The gavit, which is the second significant structure of the Gandzasar Monastery, functions as a family mausoleum (Fig. 1, 2). Like all the connected gavits, it is situated on the western side, adjacent to the church.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-scaled.jpg?v=1688071130" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-scaled.jpg?v=1688071130 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-300x200.jpg?v=1688071130 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-1024x683.jpg?v=1688071130 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-768x512.jpg?v=1688071130 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-1536x1024.jpg?v=1688071130 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-2048x1365.jpg?v=1688071130 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-370x247.jpg?v=1688071130 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-272x182.jpg?v=1688071130 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The gavit of the Gandzasar monastery, the view from the northwest, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-scaled.jpg?v=1688071191" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-scaled.jpg?v=1688071191 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-300x199.jpg?v=1688071191 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-1024x681.jpg?v=1688071191 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-768x511.jpg?v=1688071191 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-1536x1021.jpg?v=1688071191 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-2048x1362.jpg?v=1688071191 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-370x246.jpg?v=1688071191 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-272x182.jpg?v=1688071191 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The gavit of the Gandzasar monastery, the view from the southwest, photo by H. Petrosyan.

The initial part of the 1261 construction inscription (Fig. 3) was written by Hasan Jalal, while the subsequent section was authored by his son Atabak (CAE 5, 40–41). It is plausible that the construction of the building was promptly completed following the tragic demise of Hasan Jalal in 1261, at which point Atabak assumed control of Khachen.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-scaled.jpg?v=1688071260" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-scaled.jpg?v=1688071260 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-300x200.jpg?v=1688071260 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-1024x681.jpg?v=1688071260 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-768x511.jpg?v=1688071260 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-1536x1022.jpg?v=1688071260 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-2048x1363.jpg?v=1688071260 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-370x246.jpg?v=1688071260 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-272x182.jpg?v=1688071260 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 Construction inscription of the gavit, photo by H. Petrosyan.

This architectural composition of the gavit, a characteristic element of Armenian medieval architecture, enjoyed widespread usage throughout Armenian architectural endeavors, particularly in the 12th–13th centuries. However, the gavit of Gandzasar Monastery exhibits a distinctive feature in its plan-volume structure. In addition to the main volume covered by intersecting arches, there is an additional space on the western side. This additional space is separated from the central section by a pair of extraordinary 16-story single-piece columns. A similar design solution can be observed in the Haghbat clock tower and the gavit of Mshkavank (Mnatsakanyan 1952, 76–93). As noted by Yakobson, the latter appears to be a replication of Gandzasar's gavit. This striking similarity has led to the assumption that both structures were constructed by the same architect (Yakobson 1960, 154).

The gavit has a simple interior design. There are simple capitals and anchors on the wall pilasters and columns (Fig. 4). A semicircular arch with a finely textured face lines the entry leading from the gavit to the church. The sculpted arch is embellished with stars and diagonals (Fig. 5).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-scaled.jpg?v=1688071334" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-scaled.jpg?v=1688071334 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-300x200.jpg?v=1688071334 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-1024x683.jpg?v=1688071334 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-768x512.jpg?v=1688071334 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-1536x1024.jpg?v=1688071334 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-2048x1365.jpg?v=1688071334 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-370x247.jpg?v=1688071334 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-272x182.jpg?v=1688071334 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The interior of the gavit, photo by L. Kirakosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-scaled.jpg?v=1688071377" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-scaled.jpg?v=1688071377 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-300x200.jpg?v=1688071377 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-1024x681.jpg?v=1688071377 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-768x511.jpg?v=1688071377 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-1536x1022.jpg?v=1688071377 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-2048x1363.jpg?v=1688071377 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-370x246.jpg?v=1688071377 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-272x182.jpg?v=1688071377 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The lintel leading from the gavit to the church, photo by H. Petrosyan.

The roof of the gavit is constructed using a system of intersecting arches that interlock with each other. These arches are supported by a pair of columns positioned independently on the western side, as well as by pilasters along the remaining walls.

The ceiling of the gavit is adorned with lavish decoration. The central section features a stunning stalactite solution that terminates in an apse-like structure (Fig. 6). The western portions are adorned with intricately sculpted embellishments, while the middle central part is graced with a prominent cross motif (Fig. 7).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-scaled.jpg?v=1688071508" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-scaled.jpg?v=1688071508 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-300x199.jpg?v=1688071508 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-1024x681.jpg?v=1688071508 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-768x511.jpg?v=1688071508 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-1536x1021.jpg?v=1688071508 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-2048x1362.jpg?v=1688071508 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-370x246.jpg?v=1688071508 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-272x182.jpg?v=1688071508 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The central part of the gavit ceiling, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-scaled.jpg?v=1688071607" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-scaled.jpg?v=1688071607 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-300x199.jpg?v=1688071607 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-1024x681.jpg?v=1688071607 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-768x511.jpg?v=1688071607 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-1536x1021.jpg?v=1688071607 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-2048x1362.jpg?v=1688071607 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-370x246.jpg?v=1688071607 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-272x182.jpg?v=1688071607 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The eastern part of the gavit ceiling, photo by H. Petrosyan.

In the eastern section of the hall, the gravestones of notable individuals from the 15th century have been preserved. These include the tombstones of Hasan-Jalal III, a prince from that era, several Catholicos, Metropolitan bishop Baghdasar, and other secular figures (Fig. 8). Of particular interest is the marble headstone of Prince Jalal III, which is distinguished by its unique carvings (Ulubabyan 1975, 305–307) (Fig. 9). The inscription on the headstone reads: "This is the grave of Great Jalal. Remember me in your prayers, year 1431." The overall composition of this gravestone, specifically the presence of a six-pointed star symbolizing the Morning Star, has elicited various interpretations, at times even of a fantastical nature. The gravestone features a representation of three roses symbolizing the sun, the moon, and the morning star. These symbols hold significance as they signify the concept of the Second Coming, representing the salvation of the souls of the deceased (Petrosyan, Yeranyan 2022, 51). It is worth noting that the composition of three luminaries with different details has been prevalent as early as the 5th-7th centuries. Originally, these symbols were depicted on the lintels and crowns of church windows, directly on the walls. From the 9th century onwards, they gained prominence as vital elements within the composition of khachkars. Starting in the 12th-13th centuries, they also began to appear on tombstones and remained in use up to the late 19th century.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-scaled.jpg?v=1688071705" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-scaled.jpg?v=1688071705 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-300x200.jpg?v=1688071705 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-1024x681.jpg?v=1688071705 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-768x511.jpg?v=1688071705 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-1536x1022.jpg?v=1688071705 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-2048x1363.jpg?v=1688071705 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-370x246.jpg?v=1688071705 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-272x182.jpg?v=1688071705 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 8 Tombstones and khachkars of representatives of the Jalalyan dynasty located in the Gandzasar's gavit, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-scaled.jpg?v=1688071754" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-scaled.jpg?v=1688071754 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-300x200.jpg?v=1688071754 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-1024x681.jpg?v=1688071754 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-768x511.jpg?v=1688071754 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-1536x1022.jpg?v=1688071754 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-2048x1362.jpg?v=1688071754 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-370x246.jpg?v=1688071754 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-272x182.jpg?v=1688071754 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 9 Hasan III's tombstone, photo by H. Petrosyan.

Except for the western facade, the external facades of the gavit are relatively modest in terms of ornamentation. It is the windows' apertures (Fig. 10) that bring a sense of vitality to the southern facade. The northern and western facades serve as the two entrances to the gavit. The northern facade features a simple entrance porch and a straightforward panel opening, which provide some decorative elements to the otherwise clean lines. Notably, the entrance is flanked by defensive sculptures of stylized leopards on either side (Fig. 11), lending the facade a formidable and imposing appearance.

The western facade of the gavit stands out with its exceptional ornamentation and showcases a deep porch adorned with intricate sculptures (Fig. 12). On each side of the rectangular door's aperture, there are half-pillar beams embellished with anchors and capitals, providing support for the arrow-shaped arch. The entrance pediment of the gavit is decorated with multi-colored inlay. A reddish-yellow stone circle is inserted onto a reddish stone base, which is then intersected by five similar inlaid and interlaced half-circles (Fig. 13). The pediment features a series of step-shaped frames followed by rectangular frames, each etched one after the other. These frames are adorned with intricate and beautifully woven embellishments. Additionally, there is a quadrangular window positioned above the arched porch, which showcases stunning carvings of peacocks on the corners.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-scaled.jpg?v=1688071859" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-scaled.jpg?v=1688071859 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-300x199.jpg?v=1688071859 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-1024x681.jpg?v=1688071859 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-768x511.jpg?v=1688071859 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-1536x1021.jpg?v=1688071859 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-2048x1362.jpg?v=1688071859 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-370x246.jpg?v=1688071859 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-272x182.jpg?v=1688071859 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 10 The windows of the southern wall of the gavit, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-scaled.jpg?v=1688071988" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-scaled.jpg?v=1688071988 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-300x199.jpg?v=1688071988 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-1024x681.jpg?v=1688071988 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-768x511.jpg?v=1688071988 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-1536x1021.jpg?v=1688071988 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-2048x1362.jpg?v=1688071988 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-370x246.jpg?v=1688071988 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-272x182.jpg?v=1688071988 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 12 The southern porch of the gavit, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-scaled.jpg?v=1688071940" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-scaled.jpg?v=1688071940 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-300x199.jpg?v=1688071940 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-1024x681.jpg?v=1688071940 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-768x511.jpg?v=1688071940 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-1536x1021.jpg?v=1688071940 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-2048x1362.jpg?v=1688071940 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-370x246.jpg?v=1688071940 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-272x182.jpg?v=1688071940 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 11 The northern porch of the gavit, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-scaled.jpg?v=1688073267" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-scaled.jpg?v=1688073267 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-300x199.jpg?v=1688073267 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-1024x681.jpg?v=1688073267 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-768x511.jpg?v=1688073267 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-1536x1021.jpg?v=1688073267 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-2048x1362.jpg?v=1688073267 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-370x246.jpg?v=1688073267 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-272x182.jpg?v=1688073267 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 13 The lintel of the southern porch of the gavit, photo by H. Petrosyan.

The gavit features a bell tower supported by six pillars, accompanied by a rotunda crowned with a four-sloped roof constructed from stone tiles. The latter was created as a result of the 1907 renovation and is not the original (Hasratyan 1992, 42).

The walls of the gavit are adorned with more than forty externally carved inscriptions (Fig. 14). These inscriptions serve as records of construction, donations, and commemorations, providing valuable insights into the activities of the monastery and the sentiments of pilgrims until the 19th century. In total, the Gandzasar Monastery boasts over 150 inscriptions (excluding those found in the cemetery outside the monastery walls), spanning the 12th to 19th centuries. These inscriptions are primarily written in classical Armenian, known as Grabar, with some featuring dialectal variations. Notably, there are also three epitaphs in Russian dating back to the 19th century.

The secular structures within the Gandzasar monastery complex consist of the clergy cells, the refectory, the rectory, the two-story school building, and the surrounding walls. Adjacent to the complex, to the south, is the old cemetery, which serves as the resting place for esteemed spiritual and secular individuals from Khachen, including the Meliks of Artsakh during the late middle Ages. The cemetery is adorned with numerous tombstones and khachkars.

The cells for the clergy are close to the northern wall. They are plain, compact rooms with a nearly square layout. The only entrances are located on the southern facade, which has an arch bordering the upper portion that rises on impost bosses. The walls have a few tiny windows.

The refectory of the monastery is situated to the east, adjacent to the cells of Gandzasar (Fig. 15). It is a vaulted building characterized by its elongated floor plan, which includes an attached pantry and a hearth. The interior of the refectory is divided into three sections by a pair of vaulted arches. These arches feature interruptions at a height of half a meter from the floor. It is believed that in these breaks, wooden benches were originally placed along the longitudinal walls, although they have not survived to the present day. The architectural composition of the refectory is characteristic of similar structures in 17th-18th century Armenia, such as Tatev Monastery, Tatev Great Desert, Gndevank, and Khor Virap. Its design also finds its roots in the Armenian architecture of the 12th-13th centuries, seen in structures like Kobayri, the refectories of Kirants Monastery, and Tegheniats Monastery (Khalpakhchyan 1971, 153-183). The only adorned section of the refectory's courtyard-facing facade is the porch, which features cylindrical half-columns. Additionally, bird carvings can be found on both sides of the window in the auxiliary room.

The primacy of the Gandzasar monastery is situated in the northeastern corner of the complex. It is a vaulted building constructed using semi-finished stones. It can be accessed not only from the inner courtyard but also from the outside.

The two-story wooden school building of the Gandzasar monastery is situated on the eastern edge of the complex. It is characterized by a wooden balcony that offers a scenic view of the Khachen valley (Fig. 16).

The walls of the Gandzasar monastery are constructed using local semi-finished limestone and sandstone. Unlike many other Armenian monasteries, the walls of Gandzasar do not feature towers in their fence structure.

Not far from the gate, towards the southeast, is the pilgrim accommodation of the monastery. It is characterized by a square plan and a spherical roof.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-scaled.jpg?v=1688073402" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-scaled.jpg?v=1688073402 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-300x199.jpg?v=1688073402 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-1024x681.jpg?v=1688073402 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-768x511.jpg?v=1688073402 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-1536x1021.jpg?v=1688073402 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-2048x1362.jpg?v=1688073402 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-370x246.jpg?v=1688073402 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-272x182.jpg?v=1688073402 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 14 A section of inscriptions on the western facade of the gavit, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-scaled.jpg?v=1688073456" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-scaled.jpg?v=1688073456 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-300x200.jpg?v=1688073456 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-1024x683.jpg?v=1688073456 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-768x512.jpg?v=1688073456 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-1536x1024.jpg?v=1688073456 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-2048x1365.jpg?v=1688073456 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-370x247.jpg?v=1688073456 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-272x182.jpg?v=1688073456 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 15 Today's view of the courtyard of the Gandzasar Monastery facing the cells and refectory, photo by L. Kirakosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-scaled.jpg?v=1688073506" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-scaled.jpg?v=1688073506 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-300x200.jpg?v=1688073506 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-1024x683.jpg?v=1688073506 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-768x512.jpg?v=1688073506 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-1536x1024.jpg?v=1688073506 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-2048x1365.jpg?v=1688073506 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-370x247.jpg?v=1688073506 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-272x182.jpg?v=1688073506 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 16 The view of Gandzasar monastery from the east, photo by L. Kirakosyan.

Bibliography

CAE 5 - Corpus of Armenian Epigraphy, issue 5, Artsakh, Institute of Archaeology and Ethnography of the Armenian SSR, Publishing House of the USSR Academy of Sciences, Yerevan, 1982.

Hasratyan 1992 – Hasratyan M., Artsakh School of Armenian Architecture, Publishing House of the Academy of Sciences of RA, Yerevan.

Petrosyan, Yeranyan 2022 - Petrosyan H., Yeranyan N., Monumental Culture of Artsakh, Antares, Yerevan.

Ulubabyan 1975 – Ulubabyan B., Khachen's rule in the 10th–16th centuries,Publishing House of the USSR Academy of Sciences, Yerevan.

Mnatsakanyan 1952 - Mnatsakanyan S., Architecture of Armenian narthexes, Yerevan.

Khalpakhchyan 1971 - Khalpakhchyan O., Civil and Secular Architecture of Armenia, M.

Yakobson 1950 - Yakobson A., From the History of Armenian Medieval Architecture: Armenian Monasteries of the 13th Century: Kharkert and Mshkavank, Soviet Archeology, XIV.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The gavit and secular buildings of Gandzasar - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-gavit-and-secular-buildings-of-gandzasar/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The gavit and secular buildings of Gandzasar - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="The gavit, which is the second significant structure of the Gandzasar Monastery, functions as a family mausoleum (Fig. 1, 2). Like all the connected gavits, it is situated on the western side, adjacent to the church." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-gavit-and-secular-buildings-of-gandzasar/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-06T19:44:51+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-scaled.jpg?v=1688071130" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-gavit-and-secular-buildings-of-gandzasar/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-gavit-and-secular-buildings-of-gandzasar/","name":"The gavit and secular buildings of Gandzasar - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-29T21:20:02+00:00","dateModified":"2023-07-06T19:44:51+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-gavit-and-secular-buildings-of-gandzasar/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-gavit-and-secular-buildings-of-gandzasar/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-gavit-and-secular-buildings-of-gandzasar/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The gavit and secular buildings of Gandzasar"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Գանձասարի խաչքարերն ու տապանաքարերը

Հայակական վանքային համալիրների անբաժան մասն են կազմում խաչքարերն ու տապանաքարերը: Փոքր ծավալի այդ կոթողներն իրենց տեղադրությամբ, ճարտարապետական ձևերով, քանդակներով ոչ միայն առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում, այլև հաճախ իրենց արձանագրություններով ուշագրավ տվյալներ են հայտնում վանքի և նրանց հետ կապված իշխանական տների մասին: Այս տեսակետից բացառիկ արժեք ունեն Գանձասարի կոթողները:

Ինչպես նշել ենք (Գանձասարի վանքը. ընդհանուր տեղեկություններ - Monument Watch) սկսած 12-րդ դարից Գանձասարը Խաչենի իշխանական տան տոհմական գերեզմատունն էր և բնական է, որ այստեղ կան ներկա կառույցներից ավելի վաղ կերտված խաչքարեր և տապանաքարեր: Պակաս ուշագրավ չեն նաև շրջակայքի տարբեր վայրերից վանքի բակում հավաքված խաչքարերը, ինչը նույնպես բնորոշ է համարյա բոլոր վանքային համալիրներին (նկ. 1):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001.jpg?v=1689102139" width="2379" height="976" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001.jpg?v=1689102139 2379w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-300x123.jpg?v=1689102139 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-1024x420.jpg?v=1689102139 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-768x315.jpg?v=1689102139 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-1536x630.jpg?v=1689102139 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-2048x840.jpg?v=1689102139 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-370x152.jpg?v=1689102139 370w" sizes="(max-width: 2379px) 100vw, 2379px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Խաչքարերը վանքի բակում, հարավային պարսպին կից, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Նախ նշենք Գանձասարի վանքում պահվող կրաքարե սալիկի մասին (նկ. 2): Նրա քառանկյուն խորանը երիզված է պարզ ժապավենահյուսքով, աստիճանաձև պատվանդանի վրա (այն այժմ հազիվ է նշմարվում) կանգնեցված խաչն ունի սեղմված համամասնություններ, հաստ, պարանահյուսերով հարդարված թևեր, որոնք ավարտվում են երկուական ութաթերթ վարդյակ-կոճակներով․ նման մի վարդյակ էլ հարդարում է խաչահատումը: Տախտակը ներքնամասում ունի միջանցիկ անցքով և սղոցաձև ատամիկներով ելուստ (որի մի մասը ջարդված է)՝ ուշագրավ մի մանրամասն, որը թերևս կապ ունի կիրառության  ոլորտի կամ գոնե ձևի հետ: Արձանագրությունը փորագրված է թիկունքին (նկ. 3) և, ակնհայտորեն, երեք տարբեր գրիչների (և ժամանակների) գործ է: Բուն հորինվածքի կերտման ժամանակին վերաբերող մասը փորագրված է կանոնավոր երկաթագրով, տառերը համաչափորեն տեղադրված են կանոնավոր գծված տողերի միջև. «:ՅԿԵ: (916) թըւականութեանս հաոց որ եղեւ. Ա[ստուա]ծ շնահաւոր արա(ս)ցէ»: Հավանական է, որ  արձանագրությունը վերաբերում է ոչ թե բուն խաչաքանդակին, այլ` դատելով «Ա[ստուա]ծ շնահաւոր (այսինքն՝ շնորհավոր) արասցէ» արտահայտությունից, ինչ-որ մի հարմարանքի կամ իրի, որի մասն այն կազմել է:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002.jpg?v=1689102316" width="942" height="1402" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002.jpg?v=1689102316 942w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-202x300.jpg?v=1689102316 202w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-688x1024.jpg?v=1689102316 688w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-768x1143.jpg?v=1689102316 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-249x370.jpg?v=1689102316 249w" sizes="(max-width: 942px) 100vw, 942px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Խաչասալ, 916 թ., դիմերեսը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003.jpg?v=1689102359" width="864" height="1225" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003.jpg?v=1689102359 864w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-212x300.jpg?v=1689102359 212w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-722x1024.jpg?v=1689102359 722w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-768x1089.jpg?v=1689102359 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-261x370.jpg?v=1689102359 261w" sizes="(max-width: 864px) 100vw, 864px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Խաչասալ, 916 թ., դարձերեսը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Գանձասարում երկու վաղ խաչքարերից զատ (նկ. 4) ավելի շատ են 12-13-րդ դարերի դասական խաչքարերը, որոնք ունեն քանդակազարդ քիվ ու եզրագոտիներ, կենտրոնական հյուսածո խաչ ու նրա ստորոտից բարձրացող թռչնազարդեր (նկ. 5, 6): Հատուկ նշելի են մի քանի խաչքարային արձանագրություններ, որոնք ներկայացնում են Խաչենի իշխանական տան գահերեցներին ու նրանց մերձավորներին (դրանց քննությունը տե՛ս Ուլուբաբյան 1975, 135-143, Հակոբյան 2020, 295-297, 311-314):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-scaled.jpg?v=1689102479" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-scaled.jpg?v=1689102479 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-199x300.jpg?v=1689102479 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-681x1024.jpg?v=1689102479 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-768x1155.jpg?v=1689102479 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-1021x1536.jpg?v=1689102479 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-1362x2048.jpg?v=1689102479 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-246x370.jpg?v=1689102479 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Խաչքար, 9-10-րդ դդ., լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-scaled.jpg?v=1689102581" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-scaled.jpg?v=1689102581 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-199x300.jpg?v=1689102581 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-681x1024.jpg?v=1689102581 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-768x1155.jpg?v=1689102581 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-1021x1536.jpg?v=1689102581 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-1362x2048.jpg?v=1689102581 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-246x370.jpg?v=1689102581 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Վանքի վանահայր Բարսեղի խաչքարը, 1214 թ.,  լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-scaled.jpg?v=1689102634" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-scaled.jpg?v=1689102634 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-199x300.jpg?v=1689102634 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-681x1024.jpg?v=1689102634 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-768x1155.jpg?v=1689102634 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-1021x1536.jpg?v=1689102634 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-1362x2048.jpg?v=1689102634 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-246x370.jpg?v=1689102634 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Վախթանգի որդի Հասանի կանգնեցրած խաչքարը, 1202 թ., լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Դրանց թվում է 1174 թվականին Վախթանգ իշխանի հիշատակին Նրջիս իշխանուհու կանգնեցրած խաչքարը, ուր իշխան Վախթանգը պատկերված է հեծյալ ռազմիկի կերպարով կամ էլ 1181 թվականին Հասան Մեծի կանգնեցրած խաչքարը (նկ․ 7), որի պատկերաքանդակը ներկայացնում է իշխանի հանգուցյալ կնոջը՝ Թագուհուն և դստերը՝ Խաթունին: Մայրը բազմել է գահավորակին և գիրկն առել մանկահասակ դստերը: Նրանց առաջ ուտելիքներով ծանրաբեռնված սեղանն է (նկ. 8, 9):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-scaled.jpg?v=1689102869" width="1897" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-scaled.jpg?v=1689102869 1897w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-222x300.jpg?v=1689102869 222w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-759x1024.jpg?v=1689102869 759w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-768x1036.jpg?v=1689102869 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-1138x1536.jpg?v=1689102869 1138w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-1518x2048.jpg?v=1689102869 1518w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-274x370.jpg?v=1689102869 274w" sizes="(max-width: 1897px) 100vw, 1897px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 7 Նրջիսի խաչքարը, 1174 թ.,  լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-scaled.jpg?v=1689102919" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-scaled.jpg?v=1689102919 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-199x300.jpg?v=1689102919 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-681x1024.jpg?v=1689102919 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-768x1155.jpg?v=1689102919 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-1021x1536.jpg?v=1689102919 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-1362x2048.jpg?v=1689102919 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-246x370.jpg?v=1689102919 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Հասան Մեծի խաչքարը, 1181 թ., լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-scaled.jpg?v=1689102967" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-scaled.jpg?v=1689102967 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-300x199.jpg?v=1689102967 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-1024x681.jpg?v=1689102967 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-768x511.jpg?v=1689102967 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-1536x1021.jpg?v=1689102967 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-2048x1362.jpg?v=1689102967 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-370x246.jpg?v=1689102967 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-272x182.jpg?v=1689102967 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 9 Մանրամաս Հասան Մեծի խաչքարից, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Վախթանգ իշխանի պատկերաքանդակի հետ կապված նշենք, որ Արցախի հարյուրին հասանող խաչքարային պատկերաքանդակներում ձին ներկայացվում է հանդիսավոր շարժման մեջ, մանրամասն պատկերվում են սանձի երասանակներն ու ձգանները: Ձիու պոչը սովորաբար հանգուցված է, վզից կախված է ձվաձև-երկարավուն կախիկ: Թամբը փոքր է և սովորաբար հեծյալի տակ չի երևում, նրա առկայության մասին կարելի է դատել վզափոկով և պոչի տակով անցնող փոկով, երբեմն թամբից կախված են ասպանդակները: Հեծյալը նստած է հանդիսավոր, ուղղահայաց դիրքով, ողջ մարմինը ներկայացված է կողքից և միայն գլուխը՝ դիմահայաց: Հանդերձանքից առանձնանում է եռանկյունաձև կամ կոնաձև սաղավարտ-գլխարկը, որը հաճախ ավարտվում է սուր, երբեմն էլ ռոմբաձև ելուստով: Սաղավարտի ստորին եզրից մինչև ուսերն են իջնում երկու ծամ. որոշ օրինակներում հստակորեն դիտելի է, որ դրանք ոչ թե ռեալ հյուսքեր են, այլ  սաղավարտի մաս: Որոշ քանդակների վրա դիտվում է միջին լայնության գոտին, որից, սովորաբար երկու փոկերի օգնությամբ, կախված է երկար թուրը: Ռազմիկները հագել են ծնկից ներքև իջնող լայն չուխա: Հեծյալը, սովորաբար, մի ձեռքով բռնում է սանձը, մյուսով՝ նիզակը: Նիզակն ավելի երկար է, քան ձին և ավարտվում է շեղանկյուն սայրով: Ներկայացված են նաև աղեղը, կապարճը, երկարավուն թուրը, երբեմն վահանը և գուրզը: Ի տարբերություն հեծյալների, հետիոտն ռազմիկները զինված են նետ-աղեղով կամ թրով: Երբեմն միասին են պատկերվում երկու հեծյալ և նույնիսկ՝ երեք հետիոտն զինյալ: Արցախի, Ուտիքի, Ջուղայի խաչքարերն աղվանական հայտարարող Ախունդովի հերթական «հայտնագործությունը» վերաբերում է այս ռազմիկներին: Երևույթին ծանոթ լինելով միայն Գանձասարի 1174 թվականի խաչքարի լուսանկարով, նա հոխորտում է, թե տեսեք-տեսեք՝ «աղվանական» խաչքարերը կարող են ունենալ և օտար, ու նույնիսկ մոնղոլ ռազմիկների պատկերներ` «բնորոշ խալաթով, գլխարկով, երկու ծամերով և ձեռքներին նիզակ» (Ахундов 1986, 244-245): «Ծամերը» միայն մոնղոլներին բնորոշ համարելու «գյուտն» այնքան է հրապուրել ադրբեջանցի «յուրացնողին», որ նրան չի զգոնացրել նաև ռազմիկի երկար նիզակը` զինական մի ատրիբուտ, որը բացարձակապես բնորոշ չէր մոնղոլներին: Հանրահայտ է, որ մոնղոլների հիմնական զենքը նետ-աղեղն էր, որի պատճառով էլ հայերը նրանց նետող (այսինքն` նետաձիգ) են անվանել: Գրիգոր Ականեցին, որն ապրում էր Գանձասարից ոչ հեռու գտնվող Ականա բերդում և մանրամասնորեն նկարագրել է մոնղոլների արշավանքն Անդրկովկաս և, ի մասնավորի Արցախ, իր գիրքը վերնագրել է «Պատմութիւն ազգին նետողաց» (Ականեցի 1961): Սակայն, ամենաէականն այն է, որ «ծամավոր» այս ռազմիկների պատկերներն Արցախի խաչքարերի վրա վկայված են 11-րդ դարից ի վեր (նման քանդակներ կրող մեզ հայտնի խաչքարերը թվագրված են 1158, 1174, 1180, 1181, 1183, 1186, 1189, 1194, 1203, 1205, 1212, 1215 թվերով)` ժամանակ, երբ Մերձավոր Արևելքում ոչ միայն չէին տեսել, այլև նույնիսկ չէին լսել մոնղոլների մասին: Ինչ վերաբերում է երկարագես ու ծամավոր զինյալներին ընդհանրապես, ապա, ինչպես փորձել ենք ցույց տալ մանրամասն մի քննության մեջ (Պետրոսյան 2001, 75-81), դրանք այնքան էլ բացառիկ չէին հայ զինուժում ու մշակույթում, կազմում էին երիտասարդ ռազմիկների դասը և հայկական աղբյուրներում հայտնի են «մանուկ» անունով: Փաստերը խեղաթյուրելու կամ «անտեսելու» մեծ վարպետ է նաև Ռ. Գեուշևը: Արցախի Ճանկաթաղ գյուղի Ծովատեղ հնավայրի խաչքարերը (որոնց մի զգալի մասը ժամանակին ինքն էլ գողացել-տարել է Բաքու) նա ներկայացնում է առանց կոնկրետ աշխարհագրական տեղադրությունը ճշտելու` որպես Կովկասյան Աղվանքի Սխնախ հնավայրի նյութեր, «չհիշելով» հայերեն արձանագրակիր ու թվակիր օրինակները, և հայտարարելով, որ ի տարբերություն հարևան երկրների՝ մարդկային կերպարները Կովկասյան Աղվանքի բնորոշ հատկանիշներից են (Геушев 1984, 102-103):

Գաձասարի վանքի կառույցերի պատերին բազմաթիվ են և զանազան խաչային հորինվածքները, որոնք հատուկ հմայք են հաղորդում միապաղաղ մակերեսներին: Դրանք ուխտավորների պատվերով կերտված հորինվածքներ են, որոնք ներկայացնում են առանձին վերցրած ամենի մի հավատացյալի, դրանց մի մասն էլ կրում են պատվիրատուների անունները (նկ. 10):

Առանձին հիշատակության են արժանի այժմ վանքի գավթում գտնվող երկու խաչքարերը՝ կանգնեցված 1507 և 1563 թվականներին՝ պարոն Վելիջանի և Գրիգորիս կաթողիկոսի կողմից (նկ. 11): Այս դասական հորինվածքներն աչքի են ընկնում նուրբ քանդակներով, ունեն արձանագրական ընդարձակ տեքստեր: Խաչքարերից մեկը պատկերում է  կաթողիկոսի հորը՝ հեծյալ ու խաչանիզակով զինված Մեհրաբին, ում ուղեկցում է մատռվակը՝ գինու սափորով և գավաթով (նկ. 12):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-scaled.jpg?v=1689103485" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-scaled.jpg?v=1689103485 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-300x199.jpg?v=1689103485 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-1024x681.jpg?v=1689103485 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-768x511.jpg?v=1689103485 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-1536x1021.jpg?v=1689103485 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-2048x1362.jpg?v=1689103485 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-370x246.jpg?v=1689103485 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-272x182.jpg?v=1689103485 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 10 Խաչային հորինվածքներ գավթի հարավային պատին, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-scaled.jpg?v=1689103575" width="2560" height="1661" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-scaled.jpg?v=1689103575 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-300x195.jpg?v=1689103575 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-1024x664.jpg?v=1689103575 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-768x498.jpg?v=1689103575 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-1536x996.jpg?v=1689103575 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-2048x1329.jpg?v=1689103575 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-370x240.jpg?v=1689103575 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 12  Մանրամաս Մեհրաբի խաչքարից, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011.jpg?v=1689103537" width="2030" height="2304" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011.jpg?v=1689103537 2030w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-264x300.jpg?v=1689103537 264w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-902x1024.jpg?v=1689103537 902w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-768x872.jpg?v=1689103537 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-1353x1536.jpg?v=1689103537 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-1804x2048.jpg?v=1689103537 1804w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-326x370.jpg?v=1689103537 326w" sizes="(max-width: 2030px) 100vw, 2030px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 11 Վելիջանի և Մեհրաբի խաչքարերը, 1507 և 1563 թթ., լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Գանձասարի գավթի սրահի արևելյան մասում, պահպանվել են 15-րդ դարում ապրած Հասան-Ջալալ Գ իշխանի, մի շարք կաթողիկոսների, Բաղդասար միտրոպոլիտի, մի քանի աշխարհիկ անձանց տապանաքարերը (նկ․ 13)։ Հատկապես նշելի է Ջալալ Գ իշխանի (Ուլուբաբյան 1975, 305-307) մարմարե, եզակի քանդակներով տապանաքարը (նկ. 14, 15, 16, 17 արձանագրությունը՝ «Ա[յս է] հանգիստ մեծին/ Ջալալին: [Յ]աղաւթս/ յիշեցէք: Թվ. :ՊՁ: (1431 թ.)»), որի հորինվածքը և հատկապես Աստղն առավոտին խորհրդանշող վեցաթև աստղաքանդակը (նկ. 16)  տարաբնույթ, երբեմն էլ ֆանտասատիկ մեկնություններ են ստացել: Այստեղ, ի դեմս երեք վարդյակների, ներկայացված են Երկրորդ Գալուստը (և դրանով իսկ հանգուցյալների հոգու փրկությունը) խորհրդանշող արևը, լուսինը և աստղն առավոտին (Պետրոսյան, Երանյան 2022,  51): Երեք լուսատուներից բաղկացած այս հորինվածքը տարակերպ մանրամասներով լայնորեն տարածված էր դեռևս 5-7-րդ դարերում: Սկզբնապես դրանք պատկերվում էին եկեղեցիների բարավորների ու պատուհանների պսակների վրա, ուղղակի պատերին: 9-րդ դարից դրանք դառնում են խաչքարային հորինվածքի էական բաղադրիչներից մեկը, 12-13-րդ դարերից սկսած՝ ի հայտ են գալիս տապանաքարերի վրա և կիրառվում ընդհուպ մինչև 19-րդ դարի վերջերը:

Վերջում հիշատակենք և Թիֆլիսում ծնված ու Խանքենդում (ներկայիս Ստեփանակերտը) վախճանված Աննա Ասլանբեկյանցի տապանաքարը՝ հայերեն և ռուսերեն արձանագրություններով ու երկնքում սավառնող հրեշտակների քանդակներով (նկ. 18)՝ հորինվածք, որն ընկած է  մեր https://monumentwatch.org/ կայքի լոգոյի հիմքում։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-scaled.jpg?v=1689103827" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-scaled.jpg?v=1689103827 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-300x200.jpg?v=1689103827 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-1024x681.jpg?v=1689103827 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-768x511.jpg?v=1689103827 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-1536x1022.jpg?v=1689103827 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-2048x1363.jpg?v=1689103827 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-370x246.jpg?v=1689103827 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-272x182.jpg?v=1689103827 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 13 Տապանաքարեր գավթի արևելյան հատվածում, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-scaled.jpg?v=1689103884" width="2560" height="1240" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-scaled.jpg?v=1689103884 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-300x145.jpg?v=1689103884 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-1024x496.jpg?v=1689103884 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-768x372.jpg?v=1689103884 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-1536x744.jpg?v=1689103884 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-2048x992.jpg?v=1689103884 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-370x179.jpg?v=1689103884 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 14 Հասան Գ-ի տապանաքարը, 1431 թ., լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-scaled.jpg?v=1689103931" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-scaled.jpg?v=1689103931 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-300x199.jpg?v=1689103931 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-1024x681.jpg?v=1689103931 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-768x511.jpg?v=1689103931 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-1536x1021.jpg?v=1689103931 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-2048x1362.jpg?v=1689103931 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-370x246.jpg?v=1689103931 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-272x182.jpg?v=1689103931 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 15 Մանրամաս Հասան Գ-ի տապանաքարից, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-scaled.jpg?v=1689104021" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-scaled.jpg?v=1689104021 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-300x199.jpg?v=1689104021 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-1024x681.jpg?v=1689104021 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-768x511.jpg?v=1689104021 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-1536x1021.jpg?v=1689104021 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-2048x1362.jpg?v=1689104021 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-370x246.jpg?v=1689104021 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-272x182.jpg?v=1689104021 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 17 Մանրամաս Հասան Գ-ի տապանաքարից, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-scaled.jpg?v=1689103975" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-scaled.jpg?v=1689103975 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-300x200.jpg?v=1689103975 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-1024x681.jpg?v=1689103975 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-768x511.jpg?v=1689103975 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-1536x1021.jpg?v=1689103975 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-2048x1362.jpg?v=1689103975 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-370x246.jpg?v=1689103975 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-272x182.jpg?v=1689103975 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 16 Մանրամաս Հասան Գ-ի տապանաքարից, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-scaled.jpg?v=1689104064" width="2560" height="1600" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-scaled.jpg?v=1689104064 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-300x187.jpg?v=1689104064 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-1024x640.jpg?v=1689104064 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-768x480.jpg?v=1689104064 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-1536x960.jpg?v=1689104064 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-2048x1280.jpg?v=1689104064 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-370x231.jpg?v=1689104064 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 18 Մանրամաս Աննա Ասլանբեկյանցի տապանաքարից, լուսանկարը Հ. Պետրոսյանի:

Գրականություն

Ականեցի 1961 – Գրիգոր Ականեցի, Պատմութիւն ազգին նետողաց, հայերեն բնագիրը և վրաց. թարգմ.՝ Ն. Շոշիանշվիլու, Թբիլիսի:

Պետրոսյան 2001 – Պետրոսյան Հ., «Մանուկի» կերպարը ուշմիջնադարյան հայ տապանաքարային քանդակում (15-17-րդ դարեր), Թուխ մանուկ, Երևան, էջ 68-84։

Պետրոսյան, Երանյան 2022 – Պետրոսյան Հ.., Երանյան Ն., Արցախի կոթողային մշակույթը, Անտարես, Երևան:

Ուլուբաբյան 1975 – Ուլուբաբյան Բ., Խաչենի իշխանությունը 10-16-րդ դարերում, ՀՍՀՀ ԳԱ հրատ., Երևան:

Ахундов 1986 – Ахундов Д., Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана, Баку.

Геюшев 1984 – Геюшев Р., Христианство в Кавказской Албании, Баку.

Հայակական վանքային համալիրների անբաժան մասն են կազմում խաչքարերն ու տապանաքարերը: Փոքր ծավալի այդ կոթողներն իրենց տեղադրությամբ, ճարտարապետական ձևերով, քանդակներով ոչ միայն առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում, այլև հաճախ իրենց արձանագրություններով ուշագրավ տվյալներ են հայտնում վանքի և նրանց հետ կապված իշխանական տների մասին: Այս տեսակետից բացառիկ արժեք ունեն Գանձասարի կոթողները: Ինչպես նշել ենք (Գանձասարի վանքը. ընդհանուր տեղեկություններ – Monument Watch) սկսած 12-րդ դարից Գանձասարը Խաչենի իշխանական տան տոհմական գերեզմատունն էր և բնական է, որ այստեղ կան ներկա կառույցներից ավելի վաղ կերտված խաչքարեր և տապանաքարեր: Պակաս ուշագրավ չեն նաև շրջակայքի տարբեր վայրերից վանքի բակում հավաքված խաչքարերը, ինչը նույնպես բնորոշ է համարյա բոլոր վանքային համալիրներին (նկ. 1): Նախ նշենք Գանձասարի վանքում պահվող կրաքարե սալիկի մասին (նկ. 2): Նրա քառանկյուն խորանը երիզված է պարզ ժապավենահյուսքով, աստիճանաձև պատվանդանի վրա (այն այժմ հազիվ է նշմարվում) կանգնեցված խաչն ունի սեղմված համամասնություններ, հաստ, պարանահյուսերով հարդարված թևեր, որոնք ավարտվում են երկուական ութաթերթ վարդյակ-կոճակներով․ նման մի վարդյակ էլ հարդարում է խաչահատումը: Տախտակը ներքնամասում ունի միջանցիկ անցքով և սղոցաձև ատամիկներով ելուստ (որի մի մասը ջարդված է)՝ ուշագրավ մի մանրամասն, որը թերևս կապ ունի կիրառության  ոլորտի կամ գոնե ձևի հետ: Արձանագրությունը փորագրված է թիկունքին (նկ. 3) և, ակնհայտորեն, երեք տարբեր գրիչների (և ժամանակների) գործ է: Բուն հորինվածքի կերտման ժամանակին վերաբերող մասը փորագրված է կանոնավոր երկաթագրով, տառերը համաչափորեն տեղադրված են կանոնավոր գծված տողերի միջև. «:ՅԿԵ: (916) թըւականութեանս հաոց որ եղեւ. Ա[ստուա]ծ շնահաւոր արա(ս)ցէ»: Հավանական է, որ  արձանագրությունը վերաբերում է ոչ թե բուն խաչաքանդակին, այլ` դատելով «Ա[ստուա]ծ շնահաւոր (այսինքն՝ շնորհավոր) արասցէ» արտահայտությունից, ինչ-որ մի հարմարանքի կամ իրի, որի մասն այն կազմել է:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Գանձասարի խաչքարերն ու տապանաքարերը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-խաչքարերն-ու-տապանաքարերը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Գանձասարի խաչքարերն ու տապանաքարերը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Հայակական վանքային համալիրների անբաժան մասն են կազմում խաչքարերն ու տապանաքարերը: Փոքր ծավալի այդ կոթողներն իրենց տեղադրությամբ, ճարտարապետական ձևերով, քանդակներով ոչ միայն առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում, այլև հաճախ իրենց արձանագրություններով ուշագրավ տվյալներ են հայտնում վանքի և նրանց հետ կապված իշխանական տների մասին: Այս տեսակետից բացառիկ արժեք ունեն Գանձասարի կոթողները: Ինչպես նշել ենք (Գանձասարի վանքը. ընդհանուր տեղեկություններ - Monument Watch) սկսած 12-րդ դարից Գանձասարը Խաչենի իշխանական տան տոհմական գերեզմատունն էր և բնական է, որ այստեղ կան ներկա կառույցներից ավելի վաղ կերտված խաչքարեր և տապանաքարեր: Պակաս ուշագրավ չեն նաև շրջակայքի տարբեր վայրերից վանքի բակում հավաքված խաչքարերը, ինչը նույնպես բնորոշ է համարյա բոլոր վանքային համալիրներին (նկ. 1): Նախ նշենք Գանձասարի վանքում պահվող կրաքարե սալիկի մասին (նկ. 2): Նրա քառանկյուն խորանը երիզված է պարզ ժապավենահյուսքով, աստիճանաձև պատվանդանի վրա (այն այժմ հազիվ է նշմարվում) կանգնեցված խաչն ունի սեղմված համամասնություններ, հաստ, պարանահյուսերով հարդարված թևեր, որոնք ավարտվում են երկուական ութաթերթ վարդյակ-կոճակներով․ նման մի վարդյակ էլ հարդարում է խաչահատումը: Տախտակը ներքնամասում ունի միջանցիկ անցքով և սղոցաձև ատամիկներով ելուստ (որի մի մասը ջարդված է)՝ ուշագրավ մի մանրամասն, որը թերևս կապ ունի կիրառության  ոլորտի կամ գոնե ձևի հետ: Արձանագրությունը փորագրված է թիկունքին (նկ. 3) և, ակնհայտորեն, երեք տարբեր գրիչների (և ժամանակների) գործ է: Բուն հորինվածքի կերտման ժամանակին վերաբերող մասը փորագրված է կանոնավոր երկաթագրով, տառերը համաչափորեն տեղադրված են կանոնավոր գծված տողերի միջև. «:ՅԿԵ: (916) թըւականութեանս հաոց որ եղեւ. Ա[ստուա]ծ շնահաւոր արա(ս)ցէ»: Հավանական է, որ  արձանագրությունը վերաբերում է ոչ թե բուն խաչաքանդակին, այլ` դատելով «Ա[ստուա]ծ շնահաւոր (այսինքն՝ շնորհավոր) արասցէ» արտահայտությունից, ինչ-որ մի հարմարանքի կամ իրի, որի մասն այն կազմել է:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-խաչքարերն-ու-տապանաքարերը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-12T09:12:55+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001.jpg?v=1689102139" />
	<meta property="og:image:width" content="2379" />
	<meta property="og:image:height" content="976" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="6 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%a8/","name":"Գանձասարի խաչքարերն ու տապանաքարերը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-07-11T19:37:10+00:00","dateModified":"2023-07-12T09:12:55+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Գանձասարի խաչքարերն ու տապանաքարերը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Хачкары и надгробные камни Гандзасара

Неотъемлемую часть армянских монастырских комплексов составляют хачкары и надгробия. Подобные стелы малых объемов своим расположением, архитектурными видами, скульптурными изображениями не только представляют особый интерес, но зачастую, благодаря имеющимся на них надписям, они передают примечательные факты о монастыре и о связанных с ними княжеских домах. С этой точки зрения памятники Гандзасара представляют исключительную ценность.

Как мы уже отмечали, монастырь Гандзасар начиная с 12-го века являлся родовой усыпальницей Хаченского княжеского дома, и вполне естественно, что здесь  есть хачкары и надгробия, созданные гораздо ранее существующих ныне сооружений (Монастырь Гандзасар: общая информация - Monument Watch). Не менее примечательны хачкары, собранные с окрестностей монастыря и установленные в его дворе, что также характерно почти для всех монастырских комплексов (рис. 1).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001.jpg?v=1689102139" width="2379" height="976" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001.jpg?v=1689102139 2379w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-300x123.jpg?v=1689102139 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-1024x420.jpg?v=1689102139 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-768x315.jpg?v=1689102139 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-1536x630.jpg?v=1689102139 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-2048x840.jpg?v=1689102139 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-370x152.jpg?v=1689102139 370w" sizes="(max-width: 2379px) 100vw, 2379px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Хачкары во дворе монастыря у южной стены, фото Г. Петросяна.

Прежде всего, упомянем о плите из известняка, которая хранится в монастыре Гандзасар (рис. 2). Рама его четырехугольной центральной ниши оформлена в виде простой плетеной ленты, крест, стоящий на ступенчатом постаменте (теперь он едва различим), имеет сжатые пропорции. Широкие крылья, украшенные веревочным плетением, оканчиваются двумя восьмигранными пуговками-розами; такая же роза украшает центр креста.

Плита имеет сквозное отверстие и зубчатый выступ с внутренней стороны (часть которого отломана). Эта примечательная деталь, возможно, связана с определенной областью применения или, по крайней мере, с видом деятельности. Надпись выгравирована на обратной стороне (рис. 3) и, очевидно, является работой трех разных мастеров (и времени). Часть, относящаяся ко времени создания самой композиции с крестом, выгравирована правильным шрифтом «еркатагир», буквы расположены пропорционально между правильно прочерченными линиями: «Было в год 367-ой (916). Да будет благословенно с Божьей помощью». Вполне вероятно, что надпись относится не к самой композиции, а, судя по фразе «благословенно с Божьей помощью», -  к какому-то приспособлению или предмету, частью которого она являлась.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002.jpg?v=1689102316" width="942" height="1402" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002.jpg?v=1689102316 942w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-202x300.jpg?v=1689102316 202w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-688x1024.jpg?v=1689102316 688w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-768x1143.jpg?v=1689102316 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-249x370.jpg?v=1689102316 249w" sizes="(max-width: 942px) 100vw, 942px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Плита с изображением креста, 916 г., лицевая сторона, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003.jpg?v=1689102359" width="864" height="1225" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003.jpg?v=1689102359 864w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-212x300.jpg?v=1689102359 212w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-722x1024.jpg?v=1689102359 722w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-768x1089.jpg?v=1689102359 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-261x370.jpg?v=1689102359 261w" sizes="(max-width: 864px) 100vw, 864px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис․ 3 Плита с изображением креста, 916 г., обратная сторона, фото Г. Петросяна.

В Гандзасаре кроме двух ранних хачкаров (рис. 4) гораздо больше классических хачкаров 12-13-ых веков с карнизами, покрытыми резным орнаментом и резной рамкой, центральным плетеным крестом и изображением птиц, восходящих с его подножия (рис. 5, 6).

Особо следует выделить надписи на хачкарах, которые представляют имена престолонаследников княжеского дома Хачена и их родственников (об анализе текста читай: Улубабян 1975, 135-143, Акобян 2020, 295-297, 311-314).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-scaled.jpg?v=1689102479" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-scaled.jpg?v=1689102479 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-199x300.jpg?v=1689102479 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-681x1024.jpg?v=1689102479 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-768x1155.jpg?v=1689102479 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-1021x1536.jpg?v=1689102479 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-1362x2048.jpg?v=1689102479 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-246x370.jpg?v=1689102479 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Хачкар, 9-10-ые века, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-scaled.jpg?v=1689102581" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-scaled.jpg?v=1689102581 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-199x300.jpg?v=1689102581 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-681x1024.jpg?v=1689102581 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-768x1155.jpg?v=1689102581 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-1021x1536.jpg?v=1689102581 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-1362x2048.jpg?v=1689102581 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-246x370.jpg?v=1689102581 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Хачкар настоятеля монастыря Барсеха, 1214 г., фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-scaled.jpg?v=1689102634" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-scaled.jpg?v=1689102634 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-199x300.jpg?v=1689102634 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-681x1024.jpg?v=1689102634 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-768x1155.jpg?v=1689102634 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-1021x1536.jpg?v=1689102634 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-1362x2048.jpg?v=1689102634 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-246x370.jpg?v=1689102634 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Хачкар, воздвигнутый Гасаном, сыном Вахтанга, 1202 г., фото Г. Петросяна.

Cреди них – хачкар, воздвигнутый в 1174-ом году княгиней Нрджис в память князя Вахтанга, где князь Вахтанг предстает в образе воина-всадника, а также хачкар 1181-го года (рис. 7), воздвигнутый князем Гасаном Великим, на котором изображена покойная супруга князя, Тагуи, и их дочь Хатун. Мать сидит на троне и держит на руках малолетнюю дочь. Перед ними стоит богатый яствами стол (рис. 8, 9).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-scaled.jpg?v=1689102869" width="1897" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-scaled.jpg?v=1689102869 1897w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-222x300.jpg?v=1689102869 222w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-759x1024.jpg?v=1689102869 759w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-768x1036.jpg?v=1689102869 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-1138x1536.jpg?v=1689102869 1138w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-1518x2048.jpg?v=1689102869 1518w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-274x370.jpg?v=1689102869 274w" sizes="(max-width: 1897px) 100vw, 1897px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис․ 7 Хачкар Нрджис, 1174 г., фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-scaled.jpg?v=1689102919" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-scaled.jpg?v=1689102919 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-199x300.jpg?v=1689102919 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-681x1024.jpg?v=1689102919 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-768x1155.jpg?v=1689102919 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-1021x1536.jpg?v=1689102919 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-1362x2048.jpg?v=1689102919 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-246x370.jpg?v=1689102919 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Хачкар Гасана Великого, 1181 г., фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-scaled.jpg?v=1689102967" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-scaled.jpg?v=1689102967 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-300x199.jpg?v=1689102967 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-1024x681.jpg?v=1689102967 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-768x511.jpg?v=1689102967 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-1536x1021.jpg?v=1689102967 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-2048x1362.jpg?v=1689102967 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-370x246.jpg?v=1689102967 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-272x182.jpg?v=1689102967 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис․ 9 Деталь хачкара Гасана Великого, фото Г. Петросяна.

В связи со скульптурным изображением князя Вахтанга отметим, что на достигающих сотни изображениях хачкаров Арцаха конь представлен в торжественном шествии, детально представлены поводья и уздечка коня. Хвост коня обычно завязан узлом, с шеи свисает овальная продолговатая подвеска. Седло небольшое и его обычно не видно под всадником, о его наличии можно судить по хомуту и ремню, проходящему под хвостом, иногда с седла свисают стремена. Всадник сидит в торжественной, вертикальной позе, все тело показано сбоку и только голова обращена вперед. В снаряжении воина выделяется треугольный или конусообразный шлем-шапка, который часто заканчивается острым, иногда ромбовидным выступом.

От нижнего края шлема к плечам спускаются две косы. На некоторых образцах четко видно, что это не настоящие косы, а часть шлема. На некоторых скульптурах изображен пояс средней ширины, с которого свисает длинный меч, обычно на двух ремешках. Воины носили широкую чуху, спускавшуюся ниже колена. Всадник обычно держит поводья одной рукой, а копье — другой. Копье длиннее коня и заканчивается ромбовидным лезвием. Также представлены лук, колчан, длинный меч, иногда щит и дубинка. В отличие от всадников, пешие воины вооружены луком и стрелами или мечом.

Иногда вместе изображаются два всадника и даже три вооруженных пехотинца. К этим воинам относится и следующее «открытие» Ахундова, объявившего хачкары Арцаха, Утика, Джуги албанскими. Знакомый с этим явлением только лишь по фотографии хачкара 1174-го года из Гандзасара, он с высокомерием заявляет, что  на «албанских» хачкарах есть изображения иноземных и даже монгольских воинов – «в типичном халате, в шапке, с двумя косами и с копьем в руках» (Ахундов 1986, 244-245). Азербайджанского ученого-присвоителя настолько привлекло сделанное им «открытие» относительно того, что «косы» характерны для монголов, что его не насторожило длинное копье воина - воинской атрибут, совершенно не характерный для них. Общеизвестно, что главным оружием монголов были лук и стрелы, поэтому армяне называли их стрелками (то есть лучниками). Григор Аканеци, живший в крепости Аканаберд недалеко от Гандзасара и подробно описавший монгольское вторжение в Закавказье и, в частности, в Арцах, назвал свою книгу «История народа стрелков» (Аканеци 1961). Но самое главное, что изображения этих воинов с «косами» встречаются на хачкарах Арцаха с 11-го века (известные хачкары с такими скульптурами датированы 1158, 1174, 1180, 1181, 1183, 1186, 1189, 1194, 1203, 1205, 1212, 1215 годами), со времен, когда монголов не только не видели на Ближнем Востоке, но даже не слышали о них. Что же касается длинноволосых воинов с косами вообще, то, как мы попытались показать в детальном исследовании (Петросян 2001, 75-81), они не были такими уникальными в армянском военном деле и культуре, они составляли класс молодых воинов и известны в армянских источниках как «манук».

Р. Геушев также является большим мастером искажать или игнорировать факты. Хачкары памятника Цоватех в селе Чанкатах в Арцахе (значительную часть которых он когда-то украл и увез в Баку) он представляет как материалы из городища Сигнах Кавказской Албании, не указывая конкретного географического положения, «не помня» о содержащих даты армянских надписях и заявляя, что, в отличие от соседних стран, изображение человека является одной из характерных черт Кавказской Албании (Геушев 1984, 102). -103).

Стены монастыря Гандзасар украшает множество разнообразных крестовых композиций, которые придают особую красоту поверхности монотонных стен. Эти композиции создавались на заказ паломников, и каждая в отдельности представляет одного верующего. Часть из них носит имена заказчиков (рис. 10).

Особого упоминания достойны ныне находящиеся в притворе монастыря два хачкара, воздвигнутых в 1507 и 1563-их годах господином Велиджаном и католикосом Григорисом (рис. 11). Эти классические композиции привлекают внимание своей изящной скульптурной резьбой, носят длинные эпиграфические тексты. Один из хачкаров изображает отца католикоса - всадника Мехраба, вооруженного крестом-копьем, в сопровождении виночерпия, несущего кувшин с вином и кубок (рис. 12).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-scaled.jpg?v=1689103485" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-scaled.jpg?v=1689103485 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-300x199.jpg?v=1689103485 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-1024x681.jpg?v=1689103485 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-768x511.jpg?v=1689103485 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-1536x1021.jpg?v=1689103485 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-2048x1362.jpg?v=1689103485 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-370x246.jpg?v=1689103485 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-272x182.jpg?v=1689103485 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис․ 10 Крестовые композиции на южной стене притвора, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-scaled.jpg?v=1689103575" width="2560" height="1661" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-scaled.jpg?v=1689103575 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-300x195.jpg?v=1689103575 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-1024x664.jpg?v=1689103575 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-768x498.jpg?v=1689103575 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-1536x996.jpg?v=1689103575 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-2048x1329.jpg?v=1689103575 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-370x240.jpg?v=1689103575 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 12 Деталь хачкара Мехраба, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011.jpg?v=1689103537" width="2030" height="2304" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011.jpg?v=1689103537 2030w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-264x300.jpg?v=1689103537 264w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-902x1024.jpg?v=1689103537 902w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-768x872.jpg?v=1689103537 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-1353x1536.jpg?v=1689103537 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-1804x2048.jpg?v=1689103537 1804w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-326x370.jpg?v=1689103537 326w" sizes="(max-width: 2030px) 100vw, 2030px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис․ 11 Хачкары Велиджана и Мехраба, 1507 и 1563 гг., фото Г. Петросяна.

В восточной части зала притвора Гандзасара сохранились надгробия князя Гасана-Джалала Третьего, жившего в 15-ом веке, нескольких католикосов, митрополита Багдасара и некоторых светских лиц (рис. 13). Особого внимания заслуживает мраморное надгробие с уникальными скульптурами князя Джалала Третьего (Улубабян, 1975, с. 305-307) (рис. 14, 15, 16, 17, надпись гласит: «Здесь покоится Джалал Великий. Поминайте в своих молитвах ко Христу. Год 880-ый (1431)»), композиция которого и изображение шестиконечной звезды (рис. 16), символизирующая Утреннюю звезда, получили разнообразные, порой даже фантастические, толкования. Здесь в виде трех розеток представлены солнце, луна и Утренняя звезда, символизирующие Второе пришествие (и тем самым спасение душ умерших) (Петросян, Еранян 2022, 51). Такая композиция из трех светил с разнородными деталями была распространена еще в 5-7-ых веках. Первоначально их изображали на тимпанах, бровках окон или прямо на стенах церквей. С 9-го века они становятся одним из обязательных компонентов композиции хачкаров, а с 12-13-ых веков появляются на надгробиях и используются вплоть до конца 19-го века.

В завершение упомянем надгробный камень Анны Асланбекян, родившейся в Тифлисе и умершей в Ханкенде (ныне Степанакерт), носящий надписи на армянском и русском языках и скульптурную композицию в виде парящих в небе ангелов (рис.18), легшую в основу для логотипа нашего сайта https://monumentwatch.org/.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-scaled.jpg?v=1689103827" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-scaled.jpg?v=1689103827 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-300x200.jpg?v=1689103827 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-1024x681.jpg?v=1689103827 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-768x511.jpg?v=1689103827 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-1536x1022.jpg?v=1689103827 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-2048x1363.jpg?v=1689103827 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-370x246.jpg?v=1689103827 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-272x182.jpg?v=1689103827 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 13 Надгробия в восточной части притвора, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-scaled.jpg?v=1689103884" width="2560" height="1240" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-scaled.jpg?v=1689103884 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-300x145.jpg?v=1689103884 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-1024x496.jpg?v=1689103884 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-768x372.jpg?v=1689103884 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-1536x744.jpg?v=1689103884 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-2048x992.jpg?v=1689103884 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-370x179.jpg?v=1689103884 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 14 Надгробие Гасана Третьего, 1431 г., фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-scaled.jpg?v=1689103931" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-scaled.jpg?v=1689103931 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-300x199.jpg?v=1689103931 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-1024x681.jpg?v=1689103931 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-768x511.jpg?v=1689103931 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-1536x1021.jpg?v=1689103931 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-2048x1362.jpg?v=1689103931 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-370x246.jpg?v=1689103931 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-272x182.jpg?v=1689103931 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 15 Деталь надгробия Гасана Третьего, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-scaled.jpg?v=1689104021" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-scaled.jpg?v=1689104021 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-300x199.jpg?v=1689104021 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-1024x681.jpg?v=1689104021 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-768x511.jpg?v=1689104021 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-1536x1021.jpg?v=1689104021 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-2048x1362.jpg?v=1689104021 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-370x246.jpg?v=1689104021 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-272x182.jpg?v=1689104021 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 17 Деталь надгробия Гасана Третьего, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-scaled.jpg?v=1689103975" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-scaled.jpg?v=1689103975 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-300x200.jpg?v=1689103975 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-1024x681.jpg?v=1689103975 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-768x511.jpg?v=1689103975 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-1536x1021.jpg?v=1689103975 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-2048x1362.jpg?v=1689103975 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-370x246.jpg?v=1689103975 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-272x182.jpg?v=1689103975 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 16 Деталь надгробия Гасана Третьего, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-scaled.jpg?v=1689104064" width="2560" height="1600" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-scaled.jpg?v=1689104064 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-300x187.jpg?v=1689104064 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-1024x640.jpg?v=1689104064 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-768x480.jpg?v=1689104064 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-1536x960.jpg?v=1689104064 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-2048x1280.jpg?v=1689104064 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-370x231.jpg?v=1689104064 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 18 Деталь надгробия Анны Асланбекян, фото Г. Петросяна.

Литература

Аканеци 1961 – Григор Аканеци, История народа стрелков, оригинал на арм. яз. и перевод на груз. яз. Н.Шошианшвили, Тбилиси.

Петросян 2001 – Петросян Г., Образ «манука» в армянской позднесредневековой скульптуре надгробий (15-17-ые века), Тух-Манук, Ереван, 68-84 (на арм. яз.).

Петросян, Еранян 2022 – Петросян Г., Еранян Н., Монументальная культура Арцаха, Антарес, Ереван (на арм., англ. и рус. яз.).

Улубабян 1975 – Улубабян Б., Хаченское княжество в 10-16-ых веках, Изд. АН АрмССР, Ереван (на арм. яз.).

Ахундов 1986 – Ахундов Д., Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана, Баку.

Геюшев 1984 – Геюшев Р., Христианство в Кавказской Албании, Баку.

Неотъемлемую часть армянских монастырских комплексов составляют хачкары и надгробия. Подобные стелы малых объемов своим расположением, архитектурными видами, скульптурными изображениями не только представляют особый интерес, но зачастую, благодаря имеющимся на них надписям, они передают примечательные факты о монастыре и о связанных с ними княжеских домах. С этой точки зрения памятники Гандзасара представляют исключительную ценность. Как мы уже отмечали, монастырь Гандзасар начиная с 12-го века являлся родовой усыпальницей Хаченского княжеского дома, и вполне естественно, что здесь  есть хачкары и надгробия, созданные гораздо ранее существующих ныне сооружений (Монастырь Гандзасар: общая информация – Monument Watch). Не менее примечательны хачкары, собранные с окрестностей монастыря и установленные в его дворе, что также характерно почти для всех монастырских комплексов (рис. 1). Прежде всего, упомянем о плите из известняка, которая хранится в монастыре Гандзасар (рис. 2). Рама его четырехугольной центральной ниши оформлена в виде простой плетеной ленты, крест, стоящий на ступенчатом постаменте (теперь он едва различим), имеет сжатые пропорции. Широкие крылья, украшенные веревочным плетением, оканчиваются двумя восьмигранными пуговками-розами; такая же роза украшает центр креста. Плита имеет сквозное отверстие и зубчатый выступ с внутренней стороны (часть которого отломана). Эта примечательная деталь, возможно, связана с определенной областью применения или, по крайней мере, с видом деятельности. Надпись выгравирована на обратной стороне (рис. 3) и, очевидно, является работой трех разных мастеров (и времени). Часть, относящаяся ко времени создания самой композиции с крестом, выгравирована правильным шрифтом «еркатагир», буквы расположены пропорционально между правильно прочерченными линиями: «Было в год 367-ой (916). Да будет благословенно с Божьей помощью». Вполне вероятно, что надпись относится не к самой композиции, а, судя по фразе «благословенно с Божьей помощью», –  к какому-то приспособлению или предмету, частью которого она являлась.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Хачкары и надгробные камни Гандзасара - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/хачкары-и-надгробные-камни-гандзасар/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Хачкары и надгробные камни Гандзасара - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Неотъемлемую часть армянских монастырских комплексов составляют хачкары и надгробия. Подобные стелы малых объемов своим расположением, архитектурными видами, скульптурными изображениями не только представляют особый интерес, но зачастую, благодаря имеющимся на них надписям, они передают примечательные факты о монастыре и о связанных с ними княжеских домах. С этой точки зрения памятники Гандзасара представляют исключительную ценность. Как мы уже отмечали, монастырь Гандзасар начиная с 12-го века являлся родовой усыпальницей Хаченского княжеского дома, и вполне естественно, что здесь  есть хачкары и надгробия, созданные гораздо ранее существующих ныне сооружений (Монастырь Гандзасар: общая информация - Monument Watch). Не менее примечательны хачкары, собранные с окрестностей монастыря и установленные в его дворе, что также характерно почти для всех монастырских комплексов (рис. 1). Прежде всего, упомянем о плите из известняка, которая хранится в монастыре Гандзасар (рис. 2). Рама его четырехугольной центральной ниши оформлена в виде простой плетеной ленты, крест, стоящий на ступенчатом постаменте (теперь он едва различим), имеет сжатые пропорции. Широкие крылья, украшенные веревочным плетением, оканчиваются двумя восьмигранными пуговками-розами; такая же роза украшает центр креста. Плита имеет сквозное отверстие и зубчатый выступ с внутренней стороны (часть которого отломана). Эта примечательная деталь, возможно, связана с определенной областью применения или, по крайней мере, с видом деятельности. Надпись выгравирована на обратной стороне (рис. 3) и, очевидно, является работой трех разных мастеров (и времени). Часть, относящаяся ко времени создания самой композиции с крестом, выгравирована правильным шрифтом «еркатагир», буквы расположены пропорционально между правильно прочерченными линиями: «Было в год 367-ой (916). Да будет благословенно с Божьей помощью». Вполне вероятно, что надпись относится не к самой композиции, а, судя по фразе «благословенно с Божьей помощью», -  к какому-то приспособлению или предмету, частью которого она являлась." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/хачкары-и-надгробные-камни-гандзасар/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-25T20:20:38+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001.jpg?v=1689102139" />
	<meta property="og:image:width" content="2379" />
	<meta property="og:image:height" content="976" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="6 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%ba%d0%b0%d1%80%d1%8b-%d0%b8-%d0%bd%d0%b0%d0%b4%d0%b3%d1%80%d0%be%d0%b1%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bc%d0%bd%d0%b8-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%ba%d0%b0%d1%80%d1%8b-%d0%b8-%d0%bd%d0%b0%d0%b4%d0%b3%d1%80%d0%be%d0%b1%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bc%d0%bd%d0%b8-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80/","name":"Хачкары и надгробные камни Гандзасара - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-07-11T19:37:10+00:00","dateModified":"2023-07-25T20:20:38+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%ba%d0%b0%d1%80%d1%8b-%d0%b8-%d0%bd%d0%b0%d0%b4%d0%b3%d1%80%d0%be%d0%b1%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bc%d0%bd%d0%b8-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%ba%d0%b0%d1%80%d1%8b-%d0%b8-%d0%bd%d0%b0%d0%b4%d0%b3%d1%80%d0%be%d0%b1%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bc%d0%bd%d0%b8-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%ba%d0%b0%d1%80%d1%8b-%d0%b8-%d0%bd%d0%b0%d0%b4%d0%b3%d1%80%d0%be%d0%b1%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bc%d0%bd%d0%b8-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Хачкары и надгробные камни Гандзасара"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->