						<img width="800" height="532" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4.jpg?v=1620416854" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4.jpg?v=1620416854 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4-300x200.jpg?v=1620416854 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4-768x511.jpg?v=1620416854 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4-370x246.jpg?v=1620416854 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4-272x182.jpg?v=1620416854 272w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" />

						<img width="2560" height="1440" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-scaled.jpg?v=1620416855" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-scaled.jpg?v=1620416855 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-300x169.jpg?v=1620416855 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-1024x576.jpg?v=1620416855 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-768x432.jpg?v=1620416855 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-1536x864.jpg?v=1620416855 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-2048x1152.jpg?v=1620416855 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-370x208.jpg?v=1620416855 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="1880" height="1250" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3.jpg?v=1620416860" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3.jpg?v=1620416860 1880w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-300x199.jpg?v=1620416860 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-1024x681.jpg?v=1620416860 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-768x511.jpg?v=1620416860 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-1536x1021.jpg?v=1620416860 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-370x246.jpg?v=1620416860 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-272x182.jpg?v=1620416860 272w" sizes="(max-width: 1880px) 100vw, 1880px" />

Տեղադրությունը

Ծիծեռնավանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի նույնանուն գյուղի հյուսիսարևմտյան եզրին (այժմ՝ Ադրբեջանի Լաչինի շրջան), պատմական Սյունիքի Աղահեջք գավառ (նկ․ 1, 2)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Tsitsernavank-1.jpg?v=1620907666" width="1351" height="1354" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Tsitsernavank-1.jpg?v=1620907666 1351w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Tsitsernavank-1-300x300.jpg?v=1620907666 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Tsitsernavank-1-1022x1024.jpg?v=1620907666 1022w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Tsitsernavank-1-150x150.jpg?v=1620907666 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Tsitsernavank-1-768x770.jpg?v=1620907666 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Tsitsernavank-1-370x370.jpg?v=1620907666 370w" sizes="(max-width: 1351px) 100vw, 1351px" title="Tsitsernavank" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4.jpg?v=1620416854" width="800" height="532" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4.jpg?v=1620416854 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4-300x200.jpg?v=1620416854 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4-768x511.jpg?v=1620416854 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4-370x246.jpg?v=1620416854 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4-272x182.jpg?v=1620416854 272w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Նկ․ 1 Ծիծեռնավանքի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Կարապետյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 1 Ծիծեռնավանքի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Կարապետյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-scaled.jpg?v=1620416855" width="2560" height="1440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-scaled.jpg?v=1620416855 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-300x169.jpg?v=1620416855 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-1024x576.jpg?v=1620416855 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-768x432.jpg?v=1620416855 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-1536x864.jpg?v=1620416855 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-2048x1152.jpg?v=1620416855 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-4-370x208.jpg?v=1620416855 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 2 Ծիծեռնավանքը հարավ-արևմուտքից, լուս. Հ․ Աբրահամյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 2 Ծիծեռնավանքը հարավ-արևմուտքից, լուս. Հ․ Աբրահամյանի։

Պատմական ակնարկ

Աղբյուրներում Ծիծեռնավանքն առաջին անգամ հիշատակում է 13-րդ դարի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը` իր գրքի երեք տարբեր հատվածներում. «Ստեփաննոս՝ Ծիծառնայ վանական» (9-րդ դարի կեսեր), «Ծիծառնոյ վանք» (11-12-րդ դարեր), «Ծիծեռնակու սուրբ  վանքն» (13-րդ դար, Օրբէլեան 1910, 208, 249, 365), առանց մանրամասնումների: Ենթադրելի է, որ 9-րդ դարրի Ստեփանոսը վանքի վանահայրն էր: Տաթևի վանքին հարկատու գյուղերի ցանկում, որ կազմում է պատմիչի գրքի վերջին գլուխը, հիշատակվում է «Ծիծառնովանք» գյուղը, որն ակնհայտորեն իր անունը ստացել է վանքի անունից (Օրբէլեան, 1910, 375): Հաջորդ հիշատակությունը պատկանում է 13-րդ դարի պատմիչ Վարդան Արևելցուն` «Ծիծառնայ վանք» (Վարդան 1960, 12): Վերոբերյալ հիշատակություններում վանքի կամ նրա առանձին կառույցների մասին տեղեկություններ չկան:

Հետագա դարերում Ծիծեռնավանքի կարևորության մասին են վկայում Թովմա վարդապետ Վանանդեցու (17-րդ դար) ներբողը, մի շարք այլ հիշատակություններ և արձանագրություններ։ Վանքին անրադարձել է Ղևոնդ Ալիշանը իր «Սիսական» աշխատությունում, որտեղ հստակեցնում է վանքի տեղադրությունը և ներկայացնում վանքի հետ կապված առասպելները (Ալիշան 1893, 268)։ Երվանդ Լալայանը իր «Զանգեզուր» աշխատությունում մանրամասն նկարագրում է եկեղեցին և նշում այն ավանդույթը, ըստ որի կառույցի հյուսիսային ավանդատան դիմաց ամփոփված է Պետրոս առաքյալի ճկույթ մատը (ծիծեռնը, Լալայան 1898, 48) (նկ․ 3)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-5.jpg?v=1620416857" width="411" height="274" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-5.jpg?v=1620416857 411w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-5-300x200.jpg?v=1620416857 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-5-370x247.jpg?v=1620416857 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-5-272x182.jpg?v=1620416857 272w" sizes="(max-width: 411px) 100vw, 411px" title="Նկ․ 3 Ծիծեռնավանքի առաջին լուսանկարը, լուսանկարը Ե․ Լալայանի «Զանգեզուր» աշխատությունից (նեգատիվը՝ ՀՊԹ)։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Ծիծեռնավանքի առաջին լուսանկարը, լուսանկարը Ե․ Լալայանի «Զանգեզուր» աշխատությունից (նեգատիվը՝ ՀՊԹ)։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Ծիծեռնավանքի եկեղեցու կառուցման ժամանակի վերաբերյալ գրավոր տեղեկություններ չկան: Հավանական է, որ այն կառուցվել մի քանի փուլերով և ներկա տեսքն է ստացել 6-րդ դարում (նկ․ 4, 5):

Նկ․ 4 Ծիծեռնավանքի հատակագիծը, Ս. Կարապետյան «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում» գրքից, էջ 147։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-5.jpg?v=1620416858" width="800" height="783" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-5.jpg?v=1620416858 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-5-300x294.jpg?v=1620416858 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-5-768x752.jpg?v=1620416858 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-5-370x362.jpg?v=1620416858 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Նկ․ 5 Ծիծեռնավանքը մինչև վերականգնումը, լուս. Ս. Կարապետյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 5 Ծիծեռնավանքը մինչև վերականգնումը, լուս. Ս. Կարապետյանի։

Հատակագծային ու ծավալատարածական հորինվածքներով կառույցը համապատասխանում է Հայաստանի վաղմիջնադարյան եռանավ բազիլիկ եկեղեցիների տիպին: Եկեղեցու արտաքին չափերն են. 25,6 մետր երկարություն և 12,5 մետր լայնություն (Կարապետյան 1999, 143)։ Ծիծեռնավաքն ունի ուղղանկյուն հատակագիծ, չորս զույգ մույթեր, արտաքուստ շեշտված միջին նավ։ Չորս մուտքերից երեքը հարավային, իսկ մեկը հյուսիսային կողմում են: Արևմտյան մուտքի բացակայությունը, ինչպես պարզել են պեղումները, պայմանավորված էր այստեղ մեծ ժայռի առկայությամբ, որը ներառվել է արևմտյան պատի ծավալի մեջ: Ծիծեռնավանքն իր վրա կրում է մի քանի շինարարական փուլերի ազդեցություն։ Առկա են երկու տեսակի շինանյութեր՝ արտաքին պատերի ստորին սրբատաշ շարքերն իրականցված են բազալտով, իսկ վերնամասը՝ ֆելզիտով։ Սյուները զարդարված են շախմատաձև ու երկշարք ատամիկներով, ալիքաձև ու հյուսածո քանդակներով, վարդյակներով և այլ մոտիվներով։ Կառույցի առանձնահատկություններից է նաև արևելյան խորանի վրայի պատշգամբը, որը սրահից անջատվում է երկու սյուներով բաժանված եռակամարով։ Վանքի ընդհանուր տարածքը պարսպապատված է, առկա են մի քանի շինությունների մնացորդներ, որոնցից վերականգնվել է սեղանատունը։ Եկեղեցու պատերին պահպանվել են մի շարք վաղքրիստոնեական խաչային հորինվածքներ և քանդակներ (նկ․ 6, 7, 8): Տարածքում կան տարբեր ժամանակաշրջանների մի շարք խաչքարեր և տապանաքարեր։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3.jpg?v=1620416860" width="1880" height="1250" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3.jpg?v=1620416860 1880w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-300x199.jpg?v=1620416860 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-1024x681.jpg?v=1620416860 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-768x511.jpg?v=1620416860 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-1536x1021.jpg?v=1620416860 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-370x246.jpg?v=1620416860 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-3-272x182.jpg?v=1620416860 272w" sizes="(max-width: 1880px) 100vw, 1880px" title="Նկ․ 6 Ծիծեռնավանքը ներսից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 6 Ծիծեռնավանքը ներսից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007.jpg?v=1620416861" width="1880" height="1250" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007.jpg?v=1620416861 1880w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-300x199.jpg?v=1620416861 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-1024x681.jpg?v=1620416861 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-768x511.jpg?v=1620416861 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-1536x1021.jpg?v=1620416861 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-370x246.jpg?v=1620416861 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-272x182.jpg?v=1620416861 272w" sizes="(max-width: 1880px) 100vw, 1880px" title="Նկ․ 7 Ծիծեռնավանքի վաղմիջնադարյան խաչապատկերներից, լուս. Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 7 Ծիծեռնավանքի վաղմիջնադարյան խաչապատկերներից, լուս. Հ․ Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008.jpg?v=1620416863" width="1978" height="1408" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008.jpg?v=1620416863 1978w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-300x214.jpg?v=1620416863 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-1024x729.jpg?v=1620416863 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-768x547.jpg?v=1620416863 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-1536x1093.jpg?v=1620416863 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-370x263.jpg?v=1620416863 370w" sizes="(max-width: 1978px) 100vw, 1978px" title="Նկ․ 8 Ծիծեռնավանքի վաղմիջնադարյան խաչապատկերներից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 8 Ծիծեռնավանքի վաղմիջնադարյան խաչապատկերներից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

Առկա են նաև մի շարք արձանագրություններ որոնցից 8-ը ներկայացված է «Դիվան հայ վիմագրության» 5-րդ պրակում (ԴՀՎ 1982, 192)։ Մ․ Հասրաթյանը ամբողջացրել և ներկայացրել է 16, իսկ Ս․ Կարապետյանը 26 արձանագրություն։ Արձանագրություններից երկուսը (1613 թ., 1779 թ.) վերաբերում են շինարարական աշխատանքներին: Կառույցի պատերին պահպանվել են նաև որմնանկարների և կարմիր ներկի հետքեր։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

ԼՂՀ-ի կազմում 2001 թվականին Ծիծեռնավաքը վերականգնվել է: Եկեղեցուց բացի ամրակայվել և վերականգնվել են պարիսպը, սեղանատունը, վերջինս վերածվել է ցուցասրահ-թանգարանի։ Տարածքում կանգնեցվել են նոր խաչքարեր։

Մատենագրական քննություն

Մատենագրական նյութերում վանքի մասին պահպանվել են մի շարք ավանդազրույցներբ։ Ալիշանը ներկայացնում է մի պատմություն, ըստ որի շինարարներին օձի կողմից թունավորված ճաշի մասին զգուշացնում է ագռավը, սական նրանք սկզբնապես չհասկանալով սպանում են թռչունին, հետո արդեն թաղում են, տեղն անվանելով «Ագռավի գերեզման»։ Եկեղեցու արևմուտք գտնվող այս վայրը Լալայանը կոչում է «Ագռավախաչ»։ Եկեղեցին հայտնի ուխտավայր է եղել հատկապես Համբարձման և Ս․ Խաչի տոներին։ Վանքը ուխտատեղի է եղել նաև մահմեդականների համար, ովքեր այն անվանել են «Աղ օղլան» (սպիտակ մանուկ)` նկատի ունենալով սպիտակ ֆելզիտով կառուցված լինելը (Լալայան 1898, 49):

Խորհրդային և հետխորհրդային շրջաններում Ծիծեռնավաքը մասնագիտական ուսումնասիրության են ենթարկել Մ. Հասրաթյանը և Ա. Սահինյանը, իտալացի ճարտարապետներ Պ. Կունեոյի և Ֆ. Գանդոնֆոյի մասնակցությամբ: 1997 թվականինին կառույցը հետազոտել և չափագրել է Ս․ Կարապետյանը, իսկ 1997-2001 թվականներին Ծիծեռնավաքը ենթարկվել է հնագիտական հետազոտության (Հ. Սիմոնյան, Հ. Սանամյան), ապա վերականգնվել:

Գրականություն

1․ Ալիշան 1893 - Ալիշան Ղ․, Սիսական, Վենետիկ:

2․ ԴՀՎ 5 - Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5, Երևան, 1982։

3․ Լալայան 1898 - Լալայան Ե., Զանգեզուր, Ազգագրական հանդէս, գիրք Դ, թիվ   2:

4․ Կարապետյան 1999 - Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան:

5․ Հակոբյան 2009 - Հակոբյան Ա. Ծիծեռնավանքի անվանումը, նահատակի գերեզմանը և շինարարական փուլերը – Հակոբյան Ա., Պատմաշխարհագրական և վիմգրագիտական հետազոտություններ (Արցախ, ՈԻտիք). Մխիթարյան հրատ., Վիեննա-Երևան:

6․ Հարությունյան 1992 - Հարությունյան Վ․, Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երևան:

7․ Հասրաթյան 1980 - Հասրաթյան Մ․, Ծիծեռնավանք, Պատմա-բանասիրկան հանդես, թիվ 2:

8․ Սիմոնյան 2005 - Սիմոնյան Հ․, Վերաօծված Ծիծեռնավանքը, Հուշարձան, թիվ Գ, Երևան։

9․ Օրբէլեան 1910 – Ս. Օրբէլեյան, Պատմութիւն նահանգին Սիսական, Թիֆլիս։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Ծիծեռնավանք - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/ծիծեռնավանք/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Ծիծեռնավանք - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Ծիծեռնավանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի նույնանուն գյուղի հյուսիսարևմտյան եզրին (այժմ՝ Ադրբեջանի Լաչինի շրջան), պատմական Սյունիքի Աղահեջք գավառ (նկ․ 1, 2)։   " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/ծիծեռնավանք/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:21:53+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-4.jpg?v=1620416854" />
	<meta property="og:image:width" content="800" />
	<meta property="og:image:height" content="532" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ae%d5%ab%d5%ae%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ae%d5%ab%d5%ae%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84/","name":"Ծիծեռնավանք - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-04-12T19:01:23+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:21:53+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ae%d5%ab%d5%ae%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ae%d5%ab%d5%ae%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ae%d5%ab%d5%ae%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Ծիծեռնավանք"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Ծիծեռնավանք - Monument Watch


Կարմիր վանքը

						<img width="2560" height="1714" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-scaled.jpg?v=1620416867" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-scaled.jpg?v=1620416867 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-300x201.jpg?v=1620416867 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-1024x685.jpg?v=1620416867 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-768x514.jpg?v=1620416867 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-1536x1028.jpg?v=1620416867 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-2048x1371.jpg?v=1620416867 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-370x248.jpg?v=1620416867 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-272x182.jpg?v=1620416867 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1714" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-scaled.jpg?v=1620416868" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-scaled.jpg?v=1620416868 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-300x201.jpg?v=1620416868 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-1024x685.jpg?v=1620416868 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-768x514.jpg?v=1620416868 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-1536x1028.jpg?v=1620416868 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-2048x1371.jpg?v=1620416868 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-370x248.jpg?v=1620416868 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-272x182.jpg?v=1620416868 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1714" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-scaled.jpg?v=1620416870" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-scaled.jpg?v=1620416870 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-300x201.jpg?v=1620416870 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-1024x685.jpg?v=1620416870 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-768x514.jpg?v=1620416870 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-1536x1028.jpg?v=1620416870 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-2048x1371.jpg?v=1620416870 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-370x248.jpg?v=1620416870 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-272x182.jpg?v=1620416870 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

Տեղադրությունը

Տրտուի խոշոր վտակներից Դուտխու գետի Մոս վտակի ձորահովտում է գտնվում հին ձեռագրերում և վիմագրերում հիշատակված միջնադարի հայ գրչության կենտրոն պատմական Մեծ Հայքի Արցախ աշխարհի Ծար գավառի Մոս և Ապահեն բնակավայրերը։ Ապահենի (Աբդուլաուշաղը) և Մոսի (Մոզքենդ) միջև ընկած հատվածում, Ֆաթալիլար գյուղատեղիի տարածքում, Մոս գետակի աջ ափին առանձնացած մի բլրակի վրա էլ առ այսօր մասամբ կանգուն է Կարմիր վանք կոչվող փոքր չափերի մի եկեղեցի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Karmirvank-1.jpg?v=1620906553" width="1350" height="1350" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Karmirvank-1.jpg?v=1620906553 1350w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Karmirvank-1-300x300.jpg?v=1620906553 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Karmirvank-1-1024x1024.jpg?v=1620906553 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Karmirvank-1-150x150.jpg?v=1620906553 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Karmirvank-1-768x768.jpg?v=1620906553 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Karmirvank-1-370x370.jpg?v=1620906553 370w" sizes="(max-width: 1350px) 100vw, 1350px" title="Karmirvank" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-scaled.jpg?v=1620416867" width="2560" height="1714" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-scaled.jpg?v=1620416867 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-300x201.jpg?v=1620416867 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-1024x685.jpg?v=1620416867 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-768x514.jpg?v=1620416867 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-1536x1028.jpg?v=1620416867 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-2048x1371.jpg?v=1620416867 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-370x248.jpg?v=1620416867 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-5-272x182.jpg?v=1620416867 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 1 Կարմիր վանքի ընդհանուր տեսարանը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Կարմիր վանքի ընդհանուր տեսարանը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

Պատմական ակնարկ

Կարմիր վանքի մասին վիմագրական և մատենագրական տեղեկություններ մեզ չեն հասել, սակայն եկեղեցուց ոչ հեռու գտնվող գյուղերի մասին միջնադարյան աղբյուրները վկայում են գավառակի ծաղկուն անցյալի մասին։ Եկեղեցու իրական անունը հայտնի չէ։ Ռուսական կայսրության ռազմական քարտեզներում, մասնավորապես 1911 թվականի ռուսական կայսրության գլխավոր շտաբի քարտեզում եկեղեցին նշված է Ղզըլվանք (կարմիր վանք) անունով։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-scaled.jpg?v=1620416868" width="2560" height="1714" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-scaled.jpg?v=1620416868 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-300x201.jpg?v=1620416868 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-1024x685.jpg?v=1620416868 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-768x514.jpg?v=1620416868 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-1536x1028.jpg?v=1620416868 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-2048x1371.jpg?v=1620416868 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-370x248.jpg?v=1620416868 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-272x182.jpg?v=1620416868 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 2 Կարմիր վանքը արևմուտքից, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Կարմիր վանքը արևմուտքից, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-scaled.jpg?v=1620416870" width="2560" height="1714" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-scaled.jpg?v=1620416870 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-300x201.jpg?v=1620416870 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-1024x685.jpg?v=1620416870 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-768x514.jpg?v=1620416870 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-1536x1028.jpg?v=1620416870 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-2048x1371.jpg?v=1620416870 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-370x248.jpg?v=1620416870 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-6-272x182.jpg?v=1620416870 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 3 Եկեղեցու հյուսիսային ճակատը, լուս․  Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Եկեղեցու հյուսիսային ճակատը, լուս․  Ս․ Դանիելյանի։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Եկեղեցին միանավ թաղակապ փոքր սրահ է (արտաքին չափերը` 6,90x4,83 մետր, պատերի հաստությունը` 0,80 մետր), նախնական կառույցի պատերը շարված են բարձիկատեսք (ռուստիկ) մշակում ունեցող կվադրերով, ինչը թույլ է տալիս այն թվագրել ամենաուշը 9-10-րդ դարերով: Եկեղեցին հետագայում վերանորոգվել է կոպտատաշ քարերով:

Մուտքը բացված է արևմուտքից: Միակ լուսամուտը արևելքից է և բացվում է խորանի մեջ: Մուտքի բարավորն ընկած է եկեղեցուց արևմուտք, արձանգրություն չունի: Եկեղեցու ծածկը փլված է, հայտնի չէ փլուզման պատճառը և ժամանակը։

Հավանաբար եկեղեցու շուրջը եղել է նաև գերեզմանատուն, որից գրեթե ոչինչ չի պահպանվել։ Եկեղեցու ներսում ընկած է խաչքարի մեկ պատվանդան:

Եկեղեցին չունի վիմագրեր: Խորհրդային տարիներին տեղի բնակչությունը որպես շինաքար եկեղեցու քարերից օգտագործել է մոտակա Ֆաթալիլար գյուղի տների կառուցման համար։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-5-scaled.jpg?v=1620416872" width="2560" height="1714" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-5-scaled.jpg?v=1620416872 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-5-300x201.jpg?v=1620416872 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-5-1024x685.jpg?v=1620416872 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-5-768x514.jpg?v=1620416872 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-5-1536x1028.jpg?v=1620416872 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-5-2048x1371.jpg?v=1620416872 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-5-370x248.jpg?v=1620416872 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-5-272x182.jpg?v=1620416872 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 4 Եկեղեցու հարավային ճակատը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Եկեղեցու հարավային ճակատը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-6-scaled.jpg?v=1620416873" width="2560" height="1714" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-6-scaled.jpg?v=1620416873 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-6-300x201.jpg?v=1620416873 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-6-1024x685.jpg?v=1620416873 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-6-768x514.jpg?v=1620416873 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-6-1536x1028.jpg?v=1620416873 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-6-2048x1371.jpg?v=1620416873 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-6-370x248.jpg?v=1620416873 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-6-272x182.jpg?v=1620416873 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 5 Եկեղեցու խորանը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Եկեղեցու խորանը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Արցախյան առաջին և երկրորդ պատերազմների ժամանակ, ռազմական գործողություններից եկեղեցին չի տուժել։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007Karmirvank.jpg?v=1620416958" width="450" height="382" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007Karmirvank.jpg?v=1620416958 450w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007Karmirvank-300x255.jpg?v=1620416958 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007Karmirvank-370x314.jpg?v=1620416958 370w" sizes="(max-width: 450px) 100vw, 450px" title="նկ․ 7 Եկեղեցու հատակագիծը՝ Ս. Կարապետյան «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում», էջ 73։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ․ 7 Եկեղեցու հատակագիծը՝ Ս. Կարապետյան «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում», էջ 73։

Գրականություն

1․ Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան, 1999:

2․ Կարապետյան Ս., Մռավականք, Երևան, 2019։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Կարմիր վանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/կարմիր-վանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Կարմիր վանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Տրտուի խոշոր վտակներից Դուտխու գետի Մոս վտակի ձորահովտում է գտնվում հին ձեռագրերում և վիմագրերում հիշատակված միջնադարի հայ գրչության կենտրոն պատմական Մեծ Հայքի Արցախ աշխարհի Ծար գավառի Մոս և Ապահեն բնակավայրերը։ Ապահենի (Աբդուլաուշաղը) և Մոսի (Մոզքենդ) միջև ընկած հատվածում, Ֆաթալիլար գյուղատեղիի տարածքում, Մոս գետակի աջ ափին առանձնացած մի բլրակի վրա էլ առ այսօր մասամբ կանգուն է Կարմիր վանք կոչվող փոքր չափերի մի եկեղեցի։ " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/կարմիր-վանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-01-06T17:54:10+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-5-scaled.jpg?v=1620416868" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1714" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Կարմիր վանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-05-04T05:42:25+00:00","dateModified":"2022-01-06T17:54:10+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Կարմիր վանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Կարմիր վանքը - Monument Watch


						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-scaled.jpg?v=1620416881" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-scaled.jpg?v=1620416881 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-300x200.jpg?v=1620416881 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1024x683.jpg?v=1620416881 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-768x512.jpg?v=1620416881 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1536x1024.jpg?v=1620416881 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-2048x1365.jpg?v=1620416881 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-370x247.jpg?v=1620416881 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-272x182.jpg?v=1620416881 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-scaled.jpg?v=1620416883" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-scaled.jpg?v=1620416883 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-300x200.jpg?v=1620416883 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-1024x683.jpg?v=1620416883 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-768x512.jpg?v=1620416883 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-1536x1024.jpg?v=1620416883 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-2048x1365.jpg?v=1620416883 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-370x247.jpg?v=1620416883 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-272x182.jpg?v=1620416883 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-scaled.jpg?v=1620416887" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-scaled.jpg?v=1620416887 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-300x200.jpg?v=1620416887 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-1024x683.jpg?v=1620416887 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-768x512.jpg?v=1620416887 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-1536x1024.jpg?v=1620416887 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-2048x1365.jpg?v=1620416887 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-370x247.jpg?v=1620416887 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-272x182.jpg?v=1620416887 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-scaled.jpg?v=1620416885" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-scaled.jpg?v=1620416885 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-300x200.jpg?v=1620416885 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-1024x683.jpg?v=1620416885 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-768x512.jpg?v=1620416885 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-1536x1024.jpg?v=1620416885 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-2048x1365.jpg?v=1620416885 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-370x247.jpg?v=1620416885 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-272x182.jpg?v=1620416885 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

Տեղադրությունը

Հանդաբերդի ամրոցը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Նոր Շահումյանի (Քարվաճառի) շրջանի  Քնարավան գյուղից 1 կմ արևելք, Լև գետի աջ ափին: Գետափից բերդը բարձր է շուրջ 280 մետր, գտնվում է ծովի մակերևույթից 1665 մետր բարձրության վրա:

Պատմական ակնարկ

Համաձայն Մովսես Դասխուրանցու (Կաղանկատվացի)՝ բերդը կառուցվել է Առանշահիկ Սահլ Սմբատյան իշխանի որդի Ատրներսեհը` 9-րդ դարի երկրորդ քառորդում (Կաղանկատուացի 1983, 340): Թերևս ավելի վաղ շրջանում գոյություն ունեցող ամրոցն Ատրներսեհ իշխանի կողմից վերակառուցվել և ընդարձակվել է: Համաձայն Դադիվանքում պահպանված մի խաչքարի արձանագրության՝ 1142-1182 թվականներին ամրոցը պատկանել է Վերին Խաչենի իշխան Հասան Վախտանգյանին (ԴՀՎ 1982, 198): Ամրոցը Հանդաբերդ անվամբ հիշատակվում է նաև Կիրակոս Գանձակեցու մոտ (Գանձակեցի 1961, 322): Սկսած 13-րդ դարից՝ ամրոցը պատկանում էր Դոփյան իշխանական տանը:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-2-e1620906654183.jpg?v=1620905285" width="2001" height="2042" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-2-e1620906654183.jpg?v=1620905285 2001w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-2-e1620906654183-294x300.jpg?v=1620905285 294w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-2-e1620906654183-1003x1024.jpg?v=1620905285 1003w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-2-e1620906654183-768x784.jpg?v=1620905285 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-2-e1620906654183-1505x1536.jpg?v=1620905285 1505w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/HANDABERD-2027x2048-2-e1620906654183-363x370.jpg?v=1620905285 363w" sizes="(max-width: 2001px) 100vw, 2001px" title="HANDABERD-2027×2048" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-1.jpg?v=1620416888" width="377" height="760" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-1.jpg?v=1620416888 377w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-1-149x300.jpg?v=1620416888 149w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-1-184x370.jpg?v=1620416888 184w" sizes="(max-width: 377px) 100vw, 377px" title="նկ. 1 Ամրոցի հատակագիծը, Ս. Կարապետյան, Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, էջ 24։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Ամրոցի հատակագիծը, Ս. Կարապետյան, Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, էջ 24։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-scaled.jpg?v=1620416885" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-scaled.jpg?v=1620416885 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-300x200.jpg?v=1620416885 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-1024x683.jpg?v=1620416885 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-768x512.jpg?v=1620416885 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-1536x1024.jpg?v=1620416885 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-2048x1365.jpg?v=1620416885 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-370x247.jpg?v=1620416885 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-1-272x182.jpg?v=1620416885 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 2 Ամրոցի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Ամրոցի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Ամրոցի պարիսպները համապատասխանեցված են տեղանքի ռելիեֆին և հատակագծում ունեն անկանոն ուղղանկյան տեսք (նկ. 1, 2): Արևելյան կողմում պարիսպներով առանձնանում է փոքր չափերի (19x16,5 մետր) միջնաբերդը: Պարիսպներն ուղղանկյան գագաթներում և կողային հատվածներում ամրացված են կիսաշրջան աշտարակներով: Պարիսպների ներկա առավելագույն բարձրությունը մինչև 8 մետր է, պարսպապատերի միջին հաստությունը՝ 1,60 մետր: Ամբողջ համալիրը շարված է անմշակ տեղական քարերով, կրաշաղախով (նկ. 3, 4):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-scaled.jpg?v=1620416881" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-scaled.jpg?v=1620416881 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-300x200.jpg?v=1620416881 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1024x683.jpg?v=1620416881 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-768x512.jpg?v=1620416881 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1536x1024.jpg?v=1620416881 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-2048x1365.jpg?v=1620416881 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-370x247.jpg?v=1620416881 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-272x182.jpg?v=1620416881 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 3 Ամրոցի պարիսպները, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Ամրոցի պարիսպները, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-scaled.jpg?v=1620416883" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-scaled.jpg?v=1620416883 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-300x200.jpg?v=1620416883 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-1024x683.jpg?v=1620416883 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-768x512.jpg?v=1620416883 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-1536x1024.jpg?v=1620416883 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-2048x1365.jpg?v=1620416883 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-370x247.jpg?v=1620416883 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-1-272x182.jpg?v=1620416883 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 4 Ամրոցի պարիսպները, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Ամրոցի պարիսպները, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

Պարիսպների շարվածքում դիտելի են շինարարական երկու փուլեր. ստորին մասերի ավելի կանոնավոր կոպտատաշ քարերով շարվածք, ինչը տիպական է 9-10-րդ դարերի Բագրատունյաց պաշտպանական կառույցներին և վերին հատվածների ավելի փոքր և անկանոն քարերով շարվածք` արտաքինից հոծ սվաղապատ հատվածներով, ինչը բնորոշ է 12-13-րդ դարերին: Բերդի տարածքում կան 6 վիմափոր հորեր, ուղղանկյուն հատակագծով մեկ կառույցի ավերակներ: Ամրոցը հարավային կողմից ունի «կեղծ դարպաս» (նկ. 5):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-scaled.jpg?v=1620416887" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-scaled.jpg?v=1620416887 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-300x200.jpg?v=1620416887 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-1024x683.jpg?v=1620416887 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-768x512.jpg?v=1620416887 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-1536x1024.jpg?v=1620416887 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-2048x1365.jpg?v=1620416887 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-370x247.jpg?v=1620416887 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-1-272x182.jpg?v=1620416887 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 5 Հանդաբերդի դարպասները, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Հանդաբերդի դարպասները, լուս․ Ս․ Դանիելյանի։

Բերդ տանող միակ ուղին ձգվում է հարավ-արևմտյան կողմի պարսպապատի տակով և ժայռակերտ նեղ արահետներով բերդի գլխավոր դարպասին է մոտենում հյուսիսային կողմից: Հանդաբերդի վանքն իր շրջապատում ուներ դիտակետ-պահակակետեր: Դրանցից մեկի և բերդի միջև հեռավորությունն ուղիղ գծով 2.4 կմ է: Դիտակետը հատակագծում ուղղանկյուն է, կառուցված անմշակ քարերով և կրաշաղախով (Կարապետյան 1999, 24-28):

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Ամրոցն իր դժվարամատչելի դիրքի շնորհիվ միտումնավոր ավերումների, արհեստական փոփոխությունների չի ենթարկվել, չի տուժել նաև Արցախյան պատերազմների ժամանակ:

Գրականություն

ԴՀՎ 5- Դիվան հայ վիմագրության, պրակ 5, Արցախ, Երևան, 1982։

Կարապետյան 1999 - Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան։

Գանձակեցի, 1961 - Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն հայոց, Երևան։

Կաղանկատուացի 1983 – Կաղանկատուացի Մ․, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, Երևան։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Հանդաբերդ - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/հանդաբերդ/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Հանդաբերդ - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Հանդաբերդի ամրոցը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Նոր Շահումյանի (Քարվաճառի) շրջանի  Քնարավան գյուղից 1 կմ արևելք, Լև գետի աջ ափին: Գետափից բերդը բարձր է շուրջ 280 մետր, գտնվում է ծովի մակերևույթից 1665 մետր բարձրության վրա: Պատմական ակնարկ Համաձայն Մովսես Դասխուրանցու (Կաղանկատվացի)՝ բերդը կառուցվել է Առանշահիկ Սահլ Սմբատյան իշխանի որդի Ատրներսեհը` 9-րդ դարի երկրորդ քառորդում (Կաղանկատուացի 1983, 340): Թերևս ավելի վաղ շրջանում գոյություն ունեցող ամրոցն Ատրներսեհ իշխանի կողմից վերակառուցվել և ընդարձակվել է: Համաձայն Դադիվանքում պահպանված մի խաչքարի արձանագրության՝ 1142-1182 թվականներին ամրոցը պատկանել է Վերին Խաչենի իշխան Հասան Վախտանգյանին (ԴՀՎ 1982, 198): Ամրոցը Հանդաբերդ անվամբ հիշատակվում է նաև Կիրակոս Գանձակեցու մոտ (Գանձակեցի 1961, 322): Սկսած 13-րդ դարից՝ ամրոցը պատկանում էր Դոփյան իշխանական տանը:  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/հանդաբերդ/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:25:54+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-1-scaled.jpg?v=1620416876" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4/","name":"Հանդաբերդ - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-05-04T05:33:15+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:25:54+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Հանդաբերդ"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Հանդաբերդ - Monument Watch


						<img width="2560" height="1707" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-scaled.jpg?v=1620416905" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-scaled.jpg?v=1620416905 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-300x200.jpg?v=1620416905 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-1024x683.jpg?v=1620416905 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-768x512.jpg?v=1620416905 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-1536x1024.jpg?v=1620416905 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2048x1365.jpg?v=1620416905 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-370x247.jpg?v=1620416905 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-272x182.jpg?v=1620416905 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="680" height="511" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/011.jpg?v=1620416906" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/011.jpg?v=1620416906 680w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/011-300x225.jpg?v=1620416906 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/011-370x278.jpg?v=1620416906 370w" sizes="(max-width: 680px) 100vw, 680px" />

						<img width="2137" height="2529" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009.jpg?v=1620416903" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009.jpg?v=1620416903 2137w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-253x300.jpg?v=1620416903 253w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-865x1024.jpg?v=1620416903 865w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-768x909.jpg?v=1620416903 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-1298x1536.jpg?v=1620416903 1298w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-1731x2048.jpg?v=1620416903 1731w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-313x370.jpg?v=1620416903 313w" sizes="(max-width: 2137px) 100vw, 2137px" />

						<img width="2560" height="1957" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-scaled.jpg?v=1620416901" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-scaled.jpg?v=1620416901 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-300x229.jpg?v=1620416901 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-1024x783.jpg?v=1620416901 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-768x587.jpg?v=1620416901 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-1536x1174.jpg?v=1620416901 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-2048x1566.jpg?v=1620416901 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-370x283.jpg?v=1620416901 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="960" height="676" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/182279656_10218433626302596_5771441563047025843_n.jpg?v=1620416713" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/182279656_10218433626302596_5771441563047025843_n.jpg?v=1620416713 960w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/182279656_10218433626302596_5771441563047025843_n-300x211.jpg?v=1620416713 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/182279656_10218433626302596_5771441563047025843_n-768x541.jpg?v=1620416713 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/182279656_10218433626302596_5771441563047025843_n-370x261.jpg?v=1620416713 370w" sizes="(max-width: 960px) 100vw, 960px" />

						<img width="733" height="960" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/181527137_10218433625902586_1667164940437565489_n.jpg?v=1620416714" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/181527137_10218433625902586_1667164940437565489_n.jpg?v=1620416714 733w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/181527137_10218433625902586_1667164940437565489_n-229x300.jpg?v=1620416714 229w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/181527137_10218433625902586_1667164940437565489_n-283x370.jpg?v=1620416714 283w" sizes="(max-width: 733px) 100vw, 733px" />

Տեղադրությունը

Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին գտնվում է քաղաքի կենտրոնական հատվածում՝ Կարկառի հովտի նկատմամբ 1378 մետր բարձրության վրա: Այն իր բարձրադիր տեղադրության շնորհիվ իշխում է ողջ սարահարթի վրա (նկ. 1, 2):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Ghazanchetsots-1.jpg?v=1620907545" width="1358" height="1358" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Ghazanchetsots-1.jpg?v=1620907545 1358w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Ghazanchetsots-1-300x300.jpg?v=1620907545 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Ghazanchetsots-1-1024x1024.jpg?v=1620907545 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Ghazanchetsots-1-150x150.jpg?v=1620907545 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Ghazanchetsots-1-768x768.jpg?v=1620907545 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/Ghazanchetsots-1-370x370.jpg?v=1620907545 370w" sizes="(max-width: 1358px) 100vw, 1358px" title="Ghazanchetsots" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-6-1-scaled.jpg?v=1620416891" width="2560" height="1669" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-6-1-scaled.jpg?v=1620416891 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-6-1-300x196.jpg?v=1620416891 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-6-1-1024x668.jpg?v=1620416891 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-6-1-768x501.jpg?v=1620416891 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-6-1-1536x1002.jpg?v=1620416891 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-6-1-2048x1335.jpg?v=1620416891 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-6-1-370x241.jpg?v=1620416891 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 1 Շուշիի հարավարևմտյան՝ հայկական հատվածը և Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին (1911թ.): Լուսանկարն ըստ Мкртчян Ш., Давтян Щ., 1997 գրքի: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Շուշիի հարավարևմտյան՝ հայկական հատվածը և Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին (1911թ.): Լուսանկարն ըստ Мкртчян Ш., Давтян Щ., 1997 գրքի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-6-scaled.jpg?v=1620416892" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-6-scaled.jpg?v=1620416892 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-6-300x200.jpg?v=1620416892 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-6-1024x681.jpg?v=1620416892 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-6-768x511.jpg?v=1620416892 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-6-1536x1022.jpg?v=1620416892 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-6-2048x1363.jpg?v=1620416892 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-6-370x246.jpg?v=1620416892 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-6-272x182.jpg?v=1620416892 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 2 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին քաղաքի համայնապատկերում՝ 2020 թ. պատերազմից առաջ: Լուս․ Հրայր Բազե Խաչերյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին քաղաքի համայնապատկերում՝ 2020 թ. պատերազմից առաջ: Լուս․ Հրայր Բազե Խաչերյանի:

Պատմական ակնարկ

Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու մասին տեղեկություններ է հաղորդում Մեսրոպ Թաղիադյանը՝ 1821 թվականի գարնանը Շուշի այցելելուց հետո: Ըստ այդ տեղեկությունների Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին նախապես փայտաշեն է եղել: Նա նշում է, որ գոյություն ունեցող փայտաշեն եկեղեցիները փոխարինվում են քարաշեն կառույցներով (Թաղիադյան 1847, 226): ՀՀ Ազգային արխիվում կա ամփոփ ծավալուն նյութ այս եկեղեցու պատմության վերաբերյալ (ՀԱԱ, ֆ 56, ց 1, գ. 2145): Ղազանչեցոց քարե եկեղեցու կառուցման ժամանակը փայտե կառույցի տեղում անհայտ է։ Սակայն 1847 թվականին քարե եկեղեցին արդեն վթարային վիճակում էր։ Ըստ նշված նյութերի դա եռանավ գմբեթավոր բազիլիկ էր՝ ծածկված քարե սալերով կամ կղմինդրով։ Նույն թվականին Բաղդասար մետրոպոլիտն սկսել է նամակագրությունը Էջմիածնի Սինոդի հետ` եկեղեցին վերանորոգելու թույլտվություն ստանալու: Քառամյա նամակագրության ընթացքում որոշվում է նախկինի տեղում նոր եկեղեցի կառուցել։ Սակայն գաղափարից մինչև նրա իրականացումը տասնամյակներ են անցնում: Այս ընթացքում կառուցվում է Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու զանգակատունը:

Նոր եկեղեցի կառուցելու գաղափարը կրկին արդիական է դառնում 1867 թվականին։ Քաղաքի ճարտարապետական տեսուչին խնդրել են կազմել եկեղեցու հատակագիծը, ճակատն ու նախահաշիվը (ՀԱԱ, ֆ 56, ց 1, գ. 3618): Հավատացյալներն ու հոգևորականները ցանկություն են հայտնել, որ եկեղեցին կառուցվի Անիի միջնադարյան Մայր տաճարի օրինակով, սակայն ներկայացված նախագիծն այլ հորինվածք է ունեցել: Վերադաս տեսչության կողմից հաստատվելիս կատարվել են մի շարք դիտողություններ: Նախագիծը լրամշակվել է երկար ժամանակ, և հաստատվել է 1868 թվականին։ Գրաֆիկական փաստաթղթերի բացակայությունը թույլ չի տալիս պարզել, թե որքանով է կառուցված տաճարը համապատասխանում նախագծային առաջարկներին: Ակնհայտ է դառնում, որ Սուրբ Ամենափրկիչը կառուցվել է նախագծի համաձայն: 1982 թվականի նորոգման ժամանակ բացված արձանագրության մեջ նշված են հուշարձանը կառուցող ճարտարապետի՝ Սիմեոն Տեր-Հակոբյանցի և վարպետ Ավետիս Յարամիշյանցի անունները (Մկրտչյան 1985, 223), (նկ. 3):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1.jpg?v=1620416894" width="2020" height="1917" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1.jpg?v=1620416894 2020w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1-300x285.jpg?v=1620416894 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1-1024x972.jpg?v=1620416894 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1-768x729.jpg?v=1620416894 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1-1536x1458.jpg?v=1620416894 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-7-1-370x351.jpg?v=1620416894 370w" sizes="(max-width: 2020px) 100vw, 2020px" title="Նկ. 3 Եկեղեցու բեմառէջքի ստորին մասում փորագրված արձանագրությունը՝ կառուցող վարպետի և ճարտարապետի անուններով: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Եկեղեցու բեմառէջքի ստորին մասում փորագրված արձանագրությունը՝ կառուցող վարպետի և ճարտարապետի անուններով:

Հարավային շքամուտքի վերնամասում տեղադրված վիմագրում էլ նշվում է, որ տաճարը կառուցվել է Շուշի քաղաքի ծխականների հանգանակություններով. շինարարությունը սկսվել է 1868 և ավարտվել՝ 1887 թվականին («Շնորհիւ և ողորմութեամբ ամենազօրին Աստուծոյ կառուցեալ հրաշակերտ սուրբ տաճարս արդեամբ և տրօք բարեպաշտօն ժողովրդեանց սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցւոյն Ղազանչեցւոց Շուշի քաղաքիս, որոյ շինութիւնն սկեսեալ է 1868 ամի յաւուրս թագաւորութեան աստուածազօր ինքնակալ մեծ կայսեր ամենայն Ռուսանց Աղեքսանդրի Բ-ի և ի հայրապետութեան Գէորգայ Դ-ի, աւարտեցաւ ի 1887 ամի ի թագաւորութեան որդւոյ Նորին օրհնաբանեալ կայսեր Աղեքսանդր Գ-ի և ի կաթողիկոսութեան Մարկարայ Ա-նոյ ի 20 սեպտեմբերի 1888 ամի», Բարխուտարեանց 1895, 138, նկ. 4):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-6.jpg?v=1620416895" width="1569" height="1103" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-6.jpg?v=1620416895 1569w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-6-300x211.jpg?v=1620416895 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-6-1024x720.jpg?v=1620416895 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-6-768x540.jpg?v=1620416895 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-6-1536x1080.jpg?v=1620416895 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-6-370x260.jpg?v=1620416895 370w" sizes="(max-width: 1569px) 100vw, 1569px" title="Նկ. 4 Եկեղեցու հարավային ճակատին զետեղված շինարարական արձանագրությունը: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Եկեղեցու հարավային ճակատին զետեղված շինարարական արձանագրությունը:

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու համալիրը Շուշի քաղաքի ճարտարապետական դոմինանտն է: Եկեղեցին և զանգակատունը կառուցված են սրբատաշ մշակված սպիտակ կրաքարով:

 Սուրբ Ամենափրկիչն ունի ազդեցիկ չափեր (34,7x27x42 մ) և հայկական ամենամեծ եկեղեցիներից մեկն է: Ուղղանկյուն հատակագծով եկեղեցու չորս ճակատներն ունեն արտաքուստ շեշտված աբսիդներ, որոնք կառույցին հաղորդում են խաչաձևություն (նկ. 5):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-7-scaled.jpg?v=1620416897" width="1235" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-7-scaled.jpg?v=1620416897 1235w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-7-145x300.jpg?v=1620416897 145w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-7-494x1024.jpg?v=1620416897 494w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-7-768x1592.jpg?v=1620416897 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-7-741x1536.jpg?v=1620416897 741w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-7-988x2048.jpg?v=1620416897 988w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-7-178x370.jpg?v=1620416897 178w" sizes="(max-width: 1235px) 100vw, 1235px" title="Նկ. 5 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու արմտյան ճակատն ու հատակագիծը: Լուսանկարն ըստ Мкртчян Ш., Давтян Щ. 1997:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու արմտյան ճակատն ու հատակագիծը: Լուսանկարն ըստ Мкртчян Ш., Давтян Щ. 1997:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-5-scaled.jpg?v=1620416898" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-5-scaled.jpg?v=1620416898 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-5-300x200.jpg?v=1620416898 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-5-1024x683.jpg?v=1620416898 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-5-768x512.jpg?v=1620416898 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-5-1536x1024.jpg?v=1620416898 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-5-2048x1365.jpg?v=1620416898 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-5-370x247.jpg?v=1620416898 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/006-5-272x182.jpg?v=1620416898 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 6 Հարավային նախասրահի ճակտոնը՝ շրջանակի մեջ ներառված պատկերաքանդակով, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։ " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Հարավային նախասրահի ճակտոնը՝ շրջանակի մեջ ներառված պատկերաքանդակով, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։

Ճակտոններին կան պատկերաքանդակներ: Աղոթասրահի կենտրոնում, չորս հաստահեղույս մույթերի վրա բարձրանում է գմբեթը: Ընդհանուր ծավալային լուծումով Սուրբ Ամենափրկիչն ստացել է Էջմիածնի Մայր տաճարը հիշեցնող խաչաձև-գմբեթավոր հորինվածք:

Եկեղեցին ունի երեք շքամուտքեր, որոնք բացվում են դեպի արևմուտք, հարավ և հյուսիս: Դրանց առջևում կառուցված են եռակամար կիսաշրջանաձև, ներսից ու դրսից բազմանիստ գավիթ-նախասրահներ: Կամարները նախապես հինգն են եղել, բայց կողային երկուսը հետագայում (թերևս գործառույթային տեսակետից ելնելով) շարվել-փակվել են: Սրանց գոյությունը Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու առանձնահատկություններից մեկն է: Նախասրահների վերնամասում բացված են փոքրիկ խաչաձև լուսամուտներ։ Դռների վերնամասերը զարդարված են շրջանակի մեջ ներառված պատկերաքանդակներով (նկ. 6):

Եկեղեցու արտաքին հարդարանքը ներկայացված է բազմաթիվ դեկորատիվ գոտիներով, ծավալային շքամուտքերով, լուսամուտատեղերի երիզումներով, դռների և լուսամուտների զարդարուն կամարներով: Լայն ու բարձր պատուհանները վերասլացություն են հաղորդում ծավալին և լուսառատություն՝ ինտերիերին:

 Սլացիկ է նաև եկեղեցու գմբեթը՝ թմբուկի նիստերը մշակված են ուղղաձիգ համաչափություններով, իրար մեջ ներգծված պատուհան-որմնախորշերով: Թմբուկը պսակված է հովհարաձև վեղարով (նկ. 7)։ Եկեղեցու պատերին կան բազմաթիվ հայերեն արձանագրություններ:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-3-scaled.jpg?v=1620416900" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-3-scaled.jpg?v=1620416900 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-3-300x200.jpg?v=1620416900 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-3-1024x683.jpg?v=1620416900 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-3-768x512.jpg?v=1620416900 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-3-1536x1024.jpg?v=1620416900 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-3-2048x1365.jpg?v=1620416900 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-3-370x247.jpg?v=1620416900 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/007-3-272x182.jpg?v=1620416900 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 7 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու գմբեթը:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու գմբեթը:

Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու արևմտյան կողմում, քիչ հեռու, տեղադրված է եռահարկ զանգակատունը: Առաջին հարկի խորանարդաձև ծավալը արևելք-արևմուտք առանցքով շեշտված է միջանցիկ կամարակապ բացվածքով: Այս հարկի վերնամասի անկյուններում հրեշտակների չորս արձանիկներ են, որոնք փող են փչում: Զանգակատան երկրորդ և երրորդ հարկերի նիստավոր պատերը իրար են միացած լայն կամարակապ բացվածքներով: Զանգակատան երրորդ հարկը՝ եկեղեցու նման, պսակված է հովհարաձև վեղարով: Առանձնահատուկ վարպետությամբ է իրականացված զանգակատան դրվագազարդ գոտին: Կառույցի արևելյան պատի ընդարձակ արձանագրությունից տեղեկանում ենք, որ այն կառուցել է շուշեցի Աբրահամ Խանդամիրյանցը՝ ի հիշատակ Գաբրիել Հովսեփյան-Բատիրյանցի, ով ծնունդով ղազանչեցի էր և ուխտավոր Մկրտիչ Մարգարյան-Խանդամիրյանցի, նրա կնոջ՝ Բալասանի, որդիներ՝ Արուպի ու Ստեփանի, ինչպես նաև բոլոր ղազանչեցիների: Հարավային պատի վերևի հատվածում նշված է զանգակատան կառուցման թվականը՝ 1858 թ. ամառ (Мкртчян, 1989, 184): Այս գրառումից դժվար չէ նկատել, որ զանգակատունն ավելի վաղ է կառուցվել, քան Սուրբ Ամենափրկիչ տաճարը (1868 թ.) և որ այստեղ՝ ներկայիս Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու փոխարեն կառուցված է եղել Մեսրոպ Թաղիադյանի հիշատակված հին՝ թերևս 18-րդ դարում կառուցված եկեղեցին: Սրանով էլ պայմանավորված է զանգակատան առանձին կանգնած լինելու հանգամանքը (ընդունված է, որ զանգակատունը եկեղեցուց հետո է կառուցվում և հիմնականում կցվում է դրան):

Վիճակը մինչև պատերազմը և պատերազմից հետո

Խորհրդային շրջանում եկեղեցին փակվել էր։ 1940-ականներին այն որպես հացահատիկի պահեստ էր օգտագործվում: 1950-ականների ընթացքում վնասվել են եկեղեցու մուտքի մոտ դրված հրեշտակների արձանները, ավերվել՝ գմբեթը։ Քաղաքում բնակվող ադրբեջանցիները տանիքների սրբատաշ սալերն ու ճակատների վերին շարքի քարերը պոկել են և տներ կառուցել (նկ. 8):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-scaled.jpg?v=1620416901" width="2560" height="1957" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-scaled.jpg?v=1620416901 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-300x229.jpg?v=1620416901 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-1024x783.jpg?v=1620416901 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-768x587.jpg?v=1620416901 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-1536x1174.jpg?v=1620416901 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-2048x1566.jpg?v=1620416901 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/008-2-370x283.jpg?v=1620416901 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 8 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու տեսքը հարավարևմուտքից (1972թ.): Լուսանկարն ըստ Мкртчян Ш., Давтян Щ. ,1997 գրքի էջը:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու տեսքը հարավարևմուտքից (1972թ.): Լուսանկարն ըստ Мкртчян Ш., Давтян Щ. ,1997 գրքի էջը:

1960-ականների վերջին եկեղեցին վեր էր ածվել գյուղտեխնիկայի կայանատեղիի։ Սրանից տասնամյակ անց բարբարոսաբար և միտումնավոր պայթեցումներ ու հրդեհներ էին կազմակերպվում եկեղեցու ներսում, եղծվում՝ վավերագրերը: Այս ամենը մշտապես առաջացրել է հայ ազգաբնակչության բողոքը: 1982 թվականին սկսվել են Ամենափրկիչ եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները, որոնք սահուն չէին ընթանում: Վերականգնող վարպետ Վալոդյա Բաբայանի վկայությամբ Ադրբեջանի բարձր ղեկավարությունը խոչընդոտում էր գմբեթի կառուցմանը: Նրանք գիտակցում էին, որ դրանից հետո եկեղեցին կդառնա ոչ միայն Շուշիի, այլև Կարկառի ընդարձակ հովտի դոմինանտը (Мкртчян, Давтян 1997, 121):

Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ ադրբեջանցիները եկեղեցին վերածել էին ռազմապահեստի (նկ. 9): Շուշիի ազատագրումից հետո ավերված գմբեթի և ողջ համալիրի վերականգնումն ավարտվեց 1998 թվականին (նկ. 10)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009.jpg?v=1620416903" width="2137" height="2529" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009.jpg?v=1620416903 2137w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-253x300.jpg?v=1620416903 253w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-865x1024.jpg?v=1620416903 865w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-768x909.jpg?v=1620416903 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-1298x1536.jpg?v=1620416903 1298w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-1731x2048.jpg?v=1620416903 1731w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/009-313x370.jpg?v=1620416903 313w" sizes="(max-width: 2137px) 100vw, 2137px" title="Նկ. 9 Եկեղեցու տեսքը արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ՝ Շուշիի ազատագրումից անմիջապես հետո: Լուսանկարն ըստ Мкртчян Ш., Давтян Щ. 1997 գրքի էջը: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 9 Եկեղեցու տեսքը արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ՝ Շուշիի ազատագրումից անմիջապես հետո: Լուսանկարն ըստ Мкртчян Ш., Давтян Щ. 1997 գրքի էջը:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-scaled.jpg?v=1620416905" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-scaled.jpg?v=1620416905 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-300x200.jpg?v=1620416905 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-1024x683.jpg?v=1620416905 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-768x512.jpg?v=1620416905 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-1536x1024.jpg?v=1620416905 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-2048x1365.jpg?v=1620416905 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-370x247.jpg?v=1620416905 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/010-272x182.jpg?v=1620416905 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 10 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու և զանգակատան ընդհանուր տեսքը հարավարևմուտքից (1998թ. վերականգնումից հետո), լուս․ Հ․ Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 10 Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու և զանգակատան ընդհանուր տեսքը հարավարևմուտքից (1998թ. վերականգնումից հետո), լուս․ Հ․ Պետրոսյանի:

2020 թվականի հոկտեմբերի 8-ին էլ Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին թշնամու թիրախում էր. հրթիռակոծվել է, վնասվել են եկեղեցու գմբեթը, խաչաթևերի տանիքները (նկ. 11): Եկեղեցու աղոթասրահն ամբողջությամբ լցվել էր շինարարական թափվածքով: Այսօր, ադրբեջանական կողմին անցնելուց հետո այդ թափվածքը մաքրվել է: Եկեղեցու ներկա վիճակը հայտնի չէ:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/011.jpg?v=1620416906" width="680" height="511" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/011.jpg?v=1620416906 680w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/011-300x225.jpg?v=1620416906 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/011-370x278.jpg?v=1620416906 370w" sizes="(max-width: 680px) 100vw, 680px" title="Նկ.11 Եկեղեցու վիճակը 2020թ. հոկտեմբերի 8-ի հրթիռակոծությունից հետո: Լուսանկարն ըստ http://meganews.am/assets/uploads/ 7vu8puzzo7ftn596c1mz1605464215." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ.11 Եկեղեցու վիճակը 2020թ. հոկտեմբերի 8-ի հրթիռակոծությունից հետո: Լուսանկարն ըստ http://meganews.am/assets/uploads/ 7vu8puzzo7ftn596c1mz1605464215.

Մատենագրական քննություն

Խորհրդային ժամանակաշրջանում Շուշի քաղաքի պատմությանն ու ճարտարապետությանը վերաբերող հրատարակություններում հայ հեղինակները (Հարությունյան Վ., Հասրաթյան Մ., Մկրտչյան Շ., Ուլուբաբյան Բ. և այլք ) բավական հանգամանալից ներկայացրել են պաշտամունքային կառույցները և Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին: Ադրբեջանցի հեղինակները դրանց չեն անդրադարձել: Նրանց աշխատություններում հիմնականում ներկայացված են Շուշիի ամրաշինությունը, քաղաքաշինությունը, մզկիթները, բնակելի տները (Ավալով Է., Ֆատուլլաև Շ.): Եկեղեցու հատակագծային և ծավալատարածական մասնագիտական քննությունն է իրականացված Մանվել Սարգսյանի Շուշիի քաղաքաշինության պատմությանը վերաբերող գրքույկում:

Գրականություն

 Հասրաթյան 1992 - Հասրաթյան Մ., Հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցը, Հայաստանի ԳԱ հրատարակչություն, Երևան:

 Հարությունյան 1992 - Հարությունյան Վ., Հայկական ճարտարապետության պատմություն, «Լույս» պետական հրատարակչություն, Երևան:

 Բարխուտարեանց 1895 - Մակար եպիս. Բարխուտարեանց, «Արցախ», «Արօր», Բագու:

 Թաղիադյան 1847 - Թաղիադյան Մ., Ճանապարհորդութիւն ի Հայս, Կալկաթա:

5.Մկրտչյան 1985 - Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան», Երևան:

 Авалов Э., Архитектура города Шуши, «Элм», Баку 1977.

 Саркисян М., Из истории градостроительства Шуши, Армянский Центр стратегических и национальных исследований, Ереван, 1996.

 Мкртчян 1989 - Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха /второе издание/, «Парберакан», Ереван.

 Мкртчян, Давтян 1997 - Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван.

 Фатуллаев Ш., Памятники Шуши, Баку, 1970.

 ՀԱԱ, ֆ 56, ց 1, գ. 3618

 ՀԱԱ, ֆ 56, ց 1, գ. 2145.

 Մատենադարան, Կ., դ., թղթ., 123, վավ 345, թ. 15-18, ձեռագիր, բնագիր:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Շուշիի սբ․ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/շուշիի-սբ․-ամենափրկիչ-ղազանչեցոց-եկե/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Շուշիի սբ․ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին գտնվում է քաղաքի կենտրոնական հատվածում՝ Կարկառի հովտի նկատմամբ 1378 մետր բարձրության վրա: Այն իր բարձրադիր տեղադրության շնորհիվ իշխում է ողջ սարահարթի վրա (նկ. 1, 2): " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/շուշիի-սբ․-ամենափրկիչ-ղազանչեցոց-եկե/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:22:31+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/011.jpg?v=1620416906" />
	<meta property="og:image:width" content="680" />
	<meta property="og:image:height" content="511" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="6 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d6%83%d6%80%d5%af%d5%ab%d5%b9-%d5%b2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%81%d5%b8%d6%81-%d5%a5%d5%af%d5%a5/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d6%83%d6%80%d5%af%d5%ab%d5%b9-%d5%b2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%81%d5%b8%d6%81-%d5%a5%d5%af%d5%a5/","name":"Շուշիի սբ․ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-04-12T20:12:29+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:22:31+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d6%83%d6%80%d5%af%d5%ab%d5%b9-%d5%b2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%81%d5%b8%d6%81-%d5%a5%d5%af%d5%a5/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d6%83%d6%80%d5%af%d5%ab%d5%b9-%d5%b2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%81%d5%b8%d6%81-%d5%a5%d5%af%d5%a5/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d6%83%d6%80%d5%af%d5%ab%d5%b9-%d5%b2%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%81%d5%b8%d6%81-%d5%a5%d5%af%d5%a5/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Շուշիի սբ․ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Մելիք Հայկազի ապարանքը

						<img width="1531" height="1304" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7.jpg?v=1620416910" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7.jpg?v=1620416910 1531w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7-300x256.jpg?v=1620416910 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7-1024x872.jpg?v=1620416910 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7-768x654.jpg?v=1620416910 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7-370x315.jpg?v=1620416910 370w" sizes="(max-width: 1531px) 100vw, 1531px" />

						<img width="1531" height="1304" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8.jpg?v=1620416911" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8.jpg?v=1620416911 1531w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8-300x256.jpg?v=1620416911 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8-1024x872.jpg?v=1620416911 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8-768x654.jpg?v=1620416911 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8-370x315.jpg?v=1620416911 370w" sizes="(max-width: 1531px) 100vw, 1531px" />

						<img width="2560" height="1702" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-scaled.jpg?v=1620416913" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-scaled.jpg?v=1620416913 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-300x199.jpg?v=1620416913 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-1024x681.jpg?v=1620416913 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-768x511.jpg?v=1620416913 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-1536x1021.jpg?v=1620416913 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-2048x1362.jpg?v=1620416913 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-370x246.jpg?v=1620416913 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-272x182.jpg?v=1620416913 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2048" height="1362" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8.jpg?v=1620416914" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8.jpg?v=1620416914 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-300x200.jpg?v=1620416914 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-1024x681.jpg?v=1620416914 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-768x511.jpg?v=1620416914 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-1536x1022.jpg?v=1620416914 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-370x246.jpg?v=1620416914 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-272x182.jpg?v=1620416914 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" />

Տեղադրությունը

Ապարանքը գտնվում է Քաշաթաղի շրջանում, Աղավնո գետի Ծիծեռնավանից վտակի ձախ ափին, կառուցված է ժայռոտ բլրալանջի՝ արհեստականորեն ստեղծված դարավանդի վրա:

Պատմական ակնարկ

15-18-րդ դարերում Քաշաթաղի մելիքությունը ծաղկուն, բացառապես հայաբնակ կիսանկախ կազմավորում էր՝ որի աթոռանիստ կենտրոններն էին Քաշաթաղ և Խնածախ բնակավայրերը, որտեղ իշխում էին Մելիք-Հայկազյանները: Այս տոհմի հիմնադիրը՝ 15-17-րդ դարերի պատմական աղբյուրներից հայտնի պարոն կամ իշխան Հայկազն էր, ով սերում էր Խաղբակյան-Պռոշյան իշխանատոհմից (Հովսեփյան 1928, 232): Քաշաթաղի ապարանքը վերագրվում է հենց այս Մելիք-Հայկազ Ա-ին և թվագրվում է 15-րդ դարի վերջով:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Melik-Haykaz-1.jpg?v=1620905675" width="1353" height="1354" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Melik-Haykaz-1.jpg?v=1620905675 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Melik-Haykaz-1-300x300.jpg?v=1620905675 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Melik-Haykaz-1-1024x1024.jpg?v=1620905675 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Melik-Haykaz-1-150x150.jpg?v=1620905675 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Melik-Haykaz-1-768x769.jpg?v=1620905675 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/Melik-Haykaz-1-370x370.jpg?v=1620905675 370w" sizes="(max-width: 1353px) 100vw, 1353px" title="Melik-Haykaz" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-7.jpg?v=1620416908" width="1335" height="974" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-7.jpg?v=1620416908 1335w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-7-300x219.jpg?v=1620416908 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-7-1024x747.jpg?v=1620416908 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-7-768x560.jpg?v=1620416908 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/001-7-370x270.jpg?v=1620416908 370w" sizes="(max-width: 1335px) 100vw, 1335px" title="նկ. 1 Մելիք Հայկազի ապարանքի չափագրությունը, հրատարակված Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան, 2001, էջ 18, նկ. 2։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Մելիք Հայկազի ապարանքի չափագրությունը, հրատարակված Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան, 2001, էջ 18, նկ. 2։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Մելիք Հայկազի ապարանքը տարբեր կառույցների համալիր է, որը ներառված է ուղղանկյուն հատակագծով շրջապարսպի մեջ (նկ. 1): Համաձայն ճարտարապետ Ա. Ղուլյանի, ով մանրամասն հետազոտել և ներկայացրել է համալիրը, այն սկզբնապես բաղկացած է եղել երեք իրար կից միաչափ դահլիճից և դրանց մուտքային ճակատը զբաղեցնող սյունազարդ կամարասրահից: Ընդ որում, այս ամենը մինչև 1950-ական թվականները դեռևս մեծամասամբ կանգուն էին (նկ. 2, 3):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7.jpg?v=1620416910" width="1531" height="1304" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7.jpg?v=1620416910 1531w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7-300x256.jpg?v=1620416910 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7-1024x872.jpg?v=1620416910 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7-768x654.jpg?v=1620416910 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/002-7-370x315.jpg?v=1620416910 370w" sizes="(max-width: 1531px) 100vw, 1531px" title="նկ. 2 Մելիք Հայկազի ապարանքը բակի հարավ-արևելյան կողմից՝ 1950-ական թթ., Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան, 2001, էջ 20, նկ. 4 ա:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Մելիք Հայկազի ապարանքը բակի հարավ-արևելյան կողմից՝ 1950-ական թթ., Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան, 2001, էջ 20, նկ. 4 ա:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8.jpg?v=1620416911" width="1531" height="1304" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8.jpg?v=1620416911 1531w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8-300x256.jpg?v=1620416911 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8-1024x872.jpg?v=1620416911 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8-768x654.jpg?v=1620416911 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/003-8-370x315.jpg?v=1620416911 370w" sizes="(max-width: 1531px) 100vw, 1531px" title="նկ. 3 Մելիք Հայկազի ապարանքը բակի հարավ-արևելյան կողմից՝ 1985 թ., Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան, 2001, էջ 20, նկ. 4 բ:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Մելիք Հայկազի ապարանքը բակի հարավ-արևելյան կողմից՝ 1985 թ., Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան, 2001, էջ 20, նկ. 4 բ:

Արևմտյան կողմում կառուցված է եղել երկհարկանի դահլիճը, որի առաջին հարկում բուն բնակարանն է, իսկ վերնասրահում մելիքական տան գլխավոր դահլիճն էր՝ Մելիք Հայկազի ամառային ընդունարան-գահասրահը: Այն  ծածկված է կիսագլանաձև թաղով և ունի երկլանջ տանիք (Ղուլյան 2001, 17-21):

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Խորհրդային տարիներին հուշարձանը վեր էր ածվել ավերկաների: 2000-ական թվականների սկզբներին ապարանքը վերականգնվել էր և ծառայում էր որպես հյուրատուն (նկ. 4): Պատերազմից առաջ մեծամասամբ կանգուն էր, իսկ պատերազմի ընթացքում նրա վրա ֆիզիկական փոփոխություն չի գրանցվել (նկ. 5):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-scaled.jpg?v=1620416913" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-scaled.jpg?v=1620416913 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-300x199.jpg?v=1620416913 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-1024x681.jpg?v=1620416913 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-768x511.jpg?v=1620416913 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-1536x1021.jpg?v=1620416913 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-2048x1362.jpg?v=1620416913 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-370x246.jpg?v=1620416913 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-272x182.jpg?v=1620416913 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 4 Մելիք Հայկազի ապարանքի ընդհանուր տեսքը վերականգնումից հետո, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Մելիք Հայկազի ապարանքի ընդհանուր տեսքը վերականգնումից հետո, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8.jpg?v=1620416914" width="2048" height="1362" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8.jpg?v=1620416914 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-300x200.jpg?v=1620416914 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-1024x681.jpg?v=1620416914 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-768x511.jpg?v=1620416914 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-1536x1022.jpg?v=1620416914 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-370x246.jpg?v=1620416914 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/005-8-272x182.jpg?v=1620416914 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="նկ. 5 Ապարանքի ներքին բակում գտնվող խաչքարը, լուս․ Հ․ Աբրահամյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Ապարանքի ներքին բակում գտնվող խաչքարը, լուս․ Հ․ Աբրահամյանի։

Մատենագրական քննություն

Մելիք Հայկազի ապարանքի մասին մատենագրական տեղեկություններ չկան: Նրա մասին առաջին անգամ հակիրճ տեղեկության հանդիպում ենք անվանի հայագետ Մ. Հասրաթյանի մոտ, ով նշում է. «հռչակավոր Ծիծեռնավանքից ոչ հեռու գտնվող Քաշաթաղ ավանի մեջ պահպանված երկհարկանի քարաշեն դղյակ-ամարաթի կառուցումը անտարակույս պատկանում է Մելիք Հայկազ Առաջինին՝ 15-րդ դարի վերջերին» (Հասրաթյան 1985, 158):

Ավելի ուշ՝ ապարանքի ճարտարապետական մանրամասն հետազոտություն է իրականացրել ճարտարապետ Ա. Ղուլյանը:

Գրականություն

Հովսեփյան 1924 – Գարեգին Արքեպիսկոպոս Հովսեփյան, Խաղբակյանք կամ Պռոշյանք Հայոց պատմության մեջ. պատմա-հնագիտական ուսումնասիրություն, Վաղարշապատ:

Հասրաթյան 1985 - Հասրաթյան Մ., Սյունիքի բնակավայրերի պատմությունից, Պատմա-հնագիտական ուսումնասիրություններ, Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի հրատարակչություն,  Երևան:

Ղուլյան 2001 - Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Մելիք Հայկազի ապարանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/մելիք-հայկազի-ապարանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Մելիք Հայկազի ապարանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Ապարանքը գտնվում է Քաշաթաղի շրջանում, Աղավնո գետի Ծիծեռնավանից վտակի ձախ ափին, կառուցված է ժայռոտ բլրալանջի՝ արհեստականորեն ստեղծված դարավանդի վրա:  Պատմական ակնարկ 15-18-րդ դարերում Քաշաթաղի մելիքությունը ծաղկուն, բացառապես հայաբնակ կիսանկախ կազմավորում էր՝ որի աթոռանիստ կենտրոններն էին Քաշաթաղ և Խնածախ բնակավայրերը, որտեղ իշխում էին Մելիք-Հայկազյանները: Այս տոհմի հիմնադիրը՝ 15-17-րդ դարերի պատմական աղբյուրներից հայտնի պարոն կամ իշխան Հայկազն էր, ով սերում էր Խաղբակյան-Պռոշյան իշխանատոհմից (Հովսեփյան 1928, 232): Քաշաթաղի ապարանքը վերագրվում է հենց այս Մելիք-Հայկազ Ա-ին և թվագրվում է 15-րդ դարի վերջով:  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/մելիք-հայկազի-ապարանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:29:13+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/04/004-7-scaled.jpg?v=1620416913" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%a6%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%a6%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Մելիք Հայկազի ապարանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-05-06T11:25:22+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:29:13+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%a6%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%a6%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%a6%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Մելիք Հայկազի ապարանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Մելիք Հայկազի ապարանքը - Monument Watch

Մելիք Հայկազի ապարանքը - Monument Watch