեպի գմբեթ իրականացված է ինքնատիպ առագաստային լուծումով: Արևելյան ավանդատները կառուցված են ոչ թե խորանի երկու կողմերում, ինչպես հաճախ հանդիպում է, այլ խորանի տակ: Պետք է նշել, որ Գտչավանքի թաղածածկ դահլիճ տիպի եկեղեցում ևս ավանդատները գտնվում են բեմի տակ և մուտք ունեն աղոթասրահից: Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կառուցված է սրբատաշ և կոպտատաշ կաթնագույն կրաքարից՝ խնամքով իրականացված շարվածքով: Սրբատաշ քարերով են շարված առավել պատասխանատու հատվածները՝ պատերի անկյունները, քիվերը, պատուհանների և շքամուտքի կամարները, զանգակատան և եկեղեցու գմբեթները, շքասանդուղքները: Եկեղեցին ունի լուսառատ ինտերիեր, որն ապահովվում է խորանի երեք, եկեղեցու և զանգակատան պատերի մեջ բացված լայն, ութ պատուհանների հաշվին (նկ. 5): Եկեղեցու ծավալը ներդաշնակված է շրջակա կանաապատ միջավայրին և քաղաքաշինական տեսակետից կարևոր՝ կազմակերպող դեր է կատարում: Մատենագրական քննություն Խորհրդային շրջանում Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ ներկայացված է հիմնականում հայ հեղինակների մոտ (Հարությունյան 1992, Մկրտչյան 1985, 226-228, Саркисян 1996, Мкртчян, Давтян 1997): Ադրբեջանցի հետազոտողներն անդրադարձել են միայն քաղաքի բնակելի կառուցապատմանը և մահմեդական հուշարձաններին՝ անտեսելով հայկականները (Авалов 1977, Фатуллаев 1970): Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո Խորհրդային շրջանում, Կանաչ ժամը շրջապատվել էր առողջարանների, հանգստյան և բնակելի տների կառուցապատմամբ, իսկ եկեղեցին ադրբեջանցիները օգտագործում էին որպես հանքային ջրերի ըմպելասրահ։ Բեմի վրա տեղադրված էր երկաթե մեծ ջրավազան, որը լրիվ փակել, դահլիճից կտրել էր բեմը։ Ջրամբարից հաճախ թափվող հանքային ջրերը ողողում էին աղոթասրահը, այնտեղից պատը քայքայելով հոսում դեպի բակը։ Արևմտյան՝ զանգակատան հիմնական շքամուտքի աստիճանները քանդվել և նրանց փոխարեն հյուսիսային ճակատում նոր՝ հուշարձանին անհարիր աստիճաններ էին կառուցվել, որի պատճառով քանդվել էր կենտրոնական լուսամուտի գոգատակի պատը (նկ. 7)։ Արդյունքում հուշարձանը խիստ տուժել էր։ 1995 թվականին՝ Շուշիի ազատագրումից հետո, Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու նորոգման աշխատանքների ժամանակ վերականգնվել են եկեղեցու գմբեթները, շքամուտքը, ամբողջացվել է ներքնատեսքը: 2020 թվականի պատերազմից անմիջապես հետո Կանաչ ժամը պայթեցվել է: Վնասված են գմբերթն ու զանգակատունը (նկ. 8): Այսօր ադրբեջանցիները անհիմն հերքելով եկեղեցու հայկական պատկանելությունը և «չընդունելով» նախկինում կատարված վերանորոգումները, ձեռնամուխ են եղել կառույցը՝ որպես ռուսական եկեղեցի «վերափոխելու» աշխատանքներին:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Շուշիի Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին (Կանաչ ժամ) - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/շուշիի-հովհաննես-մկրտիչ-եկեղեցին-կան/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Շուշիի Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին (Կանաչ ժամ) - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կամ Կանաչ ժամը գտնվում է Շուշի քաղաքում՝ սարահարթի բարձրադիր՝ արևմտյան հատվածում, որտեղից տեսանելի է քաղաքի ամբողջ համայնապատկերը: Այն դիտվում է քաղաքի գրեթե բոլոր բնակելի թաղամասերից և այս հատվածի ծավալային դոմինանտն է (նկ. 1): Պատմական ակնարկ Շուշիի պատմական` Վերին կամ Նոր թաղում գտնվող սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին սկզբնապես կառուցվել է Արցախի գյուղերից Շուշի տեղափոխված համայնականների կողմից, այդ պատճառով էլ այն կոչվել է նաև Ղարաբաղցոց եկեղեցի: Նախնական կառույցը եղել է փայտաշեն (հմմտ. Թաղիադեան 1847, 286), ներկա եկեղեցին և զանգակատունը կառուցվել են 1847 թվականին, որպես մի ամբողջական համալիր: Զանգակատան մուտքի վերնամասում, մուտքից աջ և ձախ երկու սրբատաշ` 1 և 2 թվերով համարակալված սալերի վրա պահպանվել է շինարարական արձանագրությունը. «Կառուցին ս[ուր]բ Յովհան/[նէս] Մկրտչի եկեղեցին/ [Շու]շա քաղաքացի պ[արոն] Յովհաննէսն/ և :1:/ Բաբայն Ստեփանեան/ Յովնանենց` ի յիշատակ/ հանգուցե[ա]լ եղ[բ]որ իւրե[ա]նց/ Մկրտչին, 1847 թվին/ :2:» (նկ. 2, 3): Եկեղեցին Կանաչ ժամ անունն ստացել է այն պատճառով, որ ժամանակին կառույցի գմբեթը եղել է կանաչ գույնի (Մկրտչյան 1985, 226): Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին ունի ձգված համաչափություններ և խաչաձև հատակագիծ՝ արևելյան կողմում արտաքուստ շեշտված շրջանաձև խորանով (նկ. 4): Հարավային և հյուսիսային խաչաթևերն անմիջապես կցված են խորանին, ինչն էլ պայմանավորել է աղոթասրահի երկմաս բաժանումը` ուղղանկյուն սրահ` խորանի առաջ և համարյա քառակուսի սրահ զանգակատան ու երկրորդ սրահի մեջև: Որպես առանձնահատկություն պետք է նշել այն, որ զանգակատունը եկեղեցու հետ կոնստրուկտիվ ամբողջականություն է կազմում: Եկեղեցու շքամուտքը արևմուտքից բացվոմ է զանգակատան մեջ, որտեղից էլ կարելիէ մտնել ընդարձակ աղոթասրահ: Զանգակատան և եկեղեցու աղոթասրահի հատակը երկու մետրի չափով բարձր են բակի մակարդակից, որի պատճառով կառուցվել են երկու կողմից լայն հենապատերով պարփակված՝ դեպի մուտք տանող տասը աստիճաններ, որոնք ընդգծում են դեպի աղոթասրահը տանող շքամուտքի հանդիսավորությունը (նկ. 5): Եկեղեցու աղոթասրահը որմնամույթերով բաժանված է երկու սրահի (նկ. 6)։ Առաջին սրահն ունի մոտավորապես քառակուսի հատակագիծ, որը ծածկվում է երդիկավոր գլխատներին հատուկ գոցվող թաղով, իսկ երկրորդ՝ ուղղանկյուն սրահը գմբեթածածկ է: Շրջանաձև հիմքով թմբուկը բարձրանում է սրբատաշ որմնամույթերի վրա հենված կամարների վրա: Անցումը գմբեթատակ քառակուսուց դեպի գմբեթ իրականացված է ինքնատիպ առագաստային լուծումով: Արևելյան ավանդատները կառուցված են ոչ թե խորանի երկու կողմերում, ինչպես հաճախ հանդիպում է, այլ խորանի տակ: Պետք է նշել, որ Գտչավանքի թաղածածկ դահլիճ տիպի եկեղեցում ևս ավանդատները գտնվում են բեմի տակ և մուտք ունեն աղոթասրահից: Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կառուցված է սրբատաշ և կոպտատաշ կաթնագույն կրաքարից՝ խնամքով իրականացված շարվածքով: Սրբատաշ քարերով են շարված առավել պատասխանատու հատվածները՝ պատերի անկյունները, քիվերը, պատուհանների և շքամուտքի կամարները, զանգակատան և եկեղեցու գմբեթները, շքասանդուղքները: Եկեղեցին ունի լուսառատ ինտերիեր, որն ապահովվում է խորանի երեք, եկեղեցու և զանգակատան պատերի մեջ բացված լայն, ութ պատուհանների հաշվին (նկ. 5): Եկեղեցու ծավալը ներդաշնակված է շրջակա կանաապատ միջավայրին և քաղաքաշինական տեսակետից կարևոր՝ կազմակերպող դեր է կատարում: Մատենագրական քննություն Խորհրդային շրջանում Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ ներկայացված է հիմնականում հայ հեղինակների մոտ (Հարությունյան 1992, Մկրտչյան 1985, 226-228, Саркисян 1996, Мкртчян, Давтян 1997): Ադրբեջանցի հետազոտողներն անդրադարձել են միայն քաղաքի բնակելի կառուցապատմանը և մահմեդական հուշարձաններին՝ անտեսելով հայկականները (Авалов 1977, Фатуллаев 1970): Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո Խորհրդային շրջանում, Կանաչ ժամը շրջապատվել էր առողջարանների, հանգստյան և բնակելի տների կառուցապատմամբ, իսկ եկեղեցին ադրբեջանցիները օգտագործում էին որպես հանքային ջրերի ըմպելասրահ։ Բեմի վրա տեղադրված էր երկաթե մեծ ջրավազան, որը լրիվ փակել, դահլիճից կտրել էր բեմը։ Ջրամբարից հաճախ թափվող հանքային ջրերը ողողում էին աղոթասրահը, այնտեղից պատը քայքայելով հոսում դեպի բակը։ Արևմտյան՝ զանգակատան հիմնական շքամուտքի աստիճանները քանդվել և նրանց փոխարեն հյուսիսային ճակատում նոր՝ հուշարձանին անհարիր աստիճաններ էին կառուցվել, որի պատճառով քանդվել էր կենտրոնական լուսամուտի գոգատակի պատը (նկ. 7)։ Արդյունքում հուշարձանը խիստ տուժել էր։ 1995 թվականին՝ Շուշիի ազատագրումից հետո, Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու նորոգման աշխատանքների ժամանակ վերականգնվել են եկեղեցու գմբեթները, շքամուտքը, ամբողջացվել է ներքնատեսքը: 2020 թվականի պատերազմից անմիջապես հետո Կանաչ ժամը պայթեցվել է: Վնասված են գմբերթն ու զանգակատունը (նկ. 8): Այսօր ադրբեջանցիները անհիմն հերքելով եկեղեցու հայկական պատկանելությունը և «չընդունելով» նախկինում կատարված վերանորոգումները, ձեռնամուխ են եղել կառույցը՝ որպես ռուսական եկեղեցի «վերափոխելու» աշխատանքներին:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/շուշիի-հովհաննես-մկրտիչ-եկեղեցին-կան/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:40:58+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-scaled.jpg?v=1624965043" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b6/","name":"Շուշիի Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին (Կանաչ ժամ) - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-06-29T11:29:20+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:40:58+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Շուշիի Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին (Կանաչ ժամ)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->