In Armenian monastic structures, khachkars and tombstones have a special significance. These diminutive monuments not only attract with their architectural designs, sculptures, and locations but also offer insightful information through their inscriptions, revealing astonishing details about the linked monasteries and princely houses. The monuments of Gandzasar are extraordinarily valuable in this sense.

As mentioned earlier (The Monastery of Gandzasar: general information - Monument Watch), Gandzasar Monastery has been a dynastic cemetery for the Khachen princely house since the 12th century. Therefore, it is not surprising to find khachkars and tombstones here that predate the existing structures in the area. Equally noteworthy are the khachkars collected in the monastery's courtyard from various nearby locations, a common practice seen in many monastic complexes (Fig. 1).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001.jpg?v=1689102139" width="2379" height="976" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001.jpg?v=1689102139 2379w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-300x123.jpg?v=1689102139 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-1024x420.jpg?v=1689102139 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-768x315.jpg?v=1689102139 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-1536x630.jpg?v=1689102139 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-2048x840.jpg?v=1689102139 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-370x152.jpg?v=1689102139 370w" sizes="(max-width: 2379px) 100vw, 2379px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 Khachkars in the courtyard of the monastery, adjacent to the southern wall; photo by H. Petrosyan.

One notable artifact preserved within the Gandzasar monastery is a limestone slab (Fig. 2). This slab features a quadrangular tabernacle adorned with simple ribbon knitting. The cross, although now faintly visible, stands on a stepped plinth. It displays a sturdy and compact form with thick, braided arms, each terminating in two octagonal rosette buttons. On the cross-section, similar rosette ornamentation is visible. A striking feature of the board is the presence of a through-hole and a protrusion with saw-shaped battlements on the interior, although a part of it appears to be damaged or broken. This distinctive feature may have significance related to the board's intended purpose or its overall shape. On the reverse side of the board, there is an engraved inscription (Fig. 3) that likely demonstrates the work of three distinct scribes, who created their inscriptions at different times. The section providing the composition's creation date is inscribed using a regular majuscule script, with the letters evenly spaced and aligned along regularly formed lines; "In the year 916 of the Armenian calendar, may God offer his congratulations." The inscription likely does not refer to the crucifix itself but, based on the phrase "May God offer his congratulations," it is likely referring to a device or object of which the crucifix was a part.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002.jpg?v=1689102316" width="942" height="1402" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002.jpg?v=1689102316 942w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-202x300.jpg?v=1689102316 202w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-688x1024.jpg?v=1689102316 688w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-768x1143.jpg?v=1689102316 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-249x370.jpg?v=1689102316 249w" sizes="(max-width: 942px) 100vw, 942px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 A Cross Slab, Year 916, obverse side, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003.jpg?v=1689102359" width="864" height="1225" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003.jpg?v=1689102359 864w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-212x300.jpg?v=1689102359 212w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-722x1024.jpg?v=1689102359 722w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-768x1089.jpg?v=1689102359 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-261x370.jpg?v=1689102359 261w" sizes="(max-width: 864px) 100vw, 864px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 A Cross Slab, Year 916, reverse side, photo by H. Petrosyan.

In addition to the two early khachkars (Fig. 4), Gandzasar Monastery also houses a collection of more classical khachkars dating back to the 12th and 13th centuries. These khachkars exhibit sculpted cornices and edgings, featuring a central woven cross and bird adornments emerging from the base (Figs. 5, 6). Notably, several khachkar inscriptions depict the successors of the Khachen princely house and their relatives, which hold special significance (for a detailed analysis, refer to Ulubabyan 1975, 135–143 and Hakobyan 2020, 295-297, 311-314).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-scaled.jpg?v=1689102479" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-scaled.jpg?v=1689102479 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-199x300.jpg?v=1689102479 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-681x1024.jpg?v=1689102479 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-768x1155.jpg?v=1689102479 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-1021x1536.jpg?v=1689102479 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-1362x2048.jpg?v=1689102479 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-246x370.jpg?v=1689102479 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 A khachkar, 9th–10th centuries, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-scaled.jpg?v=1689102581" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-scaled.jpg?v=1689102581 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-199x300.jpg?v=1689102581 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-681x1024.jpg?v=1689102581 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-768x1155.jpg?v=1689102581 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-1021x1536.jpg?v=1689102581 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-1362x2048.jpg?v=1689102581 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-246x370.jpg?v=1689102581 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The khachkar of Barsegh, the abbot of the monastery, 1214, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-scaled.jpg?v=1689102634" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-scaled.jpg?v=1689102634 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-199x300.jpg?v=1689102634 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-681x1024.jpg?v=1689102634 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-768x1155.jpg?v=1689102634 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-1021x1536.jpg?v=1689102634 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-1362x2048.jpg?v=1689102634 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/006-246x370.jpg?v=1689102634 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The khachkar raised by Vakhtang's son Hasan, 1202, photo by H. Petrosyan.

Among the notable khachkars at Gandzasar are those raised by Princess Nrjis in memory of Prince Vakhtang in 1174. One of these khachkars portrays Prince Vakhtang as a mounted warrior. Additionally, there is a khachkar raised by Hassan the Great in 1181 (Fig. 7), which depicts the late wife of the deceased prince, whose name was Taguhi, and their daughter, Khatun. The sculpture shows the mother holding her young daughter in her arms while seated on a throne. In front of them, a table covered with food is depicted (Figs. 8, 9).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-scaled.jpg?v=1689102869" width="1897" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-scaled.jpg?v=1689102869 1897w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-222x300.jpg?v=1689102869 222w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-759x1024.jpg?v=1689102869 759w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-768x1036.jpg?v=1689102869 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-1138x1536.jpg?v=1689102869 1138w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-1518x2048.jpg?v=1689102869 1518w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/007-274x370.jpg?v=1689102869 274w" sizes="(max-width: 1897px) 100vw, 1897px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The khachkar of Nrjis, 1174, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-scaled.jpg?v=1689102919" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-scaled.jpg?v=1689102919 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-199x300.jpg?v=1689102919 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-681x1024.jpg?v=1689102919 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-768x1155.jpg?v=1689102919 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-1021x1536.jpg?v=1689102919 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-1362x2048.jpg?v=1689102919 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/008-246x370.jpg?v=1689102919 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 8 The khachkar of Hasan the Great, 1181, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-scaled.jpg?v=1689102967" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-scaled.jpg?v=1689102967 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-300x199.jpg?v=1689102967 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-1024x681.jpg?v=1689102967 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-768x511.jpg?v=1689102967 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-1536x1021.jpg?v=1689102967 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-2048x1362.jpg?v=1689102967 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-370x246.jpg?v=1689102967 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/009-272x182.jpg?v=1689102967 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 9 A detail from the khachkar of Hasan the Great, photo by H. Petrosyan.

Regarding the sculpture of Prince Vakhtang, it is worth noting that in the khachkar sculptures of Artsakh, reaching hundreds in number and including those found in Gandzasar, there is a consistent depiction of horses in a majestic and dynamic pose. The reins and details of the bridle, such as the triggers, are often depicted with precision. The horse's tail is typically shown knotted, with an oval or elongated pendant hanging from the neck. The saddle, although usually not visible under the rider, can be inferred from the presence of a collar and a strap passing under the tail. Occasionally, the stirrups can be seen hanging from the saddle. Only the head is facing forward while the rider is seated in a serious upright stance with his entire body visible from the side. The helmet hat is used to distinguish it from the costume, which frequently has a sharp, occasionally diamond-shaped protrusion at the end. From the helmet’s lower border to the shoulders, two braids fall. In other instances, it is obvious that they are not actual braids but rather a component of the helmet. Some sculptures depict a belt that is around mid-width, usually supported by two seals, from which a long sword hangs. A wide chokha that hung below the knee was worn by warriors. Typically, the rider uses one hand to wield the lance and the other to grasp the bridle. The lance has a diagonal blade at the end and is longer than the horse. The bow, quiver, long sword, shield, mace, and other symbols are also included. Afoot soldiers are armed with a sword or a bow and arrow, unlike riders. On occasion, there will be images of three afoot soldiers or even two horsemen. These soldiers are mentioned in Akhundov's subsequent "discovery," which suggests that the khachkars of Artsakh, Utik, and Jugha have Albanian origins. Having limited knowledge of the subject matter based solely on the photograph of the 1174 khachkar at Gandzasar, he swaggers and asserts that "Albanian" khachkars can feature depictions of foreign, and even Mongolian, warriors (Akhundov 1986, 244-245). However, this "discovery" is flawed, particularly in the assumption that the presence of "braids" is exclusive to Mongols. It appears that the Azerbaijani "appropriator" became fixated on the notion of "braids" as a Mongolian characteristic, overlooking the significant detail of the warrior's long lance, which is not at all indicative of Mongols. The primary weapon of the Mongols was the bow and arrow, which is why the Armenians referred to them as "throwers" or bowmen. Grigor Akanetsi, a historical figure who lived near Gandzasar in the Akana fortress and documented the Mongol conquest of Transcaucasia, specifically Artsakh, titled his book "History of the Throwers' (Bowman) Nation" (Akanetsi 1961). However, it is important to note that depictions of warriors with "braids" have been observed on khachkars in Artsakh since the 11th century. The presence of such sculptures is evident in khachkars dating back to various years, including 1158, 1174, 1180, 1181, 1183, 1186, 1189, 1194, 1203, 1205, 1212, and 1215. It is worth mentioning that during this time, the Mongols were not only absent from the region but were also unknown in the Middle East. Regarding the depiction of long-haired warriors with "braids," it is important to note that they were not uncommon in Armenian military and cultural contexts. In a comprehensive study (Petrosyan 2001, 75-81), it was demonstrated that such warriors were part of a distinct class of young warriors referred to as "Manuk (children)" in Armenian sources. R. Geushev is also an expert at manipulating or "ignoring" facts. He presents the khachkars of the Tsovategh archaeological site in Chankatagh village of Artsakh (a significant portion of which he once stole and took to Baku) as materials from the Skhnakh archaeological site of Caucasian Albania, "not remembering" the recorded and numbered examples in Armenian, and declaring that, unlike neighboring countries, human figures are one of Caucasian Albania's distinguishing features (Geushev 1984, 102-103).

The walls of the Gandzasar monastery's constructions feature diverse and unique cross compositions, adding an intriguing touch to the otherwise uniform surfaces. These compositions are created by pilgrims and depict individual believers, with some of them even bearing the names of the individuals who commissioned them (Fig. 10).

A Special mention should be given to Mr. Velidjan and Grigoris the Catholicos, who raised two remarkable khachkars in the monastery gavit in 1507 and 1563, respectively (Fig. 11). These khachkars stand out for their intricate sculptures and extensive inscriptions. One of the khachkars depicts Mehrab, the father of the Catholicos, riding on horseback and wielding a spear adorned with a cross. He is accompanied by a cupbearer carrying a jug and a cup (Fig. 12).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-scaled.jpg?v=1689103485" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-scaled.jpg?v=1689103485 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-300x199.jpg?v=1689103485 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-1024x681.jpg?v=1689103485 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-768x511.jpg?v=1689103485 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-1536x1021.jpg?v=1689103485 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-2048x1362.jpg?v=1689103485 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-370x246.jpg?v=1689103485 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/010-272x182.jpg?v=1689103485 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 10 The cross compositions on the south wall of the gavit, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-scaled.jpg?v=1689103575" width="2560" height="1661" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-scaled.jpg?v=1689103575 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-300x195.jpg?v=1689103575 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-1024x664.jpg?v=1689103575 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-768x498.jpg?v=1689103575 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-1536x996.jpg?v=1689103575 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-2048x1329.jpg?v=1689103575 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/012-370x240.jpg?v=1689103575 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 12 A detail from the Mehrab's khachkar, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011.jpg?v=1689103537" width="2030" height="2304" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011.jpg?v=1689103537 2030w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-264x300.jpg?v=1689103537 264w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-902x1024.jpg?v=1689103537 902w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-768x872.jpg?v=1689103537 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-1353x1536.jpg?v=1689103537 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-1804x2048.jpg?v=1689103537 1804w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/011-326x370.jpg?v=1689103537 326w" sizes="(max-width: 2030px) 100vw, 2030px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 11 The khachkars Velijan and Mehrab, 1507 and 1563 years, photo by H. Petrosyan.

The eastern part of the Gandzasar gavit hall houses the preserved tombstones of notable individuals, including Prince Hasan-Jalal 3rd, who lived in the 15th century, several Catholicos figures, Metropolitan Baghdasar, and other secular individuals (Fig. 13). The marble gravestone of Prince Jalal III (Ulubabyan 1975, 305-307) is an exceptional piece, known for its distinctive sculptures (Figs. 14, 15, 16, 17). The inscription on the gravestone reads, "This is the grave of Jalal the Great. Remember in your prayers, the year 1431".  The composition of the gravestone, particularly the sculpture of the six-pointed star symbolizing the Morning Star (Fig. 16), has been subject to different and sometimes fantastical interpretations. On the gravestone, three rosettes symbolize the sun, moon, and morning star, representing the expectation of the Second Coming and the salvation of departed souls (Petrosyan, Yeranyan 2022, 51). This composition, featuring three celestial bodies adorned with various decorations, can be traced back to the 5th to 7th centuries. Originally, these symbols were directly depicted on the walls, particularly on the lintels and crowns of church windows. Subsequently, they became a prominent element in the design of khachkars, appearing from the 9th century onwards and continuing to be used on tombstones during the 12th to 13th centuries, until the 19th century.

In conclusion, it is worth noting the tombstone of Anna Aslanbekyan, a native of Tbilisi who passed away in Khankend (now Stepanakert). This tombstone features inscriptions in both Armenian and Russian, as well as sculptures of angels floating in the sky (Fig. 18). This unique design element has been adopted as the logo for our website, Monument Watch (https://monumentwatch.org/).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-scaled.jpg?v=1689103827" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-scaled.jpg?v=1689103827 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-300x200.jpg?v=1689103827 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-1024x681.jpg?v=1689103827 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-768x511.jpg?v=1689103827 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-1536x1022.jpg?v=1689103827 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-2048x1363.jpg?v=1689103827 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-370x246.jpg?v=1689103827 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/013-272x182.jpg?v=1689103827 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 13 The tombstones in the eastern part of the gavit, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-scaled.jpg?v=1689103884" width="2560" height="1240" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-scaled.jpg?v=1689103884 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-300x145.jpg?v=1689103884 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-1024x496.jpg?v=1689103884 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-768x372.jpg?v=1689103884 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-1536x744.jpg?v=1689103884 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-2048x992.jpg?v=1689103884 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/014-370x179.jpg?v=1689103884 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 14 The tombstone of Hasan 3rd, 1431, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-scaled.jpg?v=1689103931" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-scaled.jpg?v=1689103931 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-300x199.jpg?v=1689103931 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-1024x681.jpg?v=1689103931 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-768x511.jpg?v=1689103931 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-1536x1021.jpg?v=1689103931 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-2048x1362.jpg?v=1689103931 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-370x246.jpg?v=1689103931 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/015-272x182.jpg?v=1689103931 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 15 A detail from the tombstone of Hasan 3rd, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-scaled.jpg?v=1689104021" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-scaled.jpg?v=1689104021 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-300x199.jpg?v=1689104021 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-1024x681.jpg?v=1689104021 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-768x511.jpg?v=1689104021 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-1536x1021.jpg?v=1689104021 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-2048x1362.jpg?v=1689104021 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-370x246.jpg?v=1689104021 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/017-272x182.jpg?v=1689104021 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 17 A detail from the tombstone of Hasan 3rd, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-scaled.jpg?v=1689103975" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-scaled.jpg?v=1689103975 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-300x200.jpg?v=1689103975 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-1024x681.jpg?v=1689103975 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-768x511.jpg?v=1689103975 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-1536x1021.jpg?v=1689103975 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-2048x1362.jpg?v=1689103975 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-370x246.jpg?v=1689103975 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/016-272x182.jpg?v=1689103975 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 16 A detail from the tombstone of Hasan 3rd, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-scaled.jpg?v=1689104064" width="2560" height="1600" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-scaled.jpg?v=1689104064 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-300x187.jpg?v=1689104064 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-1024x640.jpg?v=1689104064 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-768x480.jpg?v=1689104064 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-1536x960.jpg?v=1689104064 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-2048x1280.jpg?v=1689104064 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/018-370x231.jpg?v=1689104064 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 18 A detail from the tombstone of Anna Aslanbekyan, photo by H. Petrosyan.

Bibliography

Akanetsi 1961- Grigor Akanetsi, History of the Throwers' (Bowmen) Nation, Armenian original and Georgian translation by N. Shoshianshvili, Tbilisi.

Petrosyan 2001 - Petrosyan H., The figure of "Manuk" in late medieval Armenian tombstone sculptures (15-17th centuries), Tukh manuk, Yerevan, pp. 68-84.

Petrosyan, Yeranyan 2022 - Petrosyan H., Yeranyan N., Monumental Culture of Artsakh, Antares, Yerevan.

Ulubabyan 1975 - Ulubabyan B., Khachen's rule in the 10th–16th centuries, Publishing House of the USSR Academy of Sciences, Yerevan.

Akhundov 1986 - Akhundov D., Architecture of Ancient and Early Medieval Azerbaijan, Baku.

Geushev 1984 - Geushev R., Christianity in Caucasian Albania, Baku.

In Armenian monastic structures, khachkars and tombstones have a special significance. These diminutive monuments not only attract with their architectural designs, sculptures, and locations but also offer insightful information through their inscriptions, revealing astonishing details about the linked monasteries and princely houses. The monuments of Gandzasar are extraordinarily valuable in this sense. As mentioned earlier (The Monastery of Gandzasar: general information – Monument Watch), Gandzasar Monastery has been a dynastic cemetery for the Khachen princely house since the 12th century. Therefore, it is not surprising to find khachkars and tombstones here that predate the existing structures in the area. Equally noteworthy are the khachkars collected in the monastery’s courtyard from various nearby locations, a common practice seen in many monastic complexes (Fig. 1). One notable artifact preserved within the Gandzasar monastery is a limestone slab (Fig. 2). This slab features a quadrangular tabernacle adorned with simple ribbon knitting. The cross, although now faintly visible, stands on a stepped plinth. It displays a sturdy and compact form with thick, braided arms, each terminating in two octagonal rosette buttons. On the cross-section, similar rosette ornamentation is visible. A striking feature of the board is the presence of a through-hole and a protrusion with saw-shaped battlements on the interior, although a part of it appears to be damaged or broken. This distinctive feature may have significance related to the board’s intended purpose or its overall shape. On the reverse side of the board, there is an engraved inscription (Fig. 3) that likely demonstrates the work of three distinct scribes, who created their inscriptions at different times. The section providing the composition’s creation date is inscribed using a regular majuscule script, with the letters evenly spaced and aligned along regularly formed lines; “In the year 916 of the Armenian calendar, may God offer his congratulations.” The inscription likely does not refer to the crucifix itself but, based on the phrase “May God offer his congratulations,” it is likely referring to a device or object of which the crucifix was a part.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The khachkars and tombstones of Gandzasar - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-khachkars-and-tombstones-of-gandzasar/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The khachkars and tombstones of Gandzasar - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="In Armenian monastic structures, khachkars and tombstones have a special significance. These diminutive monuments not only attract with their architectural designs, sculptures, and locations but also offer insightful information through their inscriptions, revealing astonishing details about the linked monasteries and princely houses. The monuments of Gandzasar are extraordinarily valuable in this sense. As mentioned earlier (The Monastery of Gandzasar: general information - Monument Watch), Gandzasar Monastery has been a dynastic cemetery for the Khachen princely house since the 12th century. Therefore, it is not surprising to find khachkars and tombstones here that predate the existing structures in the area. Equally noteworthy are the khachkars collected in the monastery's courtyard from various nearby locations, a common practice seen in many monastic complexes (Fig. 1). One notable artifact preserved within the Gandzasar monastery is a limestone slab (Fig. 2). This slab features a quadrangular tabernacle adorned with simple ribbon knitting. The cross, although now faintly visible, stands on a stepped plinth. It displays a sturdy and compact form with thick, braided arms, each terminating in two octagonal rosette buttons. On the cross-section, similar rosette ornamentation is visible. A striking feature of the board is the presence of a through-hole and a protrusion with saw-shaped battlements on the interior, although a part of it appears to be damaged or broken. This distinctive feature may have significance related to the board's intended purpose or its overall shape. On the reverse side of the board, there is an engraved inscription (Fig. 3) that likely demonstrates the work of three distinct scribes, who created their inscriptions at different times. The section providing the composition's creation date is inscribed using a regular majuscule script, with the letters evenly spaced and aligned along regularly formed lines; "In the year 916 of the Armenian calendar, may God offer his congratulations." The inscription likely does not refer to the crucifix itself but, based on the phrase "May God offer his congratulations," it is likely referring to a device or object of which the crucifix was a part." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-khachkars-and-tombstones-of-gandzasar/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-25T20:32:20+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001.jpg?v=1689102139" />
	<meta property="og:image:width" content="2379" />
	<meta property="og:image:height" content="976" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-khachkars-and-tombstones-of-gandzasar/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-khachkars-and-tombstones-of-gandzasar/","name":"The khachkars and tombstones of Gandzasar - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-07-11T19:37:10+00:00","dateModified":"2023-07-25T20:32:20+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-khachkars-and-tombstones-of-gandzasar/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-khachkars-and-tombstones-of-gandzasar/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-khachkars-and-tombstones-of-gandzasar/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The khachkars and tombstones of Gandzasar"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Գանձասարի վանքն անկախության տարիներին

1923 թվականից՝ Արցախ աշխարհն Ադրբեջանին բռնակցվելուց հետո, Գանձասարը չի գործել: 1989 թվականի հոկտեմբերի 1-ին, երկարատև լռությունից հետո, վանքի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ տաճարում տեղի է ունեցել կիրակնօրյա պատարագ, որը վարում էր Արցախի նորաստեղծ թեմի առաջնորդ Պարգև եպիսկոպոս Մարտիրոսյանը: Արցախյան ազատամարտի ժամանակ վանքը եղել է հակառակորդի հիմնական թիրախներից մեկը. վանքի պատերի, պարիսպների վրա մինչ այսօր կարելի է տեսնել 90-ականներից մնացած ռմբակոծության հետքեր, անգամ չպայթած արկ (նկ. 1), որն արձակվել է վանքի ուղղությամբ, սակայն այդպես էլ նպատակին չի հասել:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-scaled.jpg?v=1690746443" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-scaled.jpg?v=1690746443 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-300x199.jpg?v=1690746443 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-1024x681.jpg?v=1690746443 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-768x511.jpg?v=1690746443 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-1536x1021.jpg?v=1690746443 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-2048x1362.jpg?v=1690746443 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-370x246.jpg?v=1690746443 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-272x182.jpg?v=1690746443 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Թշնամական արկը վանքի հյուսիսային պարսպապտում, լուս.՝ Հ. Պետրոսյանի:

Գանձասարի վանքի շրջակայքում կատաղի մարտեր են ընթացել 1992 թվականին, երբ Ադրբեջանը պաշարել էր տարածքը: Ադրբեջանական ուղղաթիռների ռմբակոծության արդյունքում, որոնք թիրախավորել էին հատկապես եկեղեցին, վանական համալիրի շենքերից մի քանիսը վնասվել էին:

Գանձասարի վանքը հնարավոր է եղել նորոգել միայն 1993-1997 թվականներին, այնուհետև վանքի նորոգման աշխատանքները շարունակվել էին 2000-ական թվականներին հայտնի  բարերար Լևոն Հայրապետյանի միջոցներով:

Անկախության տարիներին վանքում և նրա շրջակայքում կատարվել են զգալի շինարարական աշխատանքներ: 1991 թվականին կառուցվել է Վանք գյուղից դեպի Գանձասարի վանք տանող 3,1 կմ լեռնային ճանապարհ, որով ապահովվել է անխափան երթևեկություն: Անցկացվել է 3,5 կմ երկարությամբ ջրատար, որով վանքը ապահովվել է խմելու ջրով: Արևմտյան կողմից դեպի վանք գնացող ճանապարհն ամրացվել է 3 մետր բարձրությամբ և 96 մետր երկարությամբ հենապարիսպով (նկ․ 2):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-scaled.jpg?v=1690746522" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-scaled.jpg?v=1690746522 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-300x200.jpg?v=1690746522 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-1024x683.jpg?v=1690746522 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-768x512.jpg?v=1690746522 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-1536x1024.jpg?v=1690746522 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-2048x1365.jpg?v=1690746522 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-370x247.jpg?v=1690746522 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-272x182.jpg?v=1690746522 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Վանքի նորոգված պարսպապատի արևմտյան հատվածը, լուս. Լ. Կիրակոսյանի:

Վանքի արևմտյան, հյուսիսային և արևելյան կողմերից տեղափոխվել են 286 գերեզմաններ, որով ապահովվել է ազատ մուտքը վանք: Ամբողջովին վերանորոգվել է վանքի պարիսպը և ծածկվել է կղմինդրե սալիկներով: Վանքի արևելյան պարսպից ներքև կառուցվել է 88 մետր երկարությամբ հենապարիսպ (2,5 մետր բարձրությամբ): Ամբողջովին շարվել են գավթի երեք պատերը, վերակառուցվել են գավթի քիվաքարերն ու ամբողջ տանիքը: Վերանորոգվել են եկեղեցու դրսի և ներսի պատերի վնասված քարերը, փոխվել է տաճարի հատակը, վերանորոգվել են խորանի բեմի վնասված քարերն ու զարդաքանդակները:

Գավիթը և տաճարը օժտվել են նոր պատուհաններով և փայտազարդ դռներով (նկ. 3): Կանաչապատվել, սալապատվել է վանքի բակը: Ամբողջովին վերանորոգվել և կահավորվել են միաբանական 8 խցերը, Երեմիա կաթողիկոսի ընդունարանը՝ վանական գրադարանով, սեղանտունը:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-scaled.jpg?v=1690746813" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-scaled.jpg?v=1690746813 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-225x300.jpg?v=1690746813 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-768x1024.jpg?v=1690746813 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-1152x1536.jpg?v=1690746813 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-1536x2048.jpg?v=1690746813 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-278x370.jpg?v=1690746813 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Գավթի արևմտյան շքամուտքի դուռը, հեղինակ Ռ. Ասկարյան, 1995 թ., լուս. Հ. Պետրոսյանի:

Պատերազմի ռմբակոծության հետևանքով փլված միաբանական շենքի փոխարեն կառուցվել է նոր, երկհարկանի միաբանական շենք, կահավորվել և օժտվել նոր մասնագիտական միաբանական գրադարանով: Վանքային ողջ համալիրը էլեկտրաֆիկացվել է: Վանքի 2 մուտքերն ամրացվել են երկաթյա նոր դարպասներով: Վանքին կից կառուցվել է երկհարկանի 52 մետր երկարությամբ և 11 մետր լայնությամբ ճեմարանի շենք (նկ․ 4):

Վանքին կից 2015 թվականի նոյեմբերին բացվել է Մատենադարանի արցախյան մասնաճյուղը (նկ. 5): Այն ունի գիտական ուսումնասիրությունների բաժին և թանգարանային համալիր, որտեղ ցուցադրված են Արցախում և Սյունիքում ստեղծված հարյուրից ավելի ձեռագիր մատյաններ, Արցախի պատմությանն առնչվող հազվագյուտ վավերագրեր, հնատիպ գրքեր, ինչպես նաև պատմական հանգամանքների բերումով Արցախի վանքերում և եկեղեցիներում այլ շրջաններից բերված կամ փրկագնված ձեռագրեր: Մշակութային տարաբնույթ միջոցառումների անցկացման համար նախատեսված են դահլիճը, գրադարանն ու ընթերցասրահը:

44-օրյա պատերազմի ընթացքում վանքը չի տուժել:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-scaled.jpg?v=1690746864" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-scaled.jpg?v=1690746864 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-300x200.jpg?v=1690746864 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-1024x683.jpg?v=1690746864 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-768x512.jpg?v=1690746864 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-1536x1024.jpg?v=1690746864 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-2048x1365.jpg?v=1690746864 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-370x247.jpg?v=1690746864 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-272x182.jpg?v=1690746864 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Վանքի նորակառույց ճեմարանի շենքը, լուս. Լ․ Կիրակոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-scaled.jpg?v=1690746908" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-scaled.jpg?v=1690746908 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-300x199.jpg?v=1690746908 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-1024x681.jpg?v=1690746908 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-768x511.jpg?v=1690746908 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-1536x1021.jpg?v=1690746908 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-2048x1362.jpg?v=1690746908 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-370x246.jpg?v=1690746908 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-272x182.jpg?v=1690746908 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Մատենադարան-Գանձասար գիտամշակութային կենտրոնի շենքը, լուս. Հ. Պետրոսյանի:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Գանձասարի վանքն անկախության տարիներին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-վանքն-անկախության-տարիներ/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Գանձասարի վանքն անկախության տարիներին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="1923 թվականից՝ Արցախ աշխարհն Ադրբեջանին բռնակցվելուց հետո, Գանձասարը չի գործել: 1989 թվականի հոկտեմբերի 1-ին, երկարատև լռությունից հետո, վանքի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ տաճարում տեղի է ունեցել կիրակնօրյա պատարագ, որը վարում էր Արցախի նորաստեղծ թեմի առաջնորդ Պարգև եպիսկոպոս Մարտիրոսյանը: Արցախյան ազատամարտի ժամանակ վանքը եղել է հակառակորդի հիմնական թիրախներից մեկը. վանքի պատերի, պարիսպների վրա մինչ այսօր կարելի է տեսնել 90-ականներից մնացած ռմբակոծության հետքեր, անգամ չպայթած արկ (նկ. 1), որն արձակվել է վանքի ուղղությամբ, սակայն այդպես էլ նպատակին չի հասել: Գանձասարի վանքի շրջակայքում կատաղի մարտեր են ընթացել 1992 թվականին, երբ Ադրբեջանը պաշարել էր տարածքը: Ադրբեջանական ուղղաթիռների ռմբակոծության արդյունքում, որոնք թիրախավորել էին հատկապես եկեղեցին, վանական համալիրի շենքերից մի քանիսը վնասվել էին: Գանձասարի վանքը հնարավոր է եղել նորոգել միայն 1993-1997 թվականներին, այնուհետև վանքի նորոգման աշխատանքները շարունակվել էին 2000-ական թվականներին հայտնի  բարերար Լևոն Հայրապետյանի միջոցներով: Անկախության տարիներին վանքում և նրա շրջակայքում կատարվել են զգալի շինարարական աշխատանքներ: 1991 թվականին կառուցվել է Վանք գյուղից դեպի Գանձասարի վանք տանող 3,1 կմ լեռնային ճանապարհ, որով ապահովվել է անխափան երթևեկություն: Անցկացվել է 3,5 կմ երկարությամբ ջրատար, որով վանքը ապահովվել է խմելու ջրով: Արևմտյան կողմից դեպի վանք գնացող ճանապարհն ամրացվել է 3 մետր բարձրությամբ և 96 մետր երկարությամբ հենապարիսպով (նկ․ 2): Վանքի արևմտյան, հյուսիսային և արևելյան կողմերից տեղափոխվել են 286 գերեզմաններ, որով ապահովվել է ազատ մուտքը վանք: Ամբողջովին վերանորոգվել է վանքի պարիսպը և ծածկվել է կղմինդրե սալիկներով: Վանքի արևելյան պարսպից ներքև կառուցվել է 88 մետր երկարությամբ հենապարիսպ (2,5 մետր բարձրությամբ): Ամբողջովին շարվել են գավթի երեք պատերը, վերակառուցվել են գավթի քիվաքարերն ու ամբողջ տանիքը: Վերանորոգվել են եկեղեցու դրսի և ներսի պատերի վնասված քարերը, փոխվել է տաճարի հատակը, վերանորոգվել են խորանի բեմի վնասված քարերն ու զարդաքանդակները: Գավիթը և տաճարը օժտվել են նոր պատուհաններով և փայտազարդ դռներով (նկ. 3): Կանաչապատվել, սալապատվել է վանքի բակը: Ամբողջովին վերանորոգվել և կահավորվել են միաբանական 8 խցերը, Երեմիա կաթողիկոսի ընդունարանը՝ վանական գրադարանով, սեղանտունը: Պատերազմի ռմբակոծության հետևանքով փլված միաբանական շենքի փոխարեն կառուցվել է նոր, երկհարկանի միաբանական շենք, կահավորվել և օժտվել նոր մասնագիտական միաբանական գրադարանով: Վանքային ողջ համալիրը էլեկտրաֆիկացվել է: Վանքի 2 մուտքերն ամրացվել են երկաթյա նոր դարպասներով: Վանքին կից կառուցվել է երկհարկանի 52 մետր երկարությամբ և 11 մետր լայնությամբ ճեմարանի շենք (նկ․ 4): Վանքին կից 2015 թվականի նոյեմբերին բացվել է Մատենադարանի արցախյան մասնաճյուղը (նկ. 5): Այն ունի գիտական ուսումնասիրությունների բաժին և թանգարանային համալիր, որտեղ ցուցադրված են Արցախում և Սյունիքում ստեղծված հարյուրից ավելի ձեռագիր մատյաններ, Արցախի պատմությանն առնչվող հազվագյուտ վավերագրեր, հնատիպ գրքեր, ինչպես նաև պատմական հանգամանքների բերումով Արցախի վանքերում և եկեղեցիներում այլ շրջաններից բերված կամ փրկագնված ձեռագրեր: Մշակութային տարաբնույթ միջոցառումների անցկացման համար նախատեսված են դահլիճը, գրադարանն ու ընթերցասրահը: 44-օրյա պատերազմի ընթացքում վանքը չի տուժել:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-վանքն-անկախության-տարիներ/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-30T19:57:15+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-scaled.jpg?v=1690746522" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80/","name":"Գանձասարի վանքն անկախության տարիներին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-07-30T19:55:57+00:00","dateModified":"2023-07-30T19:57:15+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Գանձասարի վանքն անկախության տարիներին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Since 1923, following the annexation of Artsakh to Azerbaijan, Gandzasar Monastery had ceased to function. However, on October 1, 1989, after a prolonged period of silence, a Sunday service was finally held in the Surb Hovhannes Mkrtich church of the monastery. This significant event was led by Bishop Pargev Martirosyan, who was at the helm of the newly established Diocese of Artsakh. During the Artsakh liberation struggle, the Gandzasar Monastery was one of the primary targets of the enemy. Evidence of the intense shelling it endured during the 1990s conflict can still be seen on the monastery's walls and fences. Remarkably, there is an unexploded shell (Fig. 1) that was fired toward the monastery but did not reach its intended target.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-scaled.jpg?v=1690746443" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-scaled.jpg?v=1690746443 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-300x199.jpg?v=1690746443 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-1024x681.jpg?v=1690746443 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-768x511.jpg?v=1690746443 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-1536x1021.jpg?v=1690746443 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-2048x1362.jpg?v=1690746443 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-370x246.jpg?v=1690746443 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/001-5-272x182.jpg?v=1690746443 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The enemy's projectile in the northern fence wall of the monastery, photo by H. Petrosyan.

In 1992, intense fighting erupted around the Gandzasar monastery when Azerbaijan besieged the area. The church, in particular, became a target for Azerbaijani helicopters, resulting in damage to some of the buildings within the monastery complex.

Repairs to the Gandzasar monastery took place between 1993 and 1997, and additional restoration efforts were carried out in the 2000s with generous donations from the renowned philanthropist Levon Hayrapetyan.

During the years of independence, substantial construction efforts were undertaken in and around the Gandzasar Monastery. In 1991, a 3.1-kilometer mountain road was built, connecting Vank village to the monastery, providing uninterrupted access for traffic. To ensure a reliable drinking water supply to the monastery, a 3.5-kilometer-long aqueduct was constructed. Additionally, a 3-meter-high and 96-meter-long retaining wall was built to fortify the road leading to the monastery from the western side (Fig. 2).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-scaled.jpg?v=1690746522" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-scaled.jpg?v=1690746522 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-300x200.jpg?v=1690746522 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-1024x683.jpg?v=1690746522 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-768x512.jpg?v=1690746522 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-1536x1024.jpg?v=1690746522 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-2048x1365.jpg?v=1690746522 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-370x247.jpg?v=1690746522 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-272x182.jpg?v=1690746522 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The western part of the repaired wall of the monastery, photo. L. Kirakosyan.

During the restoration process, a total of 286 graves were relocated from the western, northern, and eastern sides of the monastery, ensuring unimpeded access to the site. The monastery's walls underwent a comprehensive reconstruction and were tiled. Additionally, an 88-meter-long retaining wall, standing at a height of 2.5 meters, was built behind the monastery's eastern wall. The gavit's three walls were meticulously aligned, and both the cornices and the entire roof were reconstructed. The damaged stones on the church's exterior and interior walls were diligently repaired, and the temple floor was replaced with precision. Furthermore, the damaged stones and ornaments on the tabernacle bema were restored.

The gavit and temple received new windows and wooden doors (Fig. 3). The monastery's courtyard underwent meticulous landscaping and paving. The 8 congregational cells, Catholicos Yeremia's reception with the monastic library, and the refectory were extensively refurbished and equipped.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-scaled.jpg?v=1690746813" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-scaled.jpg?v=1690746813 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-225x300.jpg?v=1690746813 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-768x1024.jpg?v=1690746813 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-1152x1536.jpg?v=1690746813 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-1536x2048.jpg?v=1690746813 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/003-6-278x370.jpg?v=1690746813 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The door of the western porch of the gavit, author: R. Askarian, 1995, photo by H. Petrosyan.

A two-story congregational building was built to replace the one that collapsed due to war bombing. The new building is fully furnished and includes a state-of-the-art congregational library. As part of the restoration efforts, the entire monastic complex has been electrified and the two entrances to the monastery have been reinforced with new iron gates. A new two-story seminary building, which measures 52 meters in length and 11 meters in width, was also constructed adjacent to the monastery (Fig. 4).

The Artsakh branch of Matenadaran was inaugurated adjacent to the monastery in November 2015 (Fig. 5). This branch comprises a department dedicated to scholarly research and a museum complex, exhibiting over a hundred manuscripts from Artsakh and Syunik regions, rare historical documents regarding the history of Artsakh, ancient books, and manuscripts that were acquired or retrieved from other regions, monasteries, and churches of Artsakh due to historical circumstances. The facility includes a hall, library, and reading room, providing spaces for hosting various cultural events.

The monastery was not damaged during the 44-day war.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-scaled.jpg?v=1690746864" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-scaled.jpg?v=1690746864 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-300x200.jpg?v=1690746864 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-1024x683.jpg?v=1690746864 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-768x512.jpg?v=1690746864 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-1536x1024.jpg?v=1690746864 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-2048x1365.jpg?v=1690746864 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-370x247.jpg?v=1690746864 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/004-4-272x182.jpg?v=1690746864 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The newly constructed seminary building of the monastery, photo by L. Kirakosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-scaled.jpg?v=1690746908" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-scaled.jpg?v=1690746908 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-300x199.jpg?v=1690746908 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-1024x681.jpg?v=1690746908 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-768x511.jpg?v=1690746908 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-1536x1021.jpg?v=1690746908 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-2048x1362.jpg?v=1690746908 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-370x246.jpg?v=1690746908 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/005-4-272x182.jpg?v=1690746908 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The building of the Matenadaran-Gandzasar Scientific and Cultural Center, photo by H. Petrosyan.

Since 1923, following the annexation of Artsakh to Azerbaijan, Gandzasar Monastery had ceased to function. However, on October 1, 1989, after a prolonged period of silence, a Sunday service was finally held in the Surb Hovhannes Mkrtich church of the monastery. This significant event was led by Bishop Pargev Martirosyan, who was at the helm of the newly established Diocese of Artsakh. During the Artsakh liberation struggle, the Gandzasar Monastery was one of the primary targets of the enemy. Evidence of the intense shelling it endured during the 1990s conflict can still be seen on the monastery’s walls and fences. Remarkably, there is an unexploded shell (Fig. 1) that was fired toward the monastery but did not reach its intended target. In 1992, intense fighting erupted around the Gandzasar monastery when Azerbaijan besieged the area. The church, in particular, became a target for Azerbaijani helicopters, resulting in damage to some of the buildings within the monastery complex. Repairs to the Gandzasar monastery took place between 1993 and 1997, and additional restoration efforts were carried out in the 2000s with generous donations from the renowned philanthropist Levon Hayrapetyan. During the years of independence, substantial construction efforts were undertaken in and around the Gandzasar Monastery. In 1991, a 3.1-kilometer mountain road was built, connecting Vank village to the monastery, providing uninterrupted access for traffic. To ensure a reliable drinking water supply to the monastery, a 3.5-kilometer-long aqueduct was constructed. Additionally, a 3-meter-high and 96-meter-long retaining wall was built to fortify the road leading to the monastery from the western side (Fig. 2). During the restoration process, a total of 286 graves were relocated from the western, northern, and eastern sides of the monastery, ensuring unimpeded access to the site. The monastery’s walls underwent a comprehensive reconstruction and were tiled. Additionally, an 88-meter-long retaining wall, standing at a height of 2.5 meters, was built behind the monastery’s eastern wall. The gavit’s three walls were meticulously aligned, and both the cornices and the entire roof were reconstructed. The damaged stones on the church’s exterior and interior walls were diligently repaired, and the temple floor was replaced with precision. Furthermore, the damaged stones and ornaments on the tabernacle bema were restored. The gavit and temple received new windows and wooden doors (Fig. 3). The monastery’s courtyard underwent meticulous landscaping and paving. The 8 congregational cells, Catholicos Yeremia’s reception with the monastic library, and the refectory were extensively refurbished and equipped. A two-story congregational building was built to replace the one that collapsed due to war bombing. The new building is fully furnished and includes a state-of-the-art congregational library. As part of the restoration efforts, the entire monastic complex has been electrified and the two entrances to the monastery have been reinforced with new iron gates. A new two-story seminary building, which measures 52 meters in length and 11 meters in width, was also constructed adjacent to the monastery (Fig. 4). The Artsakh branch of Matenadaran was inaugurated adjacent to the monastery in November 2015 (Fig. 5). This branch comprises a department dedicated to scholarly research and a museum complex, exhibiting over a hundred manuscripts from Artsakh and Syunik regions, rare historical documents regarding the history of Artsakh, ancient books, and manuscripts that were acquired or retrieved from other regions, monasteries, and churches of Artsakh due to historical circumstances. The facility includes a hall, library, and reading room, providing spaces for hosting various cultural events. The monastery was not damaged during the 44-day war.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Gandzasar monastery during the years of independence - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/gandzasar-monastery-during-the-years-of-independence/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Gandzasar monastery during the years of independence - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Since 1923, following the annexation of Artsakh to Azerbaijan, Gandzasar Monastery had ceased to function. However, on October 1, 1989, after a prolonged period of silence, a Sunday service was finally held in the Surb Hovhannes Mkrtich church of the monastery. This significant event was led by Bishop Pargev Martirosyan, who was at the helm of the newly established Diocese of Artsakh. During the Artsakh liberation struggle, the Gandzasar Monastery was one of the primary targets of the enemy. Evidence of the intense shelling it endured during the 1990s conflict can still be seen on the monastery's walls and fences. Remarkably, there is an unexploded shell (Fig. 1) that was fired toward the monastery but did not reach its intended target. In 1992, intense fighting erupted around the Gandzasar monastery when Azerbaijan besieged the area. The church, in particular, became a target for Azerbaijani helicopters, resulting in damage to some of the buildings within the monastery complex. Repairs to the Gandzasar monastery took place between 1993 and 1997, and additional restoration efforts were carried out in the 2000s with generous donations from the renowned philanthropist Levon Hayrapetyan. During the years of independence, substantial construction efforts were undertaken in and around the Gandzasar Monastery. In 1991, a 3.1-kilometer mountain road was built, connecting Vank village to the monastery, providing uninterrupted access for traffic. To ensure a reliable drinking water supply to the monastery, a 3.5-kilometer-long aqueduct was constructed. Additionally, a 3-meter-high and 96-meter-long retaining wall was built to fortify the road leading to the monastery from the western side (Fig. 2). During the restoration process, a total of 286 graves were relocated from the western, northern, and eastern sides of the monastery, ensuring unimpeded access to the site. The monastery's walls underwent a comprehensive reconstruction and were tiled. Additionally, an 88-meter-long retaining wall, standing at a height of 2.5 meters, was built behind the monastery's eastern wall. The gavit's three walls were meticulously aligned, and both the cornices and the entire roof were reconstructed. The damaged stones on the church's exterior and interior walls were diligently repaired, and the temple floor was replaced with precision. Furthermore, the damaged stones and ornaments on the tabernacle bema were restored. The gavit and temple received new windows and wooden doors (Fig. 3). The monastery's courtyard underwent meticulous landscaping and paving. The 8 congregational cells, Catholicos Yeremia's reception with the monastic library, and the refectory were extensively refurbished and equipped. A two-story congregational building was built to replace the one that collapsed due to war bombing. The new building is fully furnished and includes a state-of-the-art congregational library. As part of the restoration efforts, the entire monastic complex has been electrified and the two entrances to the monastery have been reinforced with new iron gates. A new two-story seminary building, which measures 52 meters in length and 11 meters in width, was also constructed adjacent to the monastery (Fig. 4). The Artsakh branch of Matenadaran was inaugurated adjacent to the monastery in November 2015 (Fig. 5). This branch comprises a department dedicated to scholarly research and a museum complex, exhibiting over a hundred manuscripts from Artsakh and Syunik regions, rare historical documents regarding the history of Artsakh, ancient books, and manuscripts that were acquired or retrieved from other regions, monasteries, and churches of Artsakh due to historical circumstances. The facility includes a hall, library, and reading room, providing spaces for hosting various cultural events. The monastery was not damaged during the 44-day war." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/gandzasar-monastery-during-the-years-of-independence/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-08-01T18:51:53+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/07/002-5-scaled.jpg?v=1690746522" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/gandzasar-monastery-during-the-years-of-independence/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/gandzasar-monastery-during-the-years-of-independence/","name":"Gandzasar monastery during the years of independence - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-07-30T19:55:57+00:00","dateModified":"2023-08-01T18:51:53+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/gandzasar-monastery-during-the-years-of-independence/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/gandzasar-monastery-during-the-years-of-independence/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/gandzasar-monastery-during-the-years-of-independence/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Gandzasar monastery during the years of independence"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Տեղադրությունը

Կարմիր եկեղեցի համալիրը, որը հայտնի է  նաև Մելիք Փաշայանների դամբարան անունով, գտնվում է Մարտունու շրջանի Ծովատեղ գյուղի արևելյան եզրին, մի բլրի վրա (նկ․ 1)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church.jpg?v=1692046436" width="1373" height="367" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church.jpg?v=1692046436 1373w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church-300x80.jpg?v=1692046436 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church-1024x274.jpg?v=1692046436 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church-768x205.jpg?v=1692046436 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church-370x99.jpg?v=1692046436 370w" sizes="(max-width: 1373px) 100vw, 1373px" title="red church" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-scaled.jpg?v=1692042389" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-scaled.jpg?v=1692042389 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-300x225.jpg?v=1692042389 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-1024x768.jpg?v=1692042389 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-768x576.jpg?v=1692042389 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-1536x1152.jpg?v=1692042389 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-2048x1536.jpg?v=1692042389 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-370x278.jpg?v=1692042389 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, 2022, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Պատմական ակնարկ

19-րդ դարի հետազոտողներն այստեղ վավերացրել են մի հուշարձանախումբ՝ բաղկացած եկեղեցուց, նրան կից երեք գետնափոր դամբարաններից և ընդարձակ գերեզմանոցից (Բարխուդարեանց 1895, 106-108): «Մատուռների, ինչպես և եկեղեցու մեջ կան գերեզմաններ, որոնց տապանաքարերը ահագին միապաղաղ քառանկյունի սև քարեր են, առանց մի որևէ գրության կամ քանդակի» (Լալայան 1897, 49): «Գյուղի արևելյան կողմում․ փոքրիկ բլրակի վրա խիտառխիտ շիրիմներ են, ուր կա քառախորան, սագաշեն մի եկեղեցի, որոնցից երեքը հողի տակ են, իսկ մեկը կիսով չափ բարձր է հողի մակերևույթից և ինչ-որ բանով նման է  ակլդամայի (գերեզմանատեղի)։ Ընդ որում սրանցում բազմաթիվ գերեզմաններ են, որոնց թվում Մելիք Փաշայի և Սահակ Եպիսկոպոսի շիրիմները» (Ջալաեանց 1858, 514)։

Նշվածներից այսօր պահպանված են միայն եկեղեցին և գերեզմանատունը։

Ըստ եկեղեցու մուտքի ճակատակալ քարի վրա արված արձանագրության՝ այն կառուցվել է 1621 թվականին․ «Թվ[ին] ։ՌՀ։․ Դաւիթ եպիսկոպոս․ յիշատակ է եկեղեցի վանքս, որ լինի սա դամբարան եւ շիրիմ մերոց նախնեաց» (ԴՀՎ 5, 160)։

2022 թվականին եկեղեցու տարածքում իրականացվել են պեղումներ, որոնց գլխավոր նպատակը եղել է մատուռ-դամբարանների հայտնաբերումը։ Սակայն դրանք չեն հայտնաբերվել։

Պեղումների արդյունքում ի հայտ են եկել տարբեր ժամանակաշրջանի պատկանող խաչքարերի բեկորներ  (նկ․ 2, 3), արձանագիր քարեր, եկեղեցու պատերի մեջ ագուցված տապանաքարեր (նկ․ 4), եկեղեցու տարբեր մասերում արված թաղումներ։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-scaled.jpg?v=1692042539" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-scaled.jpg?v=1692042539 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-300x225.jpg?v=1692042539 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-1024x768.jpg?v=1692042539 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-768x576.jpg?v=1692042539 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-1536x1152.jpg?v=1692042539 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-2048x1536.jpg?v=1692042539 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-370x278.jpg?v=1692042539 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Եկեղեցու տարածքում հայտնաբերված խաչքարերի բեկորներ, 2022, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-scaled.jpg?v=1692042589" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-scaled.jpg?v=1692042589 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-300x225.jpg?v=1692042589 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-1024x768.jpg?v=1692042589 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-768x576.jpg?v=1692042589 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-1536x1152.jpg?v=1692042589 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-2048x1536.jpg?v=1692042589 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-370x278.jpg?v=1692042589 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Եկեղեցու տարածքում հայտնաբերված արձանագիր խաչքարի բեկոր, 2022, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-scaled.jpg?v=1692042637" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-scaled.jpg?v=1692042637 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-300x225.jpg?v=1692042637 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-1024x768.jpg?v=1692042637 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-768x576.jpg?v=1692042637 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-1536x1152.jpg?v=1692042637 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-2048x1536.jpg?v=1692042637 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-370x278.jpg?v=1692042637 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4  Տապանաքարեր հյուսիսային պատի մեջ, 2022, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Եկեղեցին միանավ թաղածածկ սրահ է, արևելյան մասում կիսաշրջանաձև խորանով։ Խորանի երկու կողմերում ավանդատներն են, որոնք առանձնահատուկ են իրենց փոքր մուտքերով, որի պատճառով էլ պարզ չէ դրանց հիմնական գործառույթը։ Մուտքը բացվում էր հարավից։ Ունի 7,5 մետր երկարություն, 5,5 մետր լայնություն, 4 մետր բարձրություն։ Պահպանվել են պատերի ստորին որոշ հատվածներ (նկ․ 5)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-scaled.jpg?v=1692042719" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-scaled.jpg?v=1692042719 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-300x225.jpg?v=1692042719 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-1024x768.jpg?v=1692042719 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-768x576.jpg?v=1692042719 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-1536x1152.jpg?v=1692042719 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-2048x1536.jpg?v=1692042719 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-370x278.jpg?v=1692042719 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Եկեղեցու արևմտյան հատվածը մաքրումից հետո, 2022, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Եկեղեցին հարուստ է խաչքարերով, որոնց մի մասը պահպանվել է առ այսօր, մի մասի վերաբերյալ էլ տեղեկությունները պատմական աղբյուրներից են։

Խորանի հյուսիսային կողմում մի գեղաքանդակ խաչքարի վրա արձանագրված է․ «Թվ[ին] ։ՌԻԵ։ (1576) ի հայրապետութի․ տ[է]ր Յ[ով]հ[անի]սի առ[ա]ջն[որ]դութի Մէլիք Փաշին։/ Յանուն Աստուծոյ ես Սահակ եպիսկոպոս կանգնեցի զխաչս ի փրկութիւն եղբաւր իմոյ Ղազարին․աղաւթս յիշեցէք» (ԴՎՀ 1982,160, նկ․6), խորանի հարավային մասում արձանագիր խաչքար․«Թվ[ին] ։ՌԼԵ։ (1586) ի հա[յրա]պ[ետութի] Տ[է]ր Դավթ[ի], առ[ա]ջնորդ[ութի] Մելիք Փաշի։ Պ[ե]տ[րո]ս էպ[իսկոպո]ս» (ԴՀՎ 1982, 160, նկ․7)։

Մատուռի մեջ մի գեղաքանդակ խաչքարի վրա արձանագրված էր․ «Կամաւ ամենակալին Աստուծոյ, ես Մէլիք Աւան կանգնեցի զխաչս ի փրկութիւն հաւր իմոյ Մելիք Պապին, մաւրն իմոյ Խոնդի խաթունին․ ով որ յիշէք ի տէր յիշեսջիք առ Աստուած․ թվ[ին] ։ՌԺԵ։ ին (1566) » (ԴՀՎ 1982, 161)։ Այս և արձանագիր մի քանի խաչքարեր չեն պահպանվել։ Հատուկ նշելի են 12-13-րդ դարերի խաչքարերը՝ հանգուցյալներին ներկայացնող հարուստ պատկերաքանդակներով (նկ. 2, 3):

Եկեղեցու շուրջը տարածվում է գերեզմանատունը՝ հին և նոր տապանաքարերով։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-scaled.jpg?v=1692042841" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-scaled.jpg?v=1692042841 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-225x300.jpg?v=1692042841 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-768x1024.jpg?v=1692042841 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-1152x1536.jpg?v=1692042841 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-1536x2048.jpg?v=1692042841 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-278x370.jpg?v=1692042841 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Խորանի հյուսիսային կողմի արձանագիր խաչքարը, 2022, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-scaled.jpg?v=1692042899" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-scaled.jpg?v=1692042899 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-225x300.jpg?v=1692042899 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-768x1024.jpg?v=1692042899 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-1152x1536.jpg?v=1692042899 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-1536x2048.jpg?v=1692042899 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-278x370.jpg?v=1692042899 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 7 Խորանի հարավային կողմի արձանագիր խաչքարը, 2022, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Եկեղեցին գտնվում է ավերված վիճակում։ Թաղածածկն ամբողջությամբ փլուզված է, պահպանվել է միայն մի փոքր հատված խորանի գմբեթարդից։

2022 թվականի պեղումների արդյունքում հեռացվել է սրահի հողածածկը, բացվել են պատերի պահպանված որոշ հատվածներ (https://www.facebook.com/profile/100067818338897/search/?q=%D5%AE%D5%B8%D5%BE%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%B2):

2020 թվականի ռազմական գործողությունների ժամանակ հուշարձանը չի տուժվել։

Գրականություն

Բարխուդարեանց 1895 - Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու։

ԴՀՎ 1982 - Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5, Արցախ, կազմեց՝ Ս․ Բարխուդարյան, Երևան:

Լալայան 1897 - Լալայան Ե., Վարանդա, Ազգագրական հանդես, թիվ 2:

Մկրտչյան Շ․, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1980։

Ոսկեան Հ․, Արցախի վանքերը, Վիեննա, 1953։

Ջալալեանց 1858 - Ջալալեանց Ս․, Ճանապարհորդությիւն ի Մեծն Հայաստան, Տփխիս։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Կարմիր եկեղեցին (Մելիք Փաշայանների դամբարանը) - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/կարմիր-եկեղեցին-մելիք-փաշայանների-դա/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Կարմիր եկեղեցին (Մելիք Փաշայանների դամբարանը) - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Կարմիր եկեղեցի համալիրը, որը հայտնի է  նաև Մելիք Փաշայանների դամբարան անունով, գտնվում է Մարտունու շրջանի Ծովատեղ գյուղի արևելյան եզրին, մի բլրի վրա (նկ․ 1)։ Պատմական ակնարկ   19-րդ դարի հետազոտողներն այստեղ վավերացրել են մի հուշարձանախումբ՝ բաղկացած եկեղեցուց, նրան կից երեք գետնափոր դամբարաններից և ընդարձակ գերեզմանոցից (Բարխուդարեանց 1895, 106-108): «Մատուռների, ինչպես և եկեղեցու մեջ կան գերեզմաններ, որոնց տապանաքարերը ահագին միապաղաղ քառանկյունի սև քարեր են, առանց մի որևէ գրության կամ քանդակի» (Լալայան 1897, 49): «Գյուղի արևելյան կողմում․ փոքրիկ բլրակի վրա խիտառխիտ շիրիմներ են, ուր կա քառախորան, սագաշեն մի եկեղեցի, որոնցից երեքը հողի տակ են, իսկ մեկը կիսով չափ բարձր է հողի մակերևույթից և ինչ-որ բանով նման է  ակլդամայի (գերեզմանատեղի)։ Ընդ որում սրանցում բազմաթիվ գերեզմաններ են, որոնց թվում Մելիք Փաշայի և Սահակ Եպիսկոպոսի շիրիմները» (Ջալաեանց 1858, 514)։ Նշվածներից այսօր պահպանված են միայն եկեղեցին և գերեզմանատունը։ Ըստ եկեղեցու մուտքի ճակատակալ քարի վրա արված արձանագրության՝ այն կառուցվել է 1621 թվականին․ «Թվ[ին] ։ՌՀ։․ Դաւիթ եպիսկոպոս․ յիշատակ է եկեղեցի վանքս, որ լինի սա դամբարան եւ շիրիմ մերոց նախնեաց» (ԴՀՎ 5, 160)։ 2022 թվականին եկեղեցու տարածքում իրականացվել են պեղումներ, որոնց գլխավոր նպատակը եղել է մատուռ-դամբարանների հայտնաբերումը։ Սակայն դրանք չեն հայտնաբերվել։ Պեղումների արդյունքում ի հայտ են եկել տարբեր ժամանակաշրջանի պատկանող խաչքարերի բեկորներ  (նկ․ 2, 3), արձանագիր քարեր, եկեղեցու պատերի մեջ ագուցված տապանաքարեր (նկ․ 4), եկեղեցու տարբեր մասերում արված թաղումներ։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/կարմիր-եկեղեցին-մելիք-փաշայանների-դա/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-08-16T17:44:17+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-scaled.jpg?v=1692042389" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d6%83%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%a4%d5%a1/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d6%83%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%a4%d5%a1/","name":"Կարմիր եկեղեցին (Մելիք Փաշայանների դամբարանը) - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-08-14T19:58:38+00:00","dateModified":"2023-08-16T17:44:17+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d6%83%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%a4%d5%a1/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d6%83%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%a4%d5%a1/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d6%83%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%a4%d5%a1/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Կարմիր եկեղեցին (Մելիք Փաշայանների դամբարանը)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->