Տեղադրությունը

Դադիվանքը գտնվում է պատմական Արցախի Վերին Խաչեն գավառում՝ Տրտու (Թարթառ) գետի և նրա վտակ Դութխուի միախառնման տեղից մոտ 10 կմ հոսանքն ի վար՝ գետի ձախ ափին՝ անտառածածկ բլրի հարավահայաց փեշին։ Վայրը ծովի մակերևույթից բարձր է 1100 մետր, Թարթառի ափից՝ 75 մետր։ Գետի և վանքի միջև փռված են պատմական Խութ կամ Խութավան գյուղի ավերակները․ խորհրդային շրջանում այն կոչվում էր նաև Վանք։ Դադիվանքի երկրորդ անունը հենց Խութավանք է․ թե վանքի և թե գյուղի անվանումը կապված է տեղանքի հետ, քանի որ «խութը» գրական հայերենում և Արցախի բարբառում նշանակում է «բլուր»՝ այսինքն բլրի վրա գտնվող վանք։ Արցախյան երկրորդ պատերազմից առաջ վանքը և համանուն գյուղը Արցախի հանրապետության Նոր Շահումյանի շրջանի կազմում էին։ Ներկայումս, ինչպես գյուղը, այնպես էլ վանքն օկուպացված ենԱդրբեջանի կողմից (նկ. 1):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank.jpg?v=1675318674" width="1355" height="420" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank.jpg?v=1675318674 1355w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-300x93.jpg?v=1675318674 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-1024x317.jpg?v=1675318674 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-768x238.jpg?v=1675318674 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-370x115.jpg?v=1675318674 370w" sizes="(max-width: 1355px) 100vw, 1355px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.jpg?v=1675315915" width="1888" height="1367" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.jpg?v=1675315915 1888w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-300x217.jpg?v=1675315915 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-1024x741.jpg?v=1675315915 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-768x556.jpg?v=1675315915 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-1536x1112.jpg?v=1675315915 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-370x268.jpg?v=1675315915 370w" sizes="(max-width: 1888px) 100vw, 1888px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Համալիրի ընդհանուր տեսքը, օդանկար, լուս. Ս. Այվազյանի։

Պատմական համառոտ ակնարկ

Մատենագրական աղբյուրներում  Դադիվանքն առաջին անգամ հիշատակվում է 9-րդ դարում «…ի խորաձորն, որ կոչի Դադոյի վանք» (Կաղանկատուացի 1983, 340): Հետագա վիմագրական աղբյուրներում հանդես է գալիս Դադի, Դադոյի, Դադուի, Դադեի, Թադեի, Խութա, Առաքելոց ձևերով (Այվազյան 2015, 6): Վանքի հիմնադրումն ավանդաբար կապվում է Թադևոս առաքյալի աշակերտ Դադիի նահատակության հետ: Համաձայն ավանդության, վերջինս քրիստոնեություն տարածելու համար նահատակվել է, իսկ նրա գերեզմանի վրա հիմնադրվել է վանքը։

Մինչև 12-րդ դարը վանքի պատմության և շինարարական գործունեության մասին տեղեկություններ հայտնի չեն, բայց արդեն 12-րդ դարի երկրորդ կեսին այն հոգևոր և մշակութային խոշոր կենտրոն էր։ Այդ մասին անուղղակի կերպով խոսվում է պատմիչի հաղորդման մեջ, որտեղ նկարագրված են 1145-1146 թթ․ սելջուկյան պետության դեմ ապստամբած Գանձակի շահապին (քաղաքագլուխ) պատժելու նպատակով Պարսկաստանից եկած Չոլի զորապետի գործողությունները. «․․․այրեաց և զառաքելադիր ուխտ սրբութեանն, որ կոչի Դադուի վանք․․․» (Կաղանկատուացի 1983, 353)։ Հարկ է նշել, որ Սելջուկյան թուլացած պետության դեմ պայքարում էին նաև Խաչենի իշխանները, որի պատճառով էլ բազմաթիվ վանքերի ու բերդերի հետ մեկտեղ բազմիցս վնասվել և ավերվել է նաև Դադիվանքը: Սակայն, այդ պայքարի շնորհիվ 12-րդ դարի երկրորդ կեսին Խաչենի իշխանները ձեռք են բերել որոշակի քաղաքական ինքնուրույնություն։  Դադիվանքն այդ ժամանակ գտնվում էր գահերեց իշխաններ համարվող Հաթերքցիների իշխանության ներքո և նրանց հոգևոր առաջնորդանիստ կենտրոնն էր։ 12-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած, ինչպես վկայում են վանքի պատերին փորագրված արձանագրությունները, վանքում սկսվում են նորոգվել պաշտամունքային և աշխարհիկ շինությունները, ինչպես նաև կառուցվել նորերը, ինչի արդյունքում և հիմնականում ձևավորվել է վանական համալիրի մերօրյա տեսքը (նկ. 2, 3, 4, 5, 6)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-scaled.jpg?v=1675316425" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-scaled.jpg?v=1675316425 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-300x199.jpg?v=1675316425 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1024x681.jpg?v=1675316425 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-768x511.jpg?v=1675316425 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1536x1021.jpg?v=1675316425 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-2048x1362.jpg?v=1675316425 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-370x246.jpg?v=1675316425 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-272x182.jpg?v=1675316425 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Համալիրի տեսքը հարավ-արևմուտքից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-scaled.jpg?v=1675316514" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-scaled.jpg?v=1675316514 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-300x199.jpg?v=1675316514 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1024x681.jpg?v=1675316514 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-768x511.jpg?v=1675316514 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1536x1021.jpg?v=1675316514 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-2048x1362.jpg?v=1675316514 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-370x246.jpg?v=1675316514 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-272x182.jpg?v=1675316514 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Համալիրի տեսքը արևմուտքից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-scaled.jpg?v=1675316716" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-scaled.jpg?v=1675316716 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-300x199.jpg?v=1675316716 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1024x681.jpg?v=1675316716 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-768x511.jpg?v=1675316716 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1536x1021.jpg?v=1675316716 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-2048x1362.jpg?v=1675316716 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-370x246.jpg?v=1675316716 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-272x182.jpg?v=1675316716 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ 4. Համալիր տեսքը հարավից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-scaled.jpg?v=1675316886" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-scaled.jpg?v=1675316886 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-300x199.jpg?v=1675316886 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1024x681.jpg?v=1675316886 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-768x511.jpg?v=1675316886 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1536x1021.jpg?v=1675316886 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-2048x1362.jpg?v=1675316886 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-370x246.jpg?v=1675316886 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-272x182.jpg?v=1675316886 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Եկեղեցկան կառույցների ներքին բակը, լուս. Հ. Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-scaled.jpg?v=1675316994" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-scaled.jpg?v=1675316994 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-300x199.jpg?v=1675316994 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1024x681.jpg?v=1675316994 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-768x511.jpg?v=1675316994 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1536x1021.jpg?v=1675316994 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-2048x1362.jpg?v=1675316994 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-370x246.jpg?v=1675316994 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-272x182.jpg?v=1675316994 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Գմբեթների տեսքը հյուսիսից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

Մինչև 17-րդ դարի առաջին կեսը Դադիվանքը տիրում էր ընդարձակ կալվածքների և պահպանում էր առաջնորդանիստ կենտրոնի կարգավիճակը (Կարապետյան 1999, 83)։ 17-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած վանքն աստիճանաբար զրկվում է իր հարստություններից, շրջակա տասնյակ հայկական գյուղերից և սպասարկող բնակչությունից, իսկ 19-րդ դարի կեսերին այն արդեն խարխուլ ու անբնակ էր։ Այդպիսին է ներկայացնում վանքը Սարգիս արքեպ․ Ջալալյանցը․ «Այնոքիկ տեղիք դարան են ավազակաց և ասպատակաց Արցախ նահանգի» և նրանք հնավանդ սրբարաններում պահում էին «զհօտս խաշանց իւրոց և զջոկս անասնոց», և ապա՝ «Զառաջեալ մառանաց և սենեկաց են լայնատարած այգիք արդեն աւերակք, միայն մրգաբեր ծառք վայրենացեալք դեռևս աճեն և բազմանան» (Ջալալյանց 1858, 224, 225)։ 20-րդ դարի սկզբներին Լևոն Տեր-Ավետիքյանը դատ է բացել վանքապատկան հողերին տիրացած խաշնարածների դեմ։ Նրան հաջողվում է թուրքերից ու քրդերից ազատագրել բազմաթիվ ամառանոցներ և Դադիվանքին ամրագրել վանքապատկան տարածքները։ Խորհրդային կարգերի հաստատմամբ Դադիվանքը կրկին կորցնում է իր ունեցվածքն ու կարգավիճակը կրկին դառնում ժամանակավոր կեցության վայր՝ 18-րդ դարից այստեղ հաստատված անասնապահ մահմեդականների համար։

Համալիրի ընդհանուր տարածքային կազմակերպումը

Դադիվանքը բաղկացած է երկու մեծ՝ պաշտամունքային և աշխարհիկ հուշարձանախմբերից, որոնք տեղադրված են համապատասխանաբար վերին՝ հյուսիսային և ստորին՝ հարավային դարավանդների վրա և ներառված են միասնական պարիսպների մեջ (նկ․ 7): Առանձին շինություններ տեղադրված են նաև պարիսպներից դուրս։ Վանքի գլխավոր մուտքը գտնվում է արևմտյան կողմում: Այն որձաքարից շարված միակամար բացվածք ունի: Համալիրի երկրորդ մուտքն ավելի համեստ չափեր ունի և գտնվում է հարավարևմտյան կողմում: Կառույցները կանգուն, կիսավեր, վթարային կամ ավերակ վիճակում են։ Հյուսիսային դարավանդում գտնվում են եկեղեցիները, գավիթները, զանգակատունը, իսկ հարավայինում՝ աշխարհիկ շենքերը (նկ․ 8)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007.png?v=1675317438" width="3073" height="2179" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007.png?v=1675317438 3073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-300x213.png?v=1675317438 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-1024x726.png?v=1675317438 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-768x545.png?v=1675317438 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-1536x1089.png?v=1675317438 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-2048x1452.png?v=1675317438 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-370x262.png?v=1675317438 370w" sizes="(max-width: 3073px) 100vw, 3073px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Համալիրի ընդհանուր հատակագիծը, չափագրությունը Ս. Այվազյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008.jpg?v=1675317488" width="2200" height="1276" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008.jpg?v=1675317488 2200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-300x174.jpg?v=1675317488 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-1024x594.jpg?v=1675317488 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-768x445.jpg?v=1675317488 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-1536x891.jpg?v=1675317488 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-2048x1188.jpg?v=1675317488 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-370x215.jpg?v=1675317488 370w" sizes="(max-width: 2200px) 100vw, 2200px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Համալիրի ընդհանուր տեսքը հարավից, լուս. Ս. Այվազյանի։

Գրականություն

Այվազյան 2015 – Այվազյան Ս., Դադի վանքի վերականգնումը 1997-2011 թվականներին, Երևան, ՀՃՈՒ հրատ.։

Կաղանկատուացի 1983 – Մովսէս Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, ՀՀ ԳԱԱ հրատ․, Երևան։

Կարապետյան 1999 - Կարապետյան Ս․, Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան։

Ջալաեանց 1858 - Ջալալեանց Ս., Ճանապարհորդութիւն ի մեծն Հայաստան, մասն Բ, Տփխիս:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Դադիվանքի համալիրը. ընդհանուր տեղեկություններ - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/դադիվանքի-համալիրը-ընդհանուր-տեղեկո/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Դադիվանքի համալիրը. ընդհանուր տեղեկություններ - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Դադիվանքը գտնվում է պատմական Արցախի Վերին Խաչեն գավառում՝ Տրտու (Թարթառ) գետի և նրա վտակ Դութխուի միախառնման տեղից մոտ 10 կմ հոսանքն ի վար՝ գետի ձախ ափին՝ անտառածածկ բլրի հարավահայաց փեշին։ Վայրը ծովի մակերևույթից բարձր է 1100 մետր, Թարթառի ափից՝ 75 մետր։ Գետի և վանքի միջև փռված են պատմական Խութ կամ Խութավան գյուղի ավերակները․ խորհրդային շրջանում այն կոչվում էր նաև Վանք։ Դադիվանքի երկրորդ անունը հենց Խութավանք է․ թե վանքի և թե գյուղի անվանումը կապված է տեղանքի հետ, քանի որ «խութը» գրական հայերենում և Արցախի բարբառում նշանակում է «բլուր»՝ այսինքն բլրի վրա գտնվող վանք։ Արցախյան երկրորդ պատերազմից առաջ վանքը և համանուն գյուղը Արցախի հանրապետության Նոր Շահումյանի շրջանի կազմում էին։ Ներկայումս, ինչպես գյուղը, այնպես էլ վանքն օկուպացված ենԱդրբեջանի կողմից (նկ. 1): Պատմական համառոտ ակնարկ Մատենագրական աղբյուրներում  Դադիվանքն առաջին անգամ հիշատակվում է 9-րդ դարում «…ի խորաձորն, որ կոչի Դադոյի վանք» (Կաղանկատուացի 1983, 340): Հետագա վիմագրական աղբյուրներում հանդես է գալիս Դադի, Դադոյի, Դադուի, Դադեի, Թադեի, Խութա, Առաքելոց ձևերով (Այվազյան 2015, 6): Վանքի հիմնադրումն ավանդաբար կապվում է Թադևոս առաքյալի աշակերտ Դադիի նահատակության հետ: Համաձայն ավանդության, վերջինս քրիստոնեություն տարածելու համար նահատակվել է, իսկ նրա գերեզմանի վրա հիմնադրվել է վանքը։ Մինչև 12-րդ դարը վանքի պատմության և շինարարական գործունեության մասին տեղեկություններ հայտնի չեն, բայց արդեն 12-րդ դարի երկրորդ կեսին այն հոգևոր և մշակութային խոշոր կենտրոն էր։ Այդ մասին անուղղակի կերպով խոսվում է պատմիչի հաղորդման մեջ, որտեղ նկարագրված են 1145-1146 թթ․ սելջուկյան պետության դեմ ապստամբած Գանձակի շահապին (քաղաքագլուխ) պատժելու նպատակով Պարսկաստանից եկած Չոլի զորապետի գործողությունները. «․․․այրեաց և զառաքելադիր ուխտ սրբութեանն, որ կոչի Դադուի վանք․․․» (Կաղանկատուացի 1983, 353)։ Հարկ է նշել, որ Սելջուկյան թուլացած պետության դեմ պայքարում էին նաև Խաչենի իշխանները, որի պատճառով էլ բազմաթիվ վանքերի ու բերդերի հետ մեկտեղ բազմիցս վնասվել և ավերվել է նաև Դադիվանքը: Սակայն, այդ պայքարի շնորհիվ 12-րդ դարի երկրորդ կեսին Խաչենի իշխանները ձեռք են բերել որոշակի քաղաքական ինքնուրույնություն։  Դադիվանքն այդ ժամանակ գտնվում էր գահերեց իշխաններ համարվող Հաթերքցիների իշխանության ներքո և նրանց հոգևոր առաջնորդանիստ կենտրոնն էր։ 12-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած, ինչպես վկայում են վանքի պատերին փորագրված արձանագրությունները, վանքում սկսվում են նորոգվել պաշտամունքային և աշխարհիկ շինությունները, ինչպես նաև կառուցվել նորերը, ինչի արդյունքում և հիմնականում ձևավորվել է վանական համալիրի մերօրյա տեսքը (նկ. 2, 3, 4, 5, 6)։    " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/դադիվանքի-համալիրը-ընդհանուր-տեղեկո/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-02-03T11:46:59+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.jpg?v=1675315915" />
	<meta property="og:image:width" content="1888" />
	<meta property="og:image:height" content="1367" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8/","name":"Դադիվանքի համալիրը. ընդհանուր տեղեկություններ - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-02-02T06:00:12+00:00","dateModified":"2023-02-03T11:46:59+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Դադիվանքի համալիրը. ընդհանուր տեղեկություններ"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Դադիվանքի ներկա կառույցները 12-րդ դարից վաղ չեն: Այս վանքի պատմությունն ըստ էության Վերին Խաչենի իշխանական տան և նրա հոգևոր գործունեության մասին պատմություն է: Դադիվանքում իրականացված պեղումները երևան են բերել մի հին գերզմանական կառույցի (որի մանր, անկանոն քարերով կառուցված շրջանաձև դամբանափոսն իր կառուցվածքով մինչքրիստոնեական թաղման խուց է հիշեցնում) և նրա վրա ստեղծված մատուռի մնացորդները: 13-րդ դարի  վերջին փորձ է արվել մեծ եկեղեցի կառուցել`մատուռը ներառելով բեմի տակ: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով այն ավարտին չի հասցվել: Նախքան 12-րդ դարի կեսերը, այս մատուռին կից հարավային կողմում կառուցվել է դեպի արևելք ուղղված, ուղղանկյուն խորանով միանավ եկեղեցի, որին  արևմուտքից հարել է ուղղանկյուն սրահ-գավիթը։ Դադիվանքի Կաթողիկե եկեղեցին, որ համաձայն արձանագրության կառուցվել է 1214 թվականին, իր հյուսիս-արևմտյան անկյունով նույնպես կցված է միանավ եկեղեցուն (նկ. 1):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank.jpg?v=1675318674" width="1355" height="420" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank.jpg?v=1675318674 1355w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-300x93.jpg?v=1675318674 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-1024x317.jpg?v=1675318674 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-768x238.jpg?v=1675318674 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-370x115.jpg?v=1675318674 370w" sizes="(max-width: 1355px) 100vw, 1355px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.png?v=1675681736" width="1249" height="854" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.png?v=1675681736 1249w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-300x205.png?v=1675681736 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-1024x700.png?v=1675681736 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-768x525.png?v=1675681736 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-370x253.png?v=1675681736 370w" sizes="(max-width: 1249px) 100vw, 1249px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Սուրբ Դադիի գերեզմանը և կից կառույցները. 1 – գերեզմանը և մատուռը, 3 – վաղ բազիլիկ եկեղեցին, 8 – վաղ բազիլիկ եկեղեցու գավիթը, 6 – մեծ գավիթը, 7 – Աթանասի նախաձեռնած եկեղեցին, 4 – Կաթողիկե եկեղեցին, չափագրությունը՝ Ս. Այվազյանի։

Սուրբ Դադիի մասին

Սուրբ Դադիի և Դադիվանքի մասին առաջին գրավոր տեղեկությունը պահպանվել է 10-րդ դարում կազմված Մովսես Դասխուրանցու «Պատմություն Աղվանից» աշխատության մեջ` 9-րդ դարի դեպքերի կապակցությամբ. «Զայս Վարազ Տրդատ եւ զորդի իւր Ստեփաննոս Ներսեհ ի Փիլիպեան` ազգակիցն իւրեանց սպան ի միում ժամու ի խորաձորն, որ կոչի Դադոյի վանք» (Կաղանկատուացի 1983, 340):

Մատենագրական հաջորդ տեղեկությունը հաղորդում է Մխիթար Գոշը (12-րդ դարի վերջ)։  1145 թվականին Գանձակի համար մղվող կռիվներում Չոլի ամիրայի Արցախ կատարած ասպատակությունները նկարագրելիս,  վերջինս նշում է, որ ավերվել է և Դադուի վանքը․ «զառաքելադիր ուխտ սրբութեանն, որ կոչի Դադուի վանք» (Կաղանկատուացի 1983, 353): Թե ինչու է վանքը առաքելադիր և ով է Դադուն, Մխիթար Գոշը ոչինչ չի հայտնում: Միայն կարելի է ենթադրել, որ վանքի առաքելական ծագումն արդեն հայտնի մի բան էր: Սրան էլ հավելենք, որ հեղինակը նույն տեղում հայտնում է, որ չնայած Չոլին մեկ տարի առաջ ավերել և գրավել է Արցախի ամրությունները, բայց ստիպված է եղել նորից արշավել «ի կողմն Խաչինոյ, Տանձեաց եւ Ադախայ, քանզի յառաջնում նուագին ոչ մնացին ընդ ձեռամբ նորա դղեակք այնոքիկ, զորս էառն, այլ սակաւ ինչ, մնացեալքն յազատացն անտի, որք էին ղողեալք յանտառս մայրեաց, առին դարձեալ զբերդ-ամրոցսն իւրեանց եւ դարձեալ ապստամբութեամբ վարէին ընդ տաճկացն» (Կաղանկատուացի 1983, 353):

Մոտավորապես այս ժամանակներին է վերաբերում (1140-ական թվականների սկիզբ) Խաչենի ավագ իշխան Հասան Վախթանգյանի ազատագրական պայքարի սկիզբը, որի մասին նա հայտնում է Դադիվանքում 1182 թվականին իր կողմից կանգնեցրած խաչքարի արձանագրության մեջ. «Ես Հասան որդի Վախտանգա, տէր Հաթերքո և Հանդաբերդոյ, Խաչինաբերդո և Հաւախաղացին կացի յաւագութեան ամս :Խ: Շատ պատերազմաւ եւ յաղթեցի թշնամեաց իմոց աւգնականութեամբն Աստուծոյ: Եւ եղեն ինձ :Զ: որդի, զբերդերս և զգաւառս ետու նոցայ և եկի ի վանքս մաւտ յիմ եղբայրս Գրիգորէս և եղէ կրաւնաւոր: Եւ բերի զխաչաքարս յԱզուա, շատ աշխատութեամբ և բազում հնարիւք եւ կանգնեցի սուրբ նշան հոգոյ իմո յիշատակ: Արդ, վասն ձեր հոգոյդ, որք ընթեռնոյք՝ զիս յաղաւթս յիշեցէք, ։ՈԼԱ։ (1182) թուիս» (ԴՀՎ 5, 198)։ Ինչպես տեսնում ենք այս արձանագրության մեջ վանքը հիշատակվում է առանց անվան հստակեցման։

Հետագա տեղեկությունները վերաբերում են 12-րդ դարի վերջին և 13-րդ դարի առաջին կեսին, երբ հայ իշխանական տները հայ-վրացական միացյալ զորքերի աջակցությամբ ազատագրում են իրենց կալվածքները սելջուկյան տիրակալներից: Ազատագրական այս պայքարն ընկալվում էր որպես սրբազան պատերազմ, արագ հզորացող իշխանական տները իրենց պայքարում տեղական սրբերը փոխարինում են համահայկական կամ ընդհանուր քրիստոնեական սրբերով (Պետրոսյան  2017, 236-237)։ Զաքարյանները ազատագրական պայքարի հիմնական սուրբ են դարձնում սուրբ Սարգսին (հատկապես նկատի ուենալավ նրա զորական կերպարը, հիշենք նաև, որ Սարգիս էր կոչվում և նրանց հայրը), Հասան-Ջալալյանները` Ստեփանոս նախավկային, ապա Հովհաննես Մկրտչին: Վերին Խաչենի կամ Հաթերքի տերեըը վերանորոգում են  Դադոյի կամ Դադեի կերպարը՝ հիմքում ունենալով նրա անվան նմանությունը սուրբ Թադե-Թադեոսին և թերևս տեղական ինչ-ինչ ավանդազրույցներ: Ուշագրավ է, որ վանքի Կաթողիկե եկեղեցու պատին 1224 թվականին փորագրված արձանագրության մեջ Վերին Խաչենի և Ծարի իշխան, Հասանի և Դոփի որդի Գրիգորը վանքն անվանում է Դադի գերեզման. «Անուամբն Ա[ստուծո]յ՝ ես՝ Գրիգոր, որդի Հասանա, որ մեծ յուսով տուի ի Դադի գերեզմանս :Դ: տուն շինակ[ան] վ[աս]ն հոգո իմո, յառաջնորդութ[եա]ն տ[եառ]ն Գրիգորիսի. եւ սոքա տուին ինձ զտաւն սրբոյն Գրիգորի զամենայն եկեղեցիքս» (ԴՀՎ 5, 201, նկ. 2)։

13-րդ դարերի կեսերին Միքայել Ասորու ժամանակագրության թարգմանութան մեջ Վարդան Արևելցին ներմուծում է մի հատված, համաձայն որի «Թադէոս, մի յեւթանասնիցն, որ գնաց հրամանաւ Թադէի՝ ի Մեծն Հայք, և ի կողմանս հիւսիսոյ և լուեալ զմահն Աբգարու և դարձաւ և եմուտ ի Փոքր Սիւնիք և կրօնաւորեալ անդէն ծածկաբար վախճանեցաւ և տեղին շինեցաւ վանք և յանուն նորա կոչեցաւ» (Ասորի 1871, հավելված 33, հավանական է, որ Վարդանն էլ այս հատվածը վերցրել է իր ուսուցիչ Վանական վարդապետից, որտեղ սուրբը կոչվում է Դադիու, ինչպես որ Մխիթար Գոշի մոտ է, հմմտ. Ալիշան 1902, 22-23, Մաթևոսյան 2020, 26-28)։ Այսպիսով, փորձեր են արվել սրբի անունը  ձևափոխել-համապատասխանացնել սուրբ Թադեոսի անվան հետ՝ որպես լրացուցիչ «ապացույց» նրա առաքելական ծագման։ Կարելի է եզրակացնել, որ Մխիթար Գոշն ու Վանական վարդապետը նոր շունչ են հաղորդել Սուրբ Դադիի և նրա գերեզմանի մասին տեղական ավանդույթներին՝ հիմնավորելով և ամրապնդելով համաքրիստոնեական սրբի նրա կերպարը՝ որպես Վերին Խաչենի իշխանական տան հովանավոր սուրբ:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1.jpg?v=1675682360" width="1938" height="2173" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1.jpg?v=1675682360 1938w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1-268x300.jpg?v=1675682360 268w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1-913x1024.jpg?v=1675682360 913w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1-768x861.jpg?v=1675682360 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1-1370x1536.jpg?v=1675682360 1370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1-1827x2048.jpg?v=1675682360 1827w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1-330x370.jpg?v=1675682360 330w" sizes="(max-width: 1938px) 100vw, 1938px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Հասանի որդի Գրիգորի արձանագրությունը՝ Դադիի գերեզմանի հիշատակությամբ, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

Սուրբ Դադիի մատուռն ու գերեզմանը

19-րդ դարի առաջին նկարագրություններում և հետազոտություններում Դադի գերեզմանը մատնանշող որևէ  հստակ կառույց կամ գերեզման չկա։  Վերջինիս հնարավոր վայր էր համարվում հյուսիսային բազիլիկ մեծ եկեղեցին` թերևս նկատի ունենալով նրա անսովոր լայնությունը (որ կարող էր հիշեցնել նմանատիպ վաղքրիստոնեական տաճարները) և աբսիդում կանգնեցված` արտառոց մեծության սյունը (որը կարող էր հիշեցնել վաղքրիստոնեական կոթող, ինչպիսիք կանգնեցվում էին նաև սրբերի գերեզմանների վրա): Մերօրյա հետազոտությունները, սակայն, վկայում են, որ  բազիլիկ եկեղեցու ներկա կառույցը պատկանում է 13-րդ դարի վերջին և ձեռնարկվել է վանքի վանահայր Աթանաս եպիսկոպոսի կողմից: Նույնը կարելի է ասել և բեմում կանգեցրած կոթողի մասին (նկ.  4), որը ծավալային լուծման և մշակման առումով մոտենում է եկեղեցու որմնասյուների խարիսխներին, իսկ խաչաքանդակներով ու, հավանական է, տարեթիվ ներկայացնող կցագիր արձանագրությամբ («Թ :ՊԺ:» - 1361 թ. կամ «ՊԺԹ» - 1370 թ.) վերաբերում է 13-14-րդ դարերին: Հարկ է նկատի ունենալ նաև, որ այս բազիլիկին հարավից կից ավելի վաղ կառուցված փոքրիկ բազիլիկ եկեղեցին և քիչ ավելի հարավ-արևելք գտնվող Կաթողիկեն (կառուցված 1214 թվականին` այսինքն, նորից ավելի վաղ, քան մեծ բազիլիկի առկա շինությունը) ունեն հյուսիսային մուտքեր: Հայտնի է, որ հայկական  եկեղեցիները միայն եզակի դեպքում էին հյուսիսային մուտք ունենում` եթե տեխնիկապես հնարավոր չէր մուտքի բացում արևմուտքից կամ հարավից կամ եթե կային հատուկ ծիսական կամ դավանական հանգամանքներ: Քանի որ տվյալ դեպքում տեխնիկականը բացառվում է (փոքր բազիլիկը մուտք ունի նաև հարավից, իսկ Կաթողիկեն` արևմուտքից), մնում է ենթադրել, որ հյուսիսային մուտքերի առկայությունը պայմանավորված էր մեծ բազիլիկայի տարածքում ինչ-որ սրբության` տվյալ դեպքում Դադիին վերագրվող գերեզմանի առկայությամբ (հմմտ. Այվազյան 2015, 52-53): Կարելի է ենթադրել, որ ձեռնարկելով նոր եկեղեցու կառուցումը, Աթանաս վարդապետն արդեն ավերակ գերեզմանից ու մատուռից հանել էր կարևոր մասունքները՝ դրանք նոր կառույցում դնելու համար: Այդ մասին են վկայում նախաբեմը` որն ինքնին եզակի դրսևորում է հայ եկեղեցական ճարտարապետության մեջ և պատերի մեջ ընդգրկված  զանազան քանդակազարդ խորշերը (նկ. 3):

Ինչ վերաբերվում է գերեզմանի ավերակներին, ապա դրանք ծածկել են եկեղեցու նախաբեմի և բեմի տակ։ Նկատենք, որ Դադիվանքի վերականգնող ճարտարապետ Ս. Այվազյանը ենթադրում է, որ Աթանասը ոչ թե եկեղեցի է նախաձեռնել և կիսատ թողել, այլ Դադիի գերեզմանի և մատուռի շուրջ ձևավորել է մի յուրօրինակ սրբացված տարածք (Այվազյան 2015, 56):

Իրոք, ինչպես ցույց տվեցին պեղումները, եկեղեցու նախաբեմի և բեմի տակ են ներառվել մոտավոր ձվաձև կտրվածքով, մանր անմշակ քարերով շարված դամբանափոսը և նրա վրա կառուցված մատուռը (նկ. 4, 5)։ Պեղումները երևան են բերել փայտե գահավորակի մնացորդներ (նկ. 6), օնիքսից պատրաստված գավազանի գլուխ, մարդկային ոսկորներ, որոնք վերաբերում են 13-րդ դարին (պեղումների առաջին փուլն իրականացրել է Համլետ Պետրոսյանը, տե՛ս Պետրոսյան 2007, երկրրոդ փուլը՝ Գագիկ Սարգսյանը, ճարտարապետ՝ Սամվել Այվազյան, տե՛ս Այվազյան, Սարգսյան 2012, 1-11, Այվազյան 2015, 68-73)։ Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ 13-րդ դարի վերջին Աթանաս վարդապետը նոր եկեղեցու բեմի և նախաբեմի տակ է ներառել արդեն խարխուլ կառույցները, իսկ առանձնացրած մասունքների համար նախաբեմի պատերում ստեղծել է մի շարք քանդակազարդ խորշեր։ Հայր Աթանասը չի ավարտել եկեղեցու կառուցումը և այն այդպես էլ մնացել է բացօթյա կառույցի տեսքով:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-scaled.jpg?v=1675682456" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-scaled.jpg?v=1675682456 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-300x199.jpg?v=1675682456 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-1024x681.jpg?v=1675682456 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-768x511.jpg?v=1675682456 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-1536x1021.jpg?v=1675682456 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-2048x1362.jpg?v=1675682456 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-370x246.jpg?v=1675682456 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-272x182.jpg?v=1675682456 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Հայր Աթանասի եկեղեցու նախաբեմի հյուսիսիային պատը՝ մասունքների համար նախատեսված խորշերով, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1-scaled.jpg?v=1675682570" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1-scaled.jpg?v=1675682570 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1-300x199.jpg?v=1675682570 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1-1024x681.jpg?v=1675682570 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1-768x511.jpg?v=1675682570 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1-1536x1021.jpg?v=1675682570 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1-2048x1362.jpg?v=1675682570 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1-370x246.jpg?v=1675682570 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1-272x182.jpg?v=1675682570 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Դադիի գերեզմանի պեղումների առաջին փուլը, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1.jpg?v=1675682712" width="1132" height="1700" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1.jpg?v=1675682712 1132w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1-200x300.jpg?v=1675682712 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1-682x1024.jpg?v=1675682712 682w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1-768x1153.jpg?v=1675682712 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1-1023x1536.jpg?v=1675682712 1023w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1-246x370.jpg?v=1675682712 246w" sizes="(max-width: 1132px) 100vw, 1132px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Դադիի գերեզմանի պեղումների առաջին փուլը, չափագրությունը Ս. Այվազյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1.jpg?v=1675682773" width="1633" height="1720" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1.jpg?v=1675682773 1633w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1-285x300.jpg?v=1675682773 285w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1-972x1024.jpg?v=1675682773 972w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1-768x809.jpg?v=1675682773 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1-1458x1536.jpg?v=1675682773 1458w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1-351x370.jpg?v=1675682773 351w" sizes="(max-width: 1633px) 100vw, 1633px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Գահավորակի մնացորդները, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

Գրականություն

Ալիշան 1902 – Ալիշան Ղ., Արշալոյս քրիստոնեութեան Հայոց, Վենետիկ, սբ. Ղազար։

Այվազյան 2015 – Այվազյան Ս., Դադի վանքի վերականգնումը 1997-2011 թվականներին, Երևան, ՀՃՈՒ հրատ.։

Այվազյան, Սարգսյան 2012 - Այվազյան Ս․, Սարգսյան Գ․, Դադիվանքում 2008 թ․ կատարված պեղումները, «Վարձք», թիվ 7, էջ 1-11։

Ասորի 1871 - Ժամանակագրութիւն Տեառն Միխայէլի Ասորւոց պատրիարքի, յԵրուսաղէմ։

ԴՀՎ 5 – Դիվան հայ վիմագրության, պր․ 5, Արցախ /կազմեց՝ Ս․ Բարխուդարյան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․, Երևան, 1982։

Կաղանկատուացի 1983 – Մովսէս Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, ՀՀ ԳԱԱ հրատ․, Երևան։

Մաթևոսյան 2018 – Մաթևոսյան Կ., Դադիվանքը և նրա որմնանկարները, Դադիվանք. վերածնված հրաշալիք, Երևան, էջ 25-40։

Պետրոսյան 2007 – Պետրոսյան Հ., Դադիվանքի բազիլիկ մեծ եկեղեցու աբսիդի հատվածում 2007 թ. հուլիսին կատարված հետախուզական պեղումների նախնական հաշվետվությունը, Հայ ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի արխիվ:

Պետրոսյան 2017 – Պետրոսյան Հ., Վաճառի սուրբ Ստեփանոս վանքի պեղումները և համաքրիստոնեական սրբերի ու մասունքների արդիականացման խնդիրները 13-րդ դարում, Հայաստանը և արևելաքրիստոնեական քաղաքակրթությունը, Միջազգային գիտաժողովի զեկուցումներ և զեկուցումների դրույթներ, Երևան, «Գիտություն» հրատ., էջ 231-237:

Դադիվանքի ներկա կառույցները 12-րդ դարից վաղ չեն: Այս վանքի պատմությունն ըստ էության Վերին Խաչենի իշխանական տան և նրա հոգևոր գործունեության մասին պատմություն է: Դադիվանքում իրականացված պեղումները երևան են բերել մի հին գերզմանական կառույցի (որի մանր, անկանոն քարերով կառուցված շրջանաձև դամբանափոսն իր կառուցվածքով մինչքրիստոնեական թաղման խուց է հիշեցնում) և նրա վրա ստեղծված մատուռի մնացորդները: 13-րդ դարի  վերջին փորձ է արվել մեծ եկեղեցի կառուցել`մատուռը ներառելով բեմի տակ: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով այն ավարտին չի հասցվել: Նախքան 12-րդ դարի կեսերը, այս մատուռին կից հարավային կողմում կառուցվել է դեպի արևելք ուղղված, ուղղանկյուն խորանով միանավ եկեղեցի, որին  արևմուտքից հարել է ուղղանկյուն սրահ-գավիթը։ Դադիվանքի Կաթողիկե եկեղեցին, որ համաձայն արձանագրության կառուցվել է 1214 թվականին, իր հյուսիս-արևմտյան անկյունով նույնպես կցված է միանավ եկեղեցուն (նկ. 1): Սուրբ Դադիի մասին Սուրբ Դադիի և Դադիվանքի մասին առաջին գրավոր տեղեկությունը պահպանվել է 10-րդ դարում կազմված Մովսես Դասխուրանցու «Պատմություն Աղվանից» աշխատության մեջ` 9-րդ դարի դեպքերի կապակցությամբ. «Զայս Վարազ Տրդատ եւ զորդի իւր Ստեփաննոս Ներսեհ ի Փիլիպեան` ազգակիցն իւրեանց սպան ի միում ժամու ի խորաձորն, որ կոչի Դադոյի վանք» (Կաղանկատուացի 1983, 340): Մատենագրական հաջորդ տեղեկությունը հաղորդում է Մխիթար Գոշը (12-րդ դարի վերջ)։  1145 թվականին Գանձակի համար մղվող կռիվներում Չոլի ամիրայի Արցախ կատարած ասպատակությունները նկարագրելիս,  վերջինս նշում է, որ ավերվել է և Դադուի վանքը․ «զառաքելադիր ուխտ սրբութեանն, որ կոչի Դադուի վանք» (Կաղանկատուացի 1983, 353): Թե ինչու է վանքը առաքելադիր և ով է Դադուն, Մխիթար Գոշը ոչինչ չի հայտնում: Միայն կարելի է ենթադրել, որ վանքի առաքելական ծագումն արդեն հայտնի մի բան էր: Սրան էլ հավելենք, որ հեղինակը նույն տեղում հայտնում է, որ չնայած Չոլին մեկ տարի առաջ ավերել և գրավել է Արցախի ամրությունները, բայց ստիպված է եղել նորից արշավել «ի կողմն Խաչինոյ, Տանձեաց եւ Ադախայ, քանզի յառաջնում նուագին ոչ մնացին ընդ ձեռամբ նորա դղեակք այնոքիկ, զորս էառն, այլ սակաւ ինչ, մնացեալքն յազատացն անտի, որք էին ղողեալք յանտառս մայրեաց, առին դարձեալ զբերդ-ամրոցսն իւրեանց եւ դարձեալ ապստամբութեամբ վարէին ընդ տաճկացն» (Կաղանկատուացի 1983, 353): Մոտավորապես այս ժամանակներին է վերաբերում (1140-ական թվականների սկիզբ) Խաչենի ավագ իշխան Հասան Վախթանգյանի ազատագրական պայքարի սկիզբը, որի մասին նա հայտնում է Դադիվանքում 1182 թվականին իր կողմից կանգնեցրած խաչքարի արձանագրության մեջ. «Ես Հասան որդի Վախտանգա, տէր Հաթերքո և Հանդաբերդոյ, Խաչինաբերդո և Հաւախաղացին կացի յաւագութեան ամս :Խ: Շատ պատերազմաւ եւ յաղթեցի թշնամեաց իմոց աւգնականութեամբն Աստուծոյ: Եւ եղեն ինձ :Զ: որդի, զբերդերս և զգաւառս ետու նոցայ և եկի ի վանքս մաւտ յիմ եղբայրս Գրիգորէս և եղէ կրաւնաւոր: Եւ բերի զխաչաքարս յԱզուա, շատ աշխատութեամբ և բազում հնարիւք եւ կանգնեցի սուրբ նշան հոգոյ իմո յիշատակ: Արդ, վասն ձեր հոգոյդ, որք ընթեռնոյք՝ զիս յաղաւթս յիշեցէք, ։ՈԼԱ։ (1182) թուիս» (ԴՀՎ 5, 198)։ Ինչպես տեսնում ենք այս արձանագրության մեջ վանքը հիշատակվում է առանց անվան հստակեցման։ Հետագա տեղեկությունները վերաբերում են 12-րդ դարի վերջին և 13-րդ դարի առաջին կեսին, երբ հայ իշխանական տները հայ-վրացական միացյալ զորքերի աջակցությամբ ազատագրում են իրենց կալվածքները սելջուկյան տիրակալներից: Ազատագրական այս պայքարն ընկալվում էր որպես սրբազան պատերազմ, արագ հզորացող իշխանական տները իրենց պայքարում տեղական սրբերը փոխարինում են համահայկական կամ ընդհանուր քրիստոնեական սրբերով (Պետրոսյան  2017, 236-237)։ Զաքարյանները ազատագրական պայքարի հիմնական սուրբ են դարձնում սուրբ Սարգսին (հատկապես նկատի ուենալավ նրա զորական կերպարը, հիշենք նաև, որ Սարգիս էր կոչվում և նրանց հայրը), Հասան-Ջալալյանները` Ստեփանոս նախավկային, ապա Հովհաննես Մկրտչին: Վերին Խաչենի կամ Հաթերքի տերեըը վերանորոգում են  Դադոյի կամ Դադեի կերպարը՝ հիմքում ունենալով նրա անվան նմանությունը սուրբ Թադե-Թադեոսին և թերևս տեղական ինչ-ինչ ավանդազրույցներ: Ուշագրավ է, որ վանքի Կաթողիկե եկեղեցու պատին 1224 թվականին փորագրված արձանագրության մեջ Վերին Խաչենի և Ծարի իշխան, Հասանի և Դոփի որդի Գրիգորը վանքն անվանում է Դադի գերեզման. «Անուամբն Ա[ստուծո]յ՝ ես՝ Գրիգոր, որդի Հասանա, որ մեծ յուսով տուի ի Դադի գերեզմանս :Դ: տուն շինակ[ան] վ[աս]ն հոգո իմո, յառաջնորդութ[եա]ն տ[եառ]ն Գրիգորիսի. եւ սոքա տուին ինձ զտաւն սրբոյն Գրիգորի զամենայն եկեղեցիքս» (ԴՀՎ 5, 201, նկ. 2)։ 13-րդ դարերի կեսերին Միքայել Ասորու ժամանակագրության թարգմանութան մեջ Վարդան Արևելցին ներմուծում է մի հատված, համաձայն որի «Թադէոս, մի յեւթանասնիցն, որ գնաց հրամանաւ Թադէի՝ ի Մեծն Հայք, և ի կողմանս հիւսիսոյ և լուեալ զմահն Աբգարու և դարձաւ և եմուտ ի Փոքր Սիւնիք և կրօնաւորեալ անդէն ծածկաբար վախճանեցաւ և տեղին շինեցաւ վանք և յանուն նորա կոչեցաւ» (Ասորի 1871, հավելված 33, հավանական է, որ Վարդանն էլ այս հատվածը վերցրել է իր ուսուցիչ Վանական վարդապետից, որտեղ սուրբը կոչվում է Դադիու, ինչպես որ Մխիթար Գոշի մոտ է, հմմտ. Ալիշան 1902, 22-23, Մաթևոսյան 2020, 26-28)։ Այսպիսով, փորձեր են արվել սրբի անունը  ձևափոխել-համապատասխանացնել սուրբ Թադեոսի անվան հետ՝ որպես լրացուցիչ «ապացույց» նրա առաքելական ծագման։ Կարելի է եզրակացնել, որ Մխիթար Գոշն ու Վանական վարդապետը նոր շունչ են հաղորդել Սուրբ Դադիի և նրա գերեզմանի մասին տեղական ավանդույթներին՝ հիմնավորելով և ամրապնդելով համաքրիստոնեական սրբի նրա կերպարը՝ որպես Վերին Խաչենի իշխանական տան հովանավոր սուրբ: Սուրբ Դադիի մատուռն ու գերեզմանը 19-րդ դարի առաջին նկարագրություններում և հետազոտություններում Դադի գերեզմանը մատնանշող որևէ  հստակ կառույց կամ գերեզման չկա։  Վերջինիս հնարավոր վայր էր համարվում հյուսիսային բազիլիկ մեծ եկեղեցին` թերևս նկատի ունենալով նրա անսովոր լայնությունը (որ կարող էր հիշեցնել նմանատիպ վաղքրիստոնեական տաճարները) և աբսիդում կանգնեցված` արտառոց մեծության սյունը (որը կարող էր հիշեցնել վաղքրիստոնեական կոթող, ինչպիսիք կանգնեցվում էին նաև սրբերի գերեզմանների վրա): Մերօրյա հետազոտությունները, սակայն, վկայում են, որ  բազիլիկ եկեղեցու ներկա կառույցը պատկանում է 13-րդ դարի վերջին և ձեռնարկվել է վանքի վանահայր Աթանաս եպիսկոպոսի կողմից: Նույնը կարելի է ասել և բեմում կանգեցրած կոթողի մասին (նկ.  4), որը ծավալային լուծման և մշակման առումով մոտենում է եկեղեցու որմնասյուների խարիսխներին, իսկ խաչաքանդակներով ու, հավանական է, տարեթիվ ներկայացնող կցագիր արձանագրությամբ («Թ :ՊԺ:» – 1361 թ. կամ «ՊԺԹ» – 1370 թ.) վերաբերում է 13-14-րդ դարերին: Հարկ է նկատի ունենալ նաև, որ այս բազիլիկին հարավից կից ավելի վաղ կառուցված փոքրիկ բազիլիկ եկեղեցին և քիչ ավելի հարավ-արևելք գտնվող Կաթողիկեն (կառուցված 1214 թվականին` այսինքն, նորից ավելի վաղ, քան մեծ բազիլիկի առկա շինությունը) ունեն հյուսիսային մուտքեր: Հայտնի է, որ հայկական  եկեղեցիները միայն եզակի դեպքում էին հյուսիսային մուտք ունենում` եթե տեխնիկապես հնարավոր չէր մուտքի բացում արևմուտքից կամ հարավից կամ եթե կային հատուկ ծիսական կամ դավանական հանգամանքներ: Քանի որ տվյալ դեպքում տեխնիկականը բացառվում է (փոքր բազիլիկը մուտք ունի նաև հարավից, իսկ Կաթողիկեն` արևմուտքից), մնում է ենթադրել, որ հյուսիսային մուտքերի առկայությունը պայմանավորված էր մեծ բազիլիկայի տարածքում ինչ-որ սրբության` տվյալ դեպքում Դադիին վերագրվող գերեզմանի առկայությամբ (հմմտ. Այվազյան 2015, 52-53): Կարելի է ենթադրել, որ ձեռնարկելով նոր եկեղեցու կառուցումը, Աթանաս վարդապետն արդեն ավերակ գերեզմանից ու մատուռից հանել էր կարևոր մասունքները՝ դրանք նոր կառույցում դնելու համար: Այդ մասին են վկայում նախաբեմը` որն ինքնին եզակի դրսևորում է հայ եկեղեցական ճարտարապետության մեջ և պատերի մեջ ընդգրկված  զանազան քանդակազարդ խորշերը (նկ. 3): Ինչ վերաբերվում է գերեզմանի ավերակներին, ապա դրանք ծածկել են եկեղեցու նախաբեմի և բեմի տակ։ Նկատենք, որ Դադիվանքի վերականգնող ճարտարապետ Ս. Այվազյանը ենթադրում է, որ Աթանասը ոչ թե եկեղեցի է նախաձեռնել և կիսատ թողել, այլ Դադիի գերեզմանի և մատուռի շուրջ ձևավորել է մի յուրօրինակ սրբացված տարածք (Այվազյան 2015, 56): Իրոք, ինչպես ցույց տվեցին պեղումները, եկեղեցու նախաբեմի և բեմի տակ են ներառվել մոտավոր ձվաձև կտրվածքով, մանր անմշակ քարերով շարված դամբանափոսը և նրա վրա կառուցված մատուռը (նկ. 4, 5)։ Պեղումները երևան են բերել փայտե գահավորակի մնացորդներ (նկ. 6), օնիքսից պատրաստված գավազանի գլուխ, մարդկային ոսկորներ, որոնք վերաբերում են 13-րդ դարին (պեղումների առաջին փուլն իրականացրել է Համլետ Պետրոսյանը, տե՛ս Պետրոսյան 2007, երկրրոդ փուլը՝ Գագիկ Սարգսյանը, ճարտարապետ՝ Սամվել Այվազյան, տե՛ս Այվազյան, Սարգսյան 2012, 1-11, Այվազյան 2015, 68-73)։ Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ 13-րդ դարի վերջին Աթանաս վարդապետը նոր եկեղեցու բեմի և նախաբեմի տակ է ներառել արդեն խարխուլ կառույցները, իսկ առանձնացրած մասունքների համար նախաբեմի պատերում ստեղծել է մի շարք քանդակազարդ խորշեր։ Հայր Աթանասը չի ավարտել եկեղեցու կառուցումը և այն այդպես էլ մնացել է բացօթյա կառույցի տեսքով:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Դադիվանք. Սուրբ Դադիի և նրա գերեզմանի մասին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/դադիվանք-սուրբ-դադիի-և-նրա-գերեզմանի-մ/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Դադիվանք. Սուրբ Դադիի և նրա գերեզմանի մասին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Դադիվանքի ներկա կառույցները 12-րդ դարից վաղ չեն: Այս վանքի պատմությունն ըստ էության Վերին Խաչենի իշխանական տան և նրա հոգևոր գործունեության մասին պատմություն է: Դադիվանքում իրականացված պեղումները երևան են բերել մի հին գերզմանական կառույցի (որի մանր, անկանոն քարերով կառուցված շրջանաձև դամբանափոսն իր կառուցվածքով մինչքրիստոնեական թաղման խուց է հիշեցնում) և նրա վրա ստեղծված մատուռի մնացորդները: 13-րդ դարի  վերջին փորձ է արվել մեծ եկեղեցի կառուցել`մատուռը ներառելով բեմի տակ: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով այն ավարտին չի հասցվել: Նախքան 12-րդ դարի կեսերը, այս մատուռին կից հարավային կողմում կառուցվել է դեպի արևելք ուղղված, ուղղանկյուն խորանով միանավ եկեղեցի, որին  արևմուտքից հարել է ուղղանկյուն սրահ-գավիթը։ Դադիվանքի Կաթողիկե եկեղեցին, որ համաձայն արձանագրության կառուցվել է 1214 թվականին, իր հյուսիս-արևմտյան անկյունով նույնպես կցված է միանավ եկեղեցուն (նկ. 1): Սուրբ Դադիի մասին Սուրբ Դադիի և Դադիվանքի մասին առաջին գրավոր տեղեկությունը պահպանվել է 10-րդ դարում կազմված Մովսես Դասխուրանցու «Պատմություն Աղվանից» աշխատության մեջ` 9-րդ դարի դեպքերի կապակցությամբ. «Զայս Վարազ Տրդատ եւ զորդի իւր Ստեփաննոս Ներսեհ ի Փիլիպեան` ազգակիցն իւրեանց սպան ի միում ժամու ի խորաձորն, որ կոչի Դադոյի վանք» (Կաղանկատուացի 1983, 340): Մատենագրական հաջորդ տեղեկությունը հաղորդում է Մխիթար Գոշը (12-րդ դարի վերջ)։  1145 թվականին Գանձակի համար մղվող կռիվներում Չոլի ամիրայի Արցախ կատարած ասպատակությունները նկարագրելիս,  վերջինս նշում է, որ ավերվել է և Դադուի վանքը․ «զառաքելադիր ուխտ սրբութեանն, որ կոչի Դադուի վանք» (Կաղանկատուացի 1983, 353): Թե ինչու է վանքը առաքելադիր և ով է Դադուն, Մխիթար Գոշը ոչինչ չի հայտնում: Միայն կարելի է ենթադրել, որ վանքի առաքելական ծագումն արդեն հայտնի մի բան էր: Սրան էլ հավելենք, որ հեղինակը նույն տեղում հայտնում է, որ չնայած Չոլին մեկ տարի առաջ ավերել և գրավել է Արցախի ամրությունները, բայց ստիպված է եղել նորից արշավել «ի կողմն Խաչինոյ, Տանձեաց եւ Ադախայ, քանզի յառաջնում նուագին ոչ մնացին ընդ ձեռամբ նորա դղեակք այնոքիկ, զորս էառն, այլ սակաւ ինչ, մնացեալքն յազատացն անտի, որք էին ղողեալք յանտառս մայրեաց, առին դարձեալ զբերդ-ամրոցսն իւրեանց եւ դարձեալ ապստամբութեամբ վարէին ընդ տաճկացն» (Կաղանկատուացի 1983, 353): Մոտավորապես այս ժամանակներին է վերաբերում (1140-ական թվականների սկիզբ) Խաչենի ավագ իշխան Հասան Վախթանգյանի ազատագրական պայքարի սկիզբը, որի մասին նա հայտնում է Դադիվանքում 1182 թվականին իր կողմից կանգնեցրած խաչքարի արձանագրության մեջ. «Ես Հասան որդի Վախտանգա, տէր Հաթերքո և Հանդաբերդոյ, Խաչինաբերդո և Հաւախաղացին կացի յաւագութեան ամս :Խ: Շատ պատերազմաւ եւ յաղթեցի թշնամեաց իմոց աւգնականութեամբն Աստուծոյ: Եւ եղեն ինձ :Զ: որդի, զբերդերս և զգաւառս ետու նոցայ և եկի ի վանքս մաւտ յիմ եղբայրս Գրիգորէս և եղէ կրաւնաւոր: Եւ բերի զխաչաքարս յԱզուա, շատ աշխատութեամբ և բազում հնարիւք եւ կանգնեցի սուրբ նշան հոգոյ իմո յիշատակ: Արդ, վասն ձեր հոգոյդ, որք ընթեռնոյք՝ զիս յաղաւթս յիշեցէք, ։ՈԼԱ։ (1182) թուիս» (ԴՀՎ 5, 198)։ Ինչպես տեսնում ենք այս արձանագրության մեջ վանքը հիշատակվում է առանց անվան հստակեցման։ Հետագա տեղեկությունները վերաբերում են 12-րդ դարի վերջին և 13-րդ դարի առաջին կեսին, երբ հայ իշխանական տները հայ-վրացական միացյալ զորքերի աջակցությամբ ազատագրում են իրենց կալվածքները սելջուկյան տիրակալներից: Ազատագրական այս պայքարն ընկալվում էր որպես սրբազան պատերազմ, արագ հզորացող իշխանական տները իրենց պայքարում տեղական սրբերը փոխարինում են համահայկական կամ ընդհանուր քրիստոնեական սրբերով (Պետրոսյան  2017, 236-237)։ Զաքարյանները ազատագրական պայքարի հիմնական սուրբ են դարձնում սուրբ Սարգսին (հատկապես նկատի ուենալավ նրա զորական կերպարը, հիշենք նաև, որ Սարգիս էր կոչվում և նրանց հայրը), Հասան-Ջալալյանները` Ստեփանոս նախավկային, ապա Հովհաննես Մկրտչին: Վերին Խաչենի կամ Հաթերքի տերեըը վերանորոգում են  Դադոյի կամ Դադեի կերպարը՝ հիմքում ունենալով նրա անվան նմանությունը սուրբ Թադե-Թադեոսին և թերևս տեղական ինչ-ինչ ավանդազրույցներ: Ուշագրավ է, որ վանքի Կաթողիկե եկեղեցու պատին 1224 թվականին փորագրված արձանագրության մեջ Վերին Խաչենի և Ծարի իշխան, Հասանի և Դոփի որդի Գրիգորը վանքն անվանում է Դադի գերեզման. «Անուամբն Ա[ստուծո]յ՝ ես՝ Գրիգոր, որդի Հասանա, որ մեծ յուսով տուի ի Դադի գերեզմանս :Դ: տուն շինակ[ան] վ[աս]ն հոգո իմո, յառաջնորդութ[եա]ն տ[եառ]ն Գրիգորիսի. եւ սոքա տուին ինձ զտաւն սրբոյն Գրիգորի զամենայն եկեղեցիքս» (ԴՀՎ 5, 201, նկ. 2)։ 13-րդ դարերի կեսերին Միքայել Ասորու ժամանակագրության թարգմանութան մեջ Վարդան Արևելցին ներմուծում է մի հատված, համաձայն որի «Թադէոս, մի յեւթանասնիցն, որ գնաց հրամանաւ Թադէի՝ ի Մեծն Հայք, և ի կողմանս հիւսիսոյ և լուեալ զմահն Աբգարու և դարձաւ և եմուտ ի Փոքր Սիւնիք և կրօնաւորեալ անդէն ծածկաբար վախճանեցաւ և տեղին շինեցաւ վանք և յանուն նորա կոչեցաւ» (Ասորի 1871, հավելված 33, հավանական է, որ Վարդանն էլ այս հատվածը վերցրել է իր ուսուցիչ Վանական վարդապետից, որտեղ սուրբը կոչվում է Դադիու, ինչպես որ Մխիթար Գոշի մոտ է, հմմտ. Ալիշան 1902, 22-23, Մաթևոսյան 2020, 26-28)։ Այսպիսով, փորձեր են արվել սրբի անունը  ձևափոխել-համապատասխանացնել սուրբ Թադեոսի անվան հետ՝ որպես լրացուցիչ «ապացույց» նրա առաքելական ծագման։ Կարելի է եզրակացնել, որ Մխիթար Գոշն ու Վանական վարդապետը նոր շունչ են հաղորդել Սուրբ Դադիի և նրա գերեզմանի մասին տեղական ավանդույթներին՝ հիմնավորելով և ամրապնդելով համաքրիստոնեական սրբի նրա կերպարը՝ որպես Վերին Խաչենի իշխանական տան հովանավոր սուրբ: Սուրբ Դադիի մատուռն ու գերեզմանը 19-րդ դարի առաջին նկարագրություններում և հետազոտություններում Դադի գերեզմանը մատնանշող որևէ  հստակ կառույց կամ գերեզման չկա։  Վերջինիս հնարավոր վայր էր համարվում հյուսիսային բազիլիկ մեծ եկեղեցին` թերևս նկատի ունենալով նրա անսովոր լայնությունը (որ կարող էր հիշեցնել նմանատիպ վաղքրիստոնեական տաճարները) և աբսիդում կանգնեցված` արտառոց մեծության սյունը (որը կարող էր հիշեցնել վաղքրիստոնեական կոթող, ինչպիսիք կանգնեցվում էին նաև սրբերի գերեզմանների վրա): Մերօրյա հետազոտությունները, սակայն, վկայում են, որ  բազիլիկ եկեղեցու ներկա կառույցը պատկանում է 13-րդ դարի վերջին և ձեռնարկվել է վանքի վանահայր Աթանաս եպիսկոպոսի կողմից: Նույնը կարելի է ասել և բեմում կանգեցրած կոթողի մասին (նկ.  4), որը ծավալային լուծման և մշակման առումով մոտենում է եկեղեցու որմնասյուների խարիսխներին, իսկ խաչաքանդակներով ու, հավանական է, տարեթիվ ներկայացնող կցագիր արձանագրությամբ («Թ :ՊԺ:» - 1361 թ. կամ «ՊԺԹ» - 1370 թ.) վերաբերում է 13-14-րդ դարերին: Հարկ է նկատի ունենալ նաև, որ այս բազիլիկին հարավից կից ավելի վաղ կառուցված փոքրիկ բազիլիկ եկեղեցին և քիչ ավելի հարավ-արևելք գտնվող Կաթողիկեն (կառուցված 1214 թվականին` այսինքն, նորից ավելի վաղ, քան մեծ բազիլիկի առկա շինությունը) ունեն հյուսիսային մուտքեր: Հայտնի է, որ հայկական  եկեղեցիները միայն եզակի դեպքում էին հյուսիսային մուտք ունենում` եթե տեխնիկապես հնարավոր չէր մուտքի բացում արևմուտքից կամ հարավից կամ եթե կային հատուկ ծիսական կամ դավանական հանգամանքներ: Քանի որ տվյալ դեպքում տեխնիկականը բացառվում է (փոքր բազիլիկը մուտք ունի նաև հարավից, իսկ Կաթողիկեն` արևմուտքից), մնում է ենթադրել, որ հյուսիսային մուտքերի առկայությունը պայմանավորված էր մեծ բազիլիկայի տարածքում ինչ-որ սրբության` տվյալ դեպքում Դադիին վերագրվող գերեզմանի առկայությամբ (հմմտ. Այվազյան 2015, 52-53): Կարելի է ենթադրել, որ ձեռնարկելով նոր եկեղեցու կառուցումը, Աթանաս վարդապետն արդեն ավերակ գերեզմանից ու մատուռից հանել էր կարևոր մասունքները՝ դրանք նոր կառույցում դնելու համար: Այդ մասին են վկայում նախաբեմը` որն ինքնին եզակի դրսևորում է հայ եկեղեցական ճարտարապետության մեջ և պատերի մեջ ընդգրկված  զանազան քանդակազարդ խորշերը (նկ. 3): Ինչ վերաբերվում է գերեզմանի ավերակներին, ապա դրանք ծածկել են եկեղեցու նախաբեմի և բեմի տակ։ Նկատենք, որ Դադիվանքի վերականգնող ճարտարապետ Ս. Այվազյանը ենթադրում է, որ Աթանասը ոչ թե եկեղեցի է նախաձեռնել և կիսատ թողել, այլ Դադիի գերեզմանի և մատուռի շուրջ ձևավորել է մի յուրօրինակ սրբացված տարածք (Այվազյան 2015, 56): Իրոք, ինչպես ցույց տվեցին պեղումները, եկեղեցու նախաբեմի և բեմի տակ են ներառվել մոտավոր ձվաձև կտրվածքով, մանր անմշակ քարերով շարված դամբանափոսը և նրա վրա կառուցված մատուռը (նկ. 4, 5)։ Պեղումները երևան են բերել փայտե գահավորակի մնացորդներ (նկ. 6), օնիքսից պատրաստված գավազանի գլուխ, մարդկային ոսկորներ, որոնք վերաբերում են 13-րդ դարին (պեղումների առաջին փուլն իրականացրել է Համլետ Պետրոսյանը, տե՛ս Պետրոսյան 2007, երկրրոդ փուլը՝ Գագիկ Սարգսյանը, ճարտարապետ՝ Սամվել Այվազյան, տե՛ս Այվազյան, Սարգսյան 2012, 1-11, Այվազյան 2015, 68-73)։ Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ 13-րդ դարի վերջին Աթանաս վարդապետը նոր եկեղեցու բեմի և նախաբեմի տակ է ներառել արդեն խարխուլ կառույցները, իսկ առանձնացրած մասունքների համար նախաբեմի պատերում ստեղծել է մի շարք քանդակազարդ խորշեր։ Հայր Աթանասը չի ավարտել եկեղեցու կառուցումը և այն այդպես էլ մնացել է բացօթյա կառույցի տեսքով:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/դադիվանք-սուրբ-դադիի-և-նրա-գերեզմանի-մ/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-02-26T17:53:07+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1-scaled.jpg?v=1675682456" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="6 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%ab-%d6%87-%d5%b6%d6%80%d5%a1-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b4/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%ab-%d6%87-%d5%b6%d6%80%d5%a1-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b4/","name":"Դադիվանք. Սուրբ Դադիի և նրա գերեզմանի մասին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-02-06T11:32:53+00:00","dateModified":"2023-02-26T17:53:07+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%ab-%d6%87-%d5%b6%d6%80%d5%a1-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b4/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%ab-%d6%87-%d5%b6%d6%80%d5%a1-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b4/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%ab-%d6%87-%d5%b6%d6%80%d5%a1-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b4/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Դադիվանք. Սուրբ Դադիի և նրա գերեզմանի մասին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Комплекс Дадиванк: общая информация

Локализация

Дадиванк находится в исторической области Арцаха Верин Хачен, на южном склоне лесистого холма, на левом берегу в 10 км ниже по течению от места сляния реки Трту (Тартар) и ее притока Гутху. Место расположено на высоте 1100 метров над уровнем моря и 75 метров от берега реки Тартар. На территории между рекой и монастырем простирается лежащее в руинах село Хут или Хутаван. В советский период его называли также Ванк. Второе название монастыря Дадиванк – Хутаванк. Название как монастыря, так и села связано с местностью, поскольку слово «хут» в литературном армянском языке и на арцахском диалекте означает «холм»: то есть – «монастырь, расположенный на холме». До Второй арцахской войны монастырь и одноименное село входили в состав Нор-Шаумянского района. В настоящее время как село, так и монастырь оккупированы Азербайджаном (рис. 1).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank.jpg?v=1675318674" width="1355" height="420" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank.jpg?v=1675318674 1355w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-300x93.jpg?v=1675318674 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-1024x317.jpg?v=1675318674 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-768x238.jpg?v=1675318674 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-370x115.jpg?v=1675318674 370w" sizes="(max-width: 1355px) 100vw, 1355px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.jpg?v=1675315915" width="1888" height="1367" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.jpg?v=1675315915 1888w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-300x217.jpg?v=1675315915 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-1024x741.jpg?v=1675315915 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-768x556.jpg?v=1675315915 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-1536x1112.jpg?v=1675315915 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-370x268.jpg?v=1675315915 370w" sizes="(max-width: 1888px) 100vw, 1888px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид комплекса, аэрофотосъемка, фото С. Айвазяна.

Краткий исторический обзор

В письменных источниках Дадиванк впервые встречается в 9-ом веке: «... в глубоком ущелье, который называется Дадои ванк (=или монастырь Дадо)» (Каланкатуаци 1983, 340). В дальнейших эпиграфических источниках название монастыря представлено следующими вариациями: Дади, Дадои, Дадуи, Дадеи, Тадеи, Хута, Аракелоц (Айвазян 2015, 6). Традиция связывает основание монастыря с мученичеством Дади, ученика апостола Фаддея. Согласно преданию, тот принял мученическую смерть за распространение христианства, а над его могилой был основан монастырь.

Исторические сведения и информация о строительной деятельности до 12-го века неизвестны, однако во второй половине 12-го века монастырь уже являлся крупным духовным и культурным центром. Об этом косвенно излагается в сообщении историка, где описаны действия военачальника Чола, прибывшего из Персии с целью наказать главу города Гандзак, восставшего в 1145-1146-ых годах против сельджукского государства: «сжег и основанную апостолом святую обитель, что называется монастырь Даду» (Каланкатуаци 1983, 353).

Необходимо также отметить, что против ослабленного Сельджукского государства воевали также и князья Хачена, вследствие чего наряду со многими монастырями и крепостями, неоднократно подвергался разрушениям и Дадиванк. Однако благодаря этой борьбе во второй половине 12-го века князья Хачена обрели некоторую политмическую независимость. В то время Дадиванк находился под властью князей Атерка, считавшихся первоприсутствующими, и являлся их духовным центром. Как свидетельствуют надписи, высеченные на стенах монастыря, начиная со второй половины 12-го века в монастыре начали ремонтировать культовые и светские постройки, а также строить новые, в результате чего в основном и сформировался нынешний облик монастырского комплекса (рис. 2, 3, 4, 5, 6).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-scaled.jpg?v=1675316425" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-scaled.jpg?v=1675316425 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-300x199.jpg?v=1675316425 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1024x681.jpg?v=1675316425 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-768x511.jpg?v=1675316425 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1536x1021.jpg?v=1675316425 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-2048x1362.jpg?v=1675316425 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-370x246.jpg?v=1675316425 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-272x182.jpg?v=1675316425 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Вид на комплекс с юго-запада, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-scaled.jpg?v=1675316514" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-scaled.jpg?v=1675316514 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-300x199.jpg?v=1675316514 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1024x681.jpg?v=1675316514 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-768x511.jpg?v=1675316514 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1536x1021.jpg?v=1675316514 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-2048x1362.jpg?v=1675316514 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-370x246.jpg?v=1675316514 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-272x182.jpg?v=1675316514 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Вид на комплекс с запада, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-scaled.jpg?v=1675316716" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-scaled.jpg?v=1675316716 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-300x199.jpg?v=1675316716 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1024x681.jpg?v=1675316716 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-768x511.jpg?v=1675316716 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1536x1021.jpg?v=1675316716 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-2048x1362.jpg?v=1675316716 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-370x246.jpg?v=1675316716 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-272x182.jpg?v=1675316716 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Вид на комплекс с юга, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-scaled.jpg?v=1675316886" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-scaled.jpg?v=1675316886 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-300x199.jpg?v=1675316886 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1024x681.jpg?v=1675316886 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-768x511.jpg?v=1675316886 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1536x1021.jpg?v=1675316886 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-2048x1362.jpg?v=1675316886 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-370x246.jpg?v=1675316886 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-272x182.jpg?v=1675316886 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Внутренний двор церковных построек, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-scaled.jpg?v=1675316994" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-scaled.jpg?v=1675316994 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-300x199.jpg?v=1675316994 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1024x681.jpg?v=1675316994 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-768x511.jpg?v=1675316994 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1536x1021.jpg?v=1675316994 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-2048x1362.jpg?v=1675316994 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-370x246.jpg?v=1675316994 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-272x182.jpg?v=1675316994 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Вид на купола с севера, фото Г. Петросяна.

До первой половины 17-го века Дадиванк владел обширными поместьями и сохранял статус архиерейского центра (Карапетян 1999, 83). Начиная со второй половины 17-го века монастырь постепенно лишался своих богатств, десятков окрестных армянских деревень и служилого населения, а в середине 19-го века уже обветшал и стал необитаем. Именно так монастырь представляет архиепископ Саргис Джалалянц: «он стал местом разбойников и грабителей  Арцахской губернии», которые в древних святилищах держали «свое стадо овец и часть крупного рогатого скота», а «бывшие кладовые и комнаты уже в руинах, обширные сады в запущении, только дикие плодоносящие деревья все еще растут и размножаются» (Джалалянц 1858, 224, 225).

В начале 20-го века Левон Тер-Аветикян возбудил дело против мародеров, завладевших монастырскими землями. Ему удалось освободить многие загородные дома от турок и курдов и закрепить монастырские территории за Дадиванком. С установлением советской власти Дадиванк снова лишился своей собственности и стал временным местом жительства для мусульман-скотоводов, поселившихся здесь с 18-го века.

Общая территориальная организация комплекса

Дадиванк состоит из двух больших групп культовых и светских памятников, которые размещены на верхней (северной) и нижней (южной) террасах соответственно и обнесены единой стеной (рис. 7). Отдельные постройки вынесены также за пределы стен. Главный вход в монастырь находится с западной стороны. Он имеет одноарочный проем, облицованный базальтом. Второй вход в комплекс имеет более скромные размеры и расположен с юго-западной стороны. Некоторые из строений целые, другие частично разрушенные, либо находятся в аварийном состоянии или в руинах. В северной части расположены церкви, дворы и колокольня, в южной – светские постройки (рис. 8).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007.png?v=1675317438" width="3073" height="2179" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007.png?v=1675317438 3073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-300x213.png?v=1675317438 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-1024x726.png?v=1675317438 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-768x545.png?v=1675317438 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-1536x1089.png?v=1675317438 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-2048x1452.png?v=1675317438 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-370x262.png?v=1675317438 370w" sizes="(max-width: 3073px) 100vw, 3073px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Генеральный план комплекса, обмер С. Айвазяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008.jpg?v=1675317488" width="2200" height="1276" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008.jpg?v=1675317488 2200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-300x174.jpg?v=1675317488 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-1024x594.jpg?v=1675317488 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-768x445.jpg?v=1675317488 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-1536x891.jpg?v=1675317488 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-2048x1188.jpg?v=1675317488 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-370x215.jpg?v=1675317488 370w" sizes="(max-width: 2200px) 100vw, 2200px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Вид на комплекс с севера, фото С. Айвазяна.

Литература

Айвазян 2015 – Айвазян С., Реконструкция Дадиванка в 1997-2001 годах, Ереван, изд. ИАА (на арм.яз.).

Каланкатуаци 1983 – Мовсес Каланкатуаци. История страны Алуанк, изд. НАА РА, Ереван (на арм.яз.).

Карапетян 2000 – Карапетян С, Памятники армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха.-Ер. Изд. "Гитутюн" НАН PA.

Джалалянц 1858 – Джалалянц С., Путешествие по Великой Армении, том 2, Тифлис (на арм.яз.).

Локализация Дадиванк находится в исторической области Арцаха Верин Хачен, на южном склоне лесистого холма, на левом берегу в 10 км ниже по течению от места сляния реки Трту (Тартар) и ее притока Гутху. Место расположено на высоте 1100 метров над уровнем моря и 75 метров от берега реки Тартар. На территории между рекой и монастырем простирается лежащее в руинах село Хут или Хутаван. В советский период его называли также Ванк. Второе название монастыря Дадиванк – Хутаванк. Название как монастыря, так и села связано с местностью, поскольку слово «хут» в литературном армянском языке и на арцахском диалекте означает «холм»: то есть – «монастырь, расположенный на холме». До Второй арцахской войны монастырь и одноименное село входили в состав Нор-Шаумянского района. В настоящее время как село, так и монастырь оккупированы Азербайджаном (рис. 1). Краткий исторический обзор В письменных источниках Дадиванк впервые встречается в 9-ом веке: «… в глубоком ущелье, который называется Дадои ванк (=или монастырь Дадо)» (Каланкатуаци 1983, 340). В дальнейших эпиграфических источниках название монастыря представлено следующими вариациями: Дади, Дадои, Дадуи, Дадеи, Тадеи, Хута, Аракелоц (Айвазян 2015, 6). Традиция связывает основание монастыря с мученичеством Дади, ученика апостола Фаддея. Согласно преданию, тот принял мученическую смерть за распространение христианства, а над его могилой был основан монастырь. Исторические сведения и информация о строительной деятельности до 12-го века неизвестны, однако во второй половине 12-го века монастырь уже являлся крупным духовным и культурным центром. Об этом косвенно излагается в сообщении историка, где описаны действия военачальника Чола, прибывшего из Персии с целью наказать главу города Гандзак, восставшего в 1145-1146-ых годах против сельджукского государства: «сжег и основанную апостолом святую обитель, что называется монастырь Даду» (Каланкатуаци 1983, 353). Необходимо также отметить, что против ослабленного Сельджукского государства воевали также и князья Хачена, вследствие чего наряду со многими монастырями и крепостями, неоднократно подвергался разрушениям и Дадиванк. Однако благодаря этой борьбе во второй половине 12-го века князья Хачена обрели некоторую политмическую независимость. В то время Дадиванк находился под властью князей Атерка, считавшихся первоприсутствующими, и являлся их духовным центром. Как свидетельствуют надписи, высеченные на стенах монастыря, начиная со второй половины 12-го века в монастыре начали ремонтировать культовые и светские постройки, а также строить новые, в результате чего в основном и сформировался нынешний облик монастырского комплекса (рис. 2, 3, 4, 5, 6).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Комплекс Дадиванк: общая информация - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/комплекс-дадиванк-общая-информация/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Комплекс Дадиванк: общая информация - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Дадиванк находится в исторической области Арцаха Верин Хачен, на южном склоне лесистого холма, на левом берегу в 10 км ниже по течению от места сляния реки Трту (Тартар) и ее притока Гутху. Место расположено на высоте 1100 метров над уровнем моря и 75 метров от берега реки Тартар. На территории между рекой и монастырем простирается лежащее в руинах село Хут или Хутаван. В советский период его называли также Ванк. Второе название монастыря Дадиванк – Хутаванк. Название как монастыря, так и села связано с местностью, поскольку слово «хут» в литературном армянском языке и на арцахском диалекте означает «холм»: то есть – «монастырь, расположенный на холме». До Второй арцахской войны монастырь и одноименное село входили в состав Нор-Шаумянского района. В настоящее время как село, так и монастырь оккупированы Азербайджаном (рис. 1). Краткий исторический обзор В письменных источниках Дадиванк впервые встречается в 9-ом веке: «... в глубоком ущелье, который называется Дадои ванк (=или монастырь Дадо)» (Каланкатуаци 1983, 340). В дальнейших эпиграфических источниках название монастыря представлено следующими вариациями: Дади, Дадои, Дадуи, Дадеи, Тадеи, Хута, Аракелоц (Айвазян 2015, 6). Традиция связывает основание монастыря с мученичеством Дади, ученика апостола Фаддея. Согласно преданию, тот принял мученическую смерть за распространение христианства, а над его могилой был основан монастырь. Исторические сведения и информация о строительной деятельности до 12-го века неизвестны, однако во второй половине 12-го века монастырь уже являлся крупным духовным и культурным центром. Об этом косвенно излагается в сообщении историка, где описаны действия военачальника Чола, прибывшего из Персии с целью наказать главу города Гандзак, восставшего в 1145-1146-ых годах против сельджукского государства: «сжег и основанную апостолом святую обитель, что называется монастырь Даду» (Каланкатуаци 1983, 353). Необходимо также отметить, что против ослабленного Сельджукского государства воевали также и князья Хачена, вследствие чего наряду со многими монастырями и крепостями, неоднократно подвергался разрушениям и Дадиванк. Однако благодаря этой борьбе во второй половине 12-го века князья Хачена обрели некоторую политмическую независимость. В то время Дадиванк находился под властью князей Атерка, считавшихся первоприсутствующими, и являлся их духовным центром. Как свидетельствуют надписи, высеченные на стенах монастыря, начиная со второй половины 12-го века в монастыре начали ремонтировать культовые и светские постройки, а также строить новые, в результате чего в основном и сформировался нынешний облик монастырского комплекса (рис. 2, 3, 4, 5, 6)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/комплекс-дадиванк-общая-информация/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-02-09T10:50:15+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.jpg?v=1675315915" />
	<meta property="og:image:width" content="1888" />
	<meta property="og:image:height" content="1367" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81-%d0%b4%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81-%d0%b4%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/","name":"Комплекс Дадиванк: общая информация - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-02-02T06:00:12+00:00","dateModified":"2023-02-09T10:50:15+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81-%d0%b4%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81-%d0%b4%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81-%d0%b4%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Комплекс Дадиванк: общая информация"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

Dadivank is located in Artsakh's historical Upper Khachen Province, about 10 kilometers downstream from the confluence of the Trtu (Tartar) River and its tributary Dutkhu, on the river's left bank at the southern foot of a wooded hill. The location is 1100 meters above sea level and 75 meters from Tartar's coast. The ruins of the historic Khut or Khutavan village are situated between the river and the monastery. During the Soviet era, it was also known as Vank. Khutavank is Dadivank's second name. The names of both the monastery and the village are related to the location, as "khut" means "hill" in literary Armenian and Artsakh dialects, meaning that the monastery is situated on a hill. Before the Second Artsakh War, the monastery and village of the same name were part of the Republic of Artsakh's Nor Shahumyan region. Azerbaijan currently occupies both the village and the monastery (Fig. 1).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank.jpg?v=1675318674" width="1355" height="420" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank.jpg?v=1675318674 1355w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-300x93.jpg?v=1675318674 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-1024x317.jpg?v=1675318674 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-768x238.jpg?v=1675318674 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/Dadivank-370x115.jpg?v=1675318674 370w" sizes="(max-width: 1355px) 100vw, 1355px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.jpg?v=1675315915" width="1888" height="1367" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.jpg?v=1675315915 1888w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-300x217.jpg?v=1675315915 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-1024x741.jpg?v=1675315915 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-768x556.jpg?v=1675315915 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-1536x1112.jpg?v=1675315915 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001-370x268.jpg?v=1675315915 370w" sizes="(max-width: 1888px) 100vw, 1888px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the complex, aerial photograph by S. Ayvazyan.

A brief historical overview

Dadivank appears in bibliographic sources for the first time in the 9th century, "...in Khoradzor, known as Dado monastery" (Kaghankatvatsi 1983, 340). It is also known as Dadi, Dadoi, Dadui, Dadei, Tadei, Khuta, and Arakelots in later lithographic and bibliographic sources (Ayvazyan 2015, 6). The monastery's foundation is traditionally linked to the martyrdom of Dadi, a disciple of the apostle Thaddeus. According to legend, he was martyred for spreading Christianity, and a monastery was built on his grave.

There is no available information regarding the monastery's history, construction process, or activities before the 12th century, but it was already a major spiritual and cultural center in the second half of the 12th century. It is mentioned indirectly in the historian's report, which also describes the years 1145-1146, the actions of the Chol commander who came from Persia to punish the Shahap (city head) of Gandzak's rebellion against the Seljuk state: "(Chol) burned down the apostolic holy place known as Dadivank" (Kaghankatvatsi 1983, 353). It is crucial to note that the lords of Khachen also fought against the weakened Seljuk state, and as a consequence, Dadivank, along with many other monasteries and fortresses, was repeatedly damaged and destroyed. That being said, thanks to that struggle, the lords of Khachen gained some political independence in the second half of the 12th century. Dadivank was under the reign of Haterk lords, who were considered supreme rulers and served as their spiritual center at the time. Beginning in the second half of the 12th century, as evidenced by inscriptions carved on the monastery's walls, the religious and secular buildings in the monastery were renovated and new ones were constructed, resulting in the current appearance of the monastery complex (Figs. 2, 3, 4, 5, and 6).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-scaled.jpg?v=1675316425" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-scaled.jpg?v=1675316425 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-300x199.jpg?v=1675316425 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1024x681.jpg?v=1675316425 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-768x511.jpg?v=1675316425 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-1536x1021.jpg?v=1675316425 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-2048x1362.jpg?v=1675316425 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-370x246.jpg?v=1675316425 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/002-272x182.jpg?v=1675316425 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The view of the complex from the southwest, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-scaled.jpg?v=1675316514" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-scaled.jpg?v=1675316514 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-300x199.jpg?v=1675316514 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1024x681.jpg?v=1675316514 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-768x511.jpg?v=1675316514 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-1536x1021.jpg?v=1675316514 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-2048x1362.jpg?v=1675316514 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-370x246.jpg?v=1675316514 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/003-272x182.jpg?v=1675316514 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The view of the complex from the west, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-scaled.jpg?v=1675316716" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-scaled.jpg?v=1675316716 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-300x199.jpg?v=1675316716 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1024x681.jpg?v=1675316716 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-768x511.jpg?v=1675316716 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-1536x1021.jpg?v=1675316716 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-2048x1362.jpg?v=1675316716 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-370x246.jpg?v=1675316716 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/004-272x182.jpg?v=1675316716 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The view of the complex from the south, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-scaled.jpg?v=1675316886" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-scaled.jpg?v=1675316886 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-300x199.jpg?v=1675316886 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1024x681.jpg?v=1675316886 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-768x511.jpg?v=1675316886 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-1536x1021.jpg?v=1675316886 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-2048x1362.jpg?v=1675316886 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-370x246.jpg?v=1675316886 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/005-272x182.jpg?v=1675316886 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The inner yard of the church structures, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-scaled.jpg?v=1675316994" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-scaled.jpg?v=1675316994 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-300x199.jpg?v=1675316994 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1024x681.jpg?v=1675316994 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-768x511.jpg?v=1675316994 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-1536x1021.jpg?v=1675316994 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-2048x1362.jpg?v=1675316994 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-370x246.jpg?v=1675316994 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/006-272x182.jpg?v=1675316994 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The view of the domes from the north, photo by H. Petrosyan.

Until the first half of the 17th century, Dadivank had extensive estates and kept the central position of the Patriarch's official seat (Karapetyan 1999, 83). Beginning in the second half of the 17th century, the monastery gradually lost its wealth, dozens of surrounding Armenian villages, and the serving population, until it was dilapidated and uninhabited by the middle of the 19th century. Archbishop Sargis Jalalyants describes the monastery as "ambushed by bandits and robbers of Artsakh province," they kept "some of their livestock and some of their cattle" in elaborate sanctuaries. "The extensive gardens with their barn rooms are already in ruins," he adds, "with only the wild fruit-bearing trees still growing and multiplying" (Jalaleants 1858, 224, 225). Levon Ter-Avetikyan filed a lawsuit against the shepherds who took over the monastery lands at the beginning of the twentieth century. He was able to liberate many country houses from the Turks and Kurds and secure Dadivank's monastic territories. With the establishment of the Soviet regime, Dadivank lost its property and became a temporary residence for Muslim herders who had settled here since the 18th century.

The complex's overall territorial organization

Dadivank is comprised of two large groups of religious and secular monuments that are located on the upper northern and lower southern rising grounds, respectively, and are part of the unified walls (Fig. 7). Outside the walls, there are also separate buildings. The monastery's main entrance is on the west side. It has a single-arched, quartzite-lined opening. The complex's second entrance is on the southwest side, with a smaller and more modest size. The structures are standing, partially destroyed, in an emergency, or in a state of ruin. The churches, courtyards, and bell towers are situated in the northern section, while secular buildings are located in the southern section (Fig. 8).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007.png?v=1675317438" width="3073" height="2179" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007.png?v=1675317438 3073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-300x213.png?v=1675317438 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-1024x726.png?v=1675317438 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-768x545.png?v=1675317438 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-1536x1089.png?v=1675317438 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-2048x1452.png?v=1675317438 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/007-370x262.png?v=1675317438 370w" sizes="(max-width: 3073px) 100vw, 3073px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The complex's general architectural plan, measured by S. Ayvazyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008.jpg?v=1675317488" width="2200" height="1276" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008.jpg?v=1675317488 2200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-300x174.jpg?v=1675317488 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-1024x594.jpg?v=1675317488 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-768x445.jpg?v=1675317488 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-1536x891.jpg?v=1675317488 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-2048x1188.jpg?v=1675317488 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/008-370x215.jpg?v=1675317488 370w" sizes="(max-width: 2200px) 100vw, 2200px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 8 The general view of the complex from the south, photo by S. Ayvazyan.

Bibliography

Ayvazyan 2015 - Ayvazyan S., Restoration of Dadivank Monastery in 1997–2011, Yerevan, RAA publication.

Kaghankatvatsi 1983 - Movses Kaghankatvatsi, History of Caucasian Albania, NAS RA Publishing House, Yerevan.

Karapetyan 1999 - Karapetyan S., Monuments of Armenian culture in the regions annexed to Soviet Azerbaijan, NAS RA "Gitutyun" publishing house, Yerevan.

Jalalyants 1858 – Jalalyants S., Journey to Greater Armenia, part 2, Tiflis.

Location Dadivank is located in Artsakh’s historical Upper Khachen Province, about 10 kilometers downstream from the confluence of the Trtu (Tartar) River and its tributary Dutkhu, on the river’s left bank at the southern foot of a wooded hill. The location is 1100 meters above sea level and 75 meters from Tartar’s coast. The ruins of the historic Khut or Khutavan village are situated between the river and the monastery. During the Soviet era, it was also known as Vank. Khutavank is Dadivank’s second name. The names of both the monastery and the village are related to the location, as “khut” means “hill” in literary Armenian and Artsakh dialects, meaning that the monastery is situated on a hill. Before the Second Artsakh War, the monastery and village of the same name were part of the Republic of Artsakh’s Nor Shahumyan region. Azerbaijan currently occupies both the village and the monastery (Fig. 1). A brief historical overview Dadivank appears in bibliographic sources for the first time in the 9th century, “…in Khoradzor, known as Dado monastery” (Kaghankatvatsi 1983, 340). It is also known as Dadi, Dadoi, Dadui, Dadei, Tadei, Khuta, and Arakelots in later lithographic and bibliographic sources (Ayvazyan 2015, 6). The monastery’s foundation is traditionally linked to the martyrdom of Dadi, a disciple of the apostle Thaddeus. According to legend, he was martyred for spreading Christianity, and a monastery was built on his grave. There is no available information regarding the monastery’s history, construction process, or activities before the 12th century, but it was already a major spiritual and cultural center in the second half of the 12th century. It is mentioned indirectly in the historian’s report, which also describes the years 1145-1146, the actions of the Chol commander who came from Persia to punish the Shahap (city head) of Gandzak’s rebellion against the Seljuk state: “(Chol) burned down the apostolic holy place known as Dadivank” (Kaghankatvatsi 1983, 353). It is crucial to note that the lords of Khachen also fought against the weakened Seljuk state, and as a consequence, Dadivank, along with many other monasteries and fortresses, was repeatedly damaged and destroyed. That being said, thanks to that struggle, the lords of Khachen gained some political independence in the second half of the 12th century. Dadivank was under the reign of Haterk lords, who were considered supreme rulers and served as their spiritual center at the time. Beginning in the second half of the 12th century, as evidenced by inscriptions carved on the monastery’s walls, the religious and secular buildings in the monastery were renovated and new ones were constructed, resulting in the current appearance of the monastery complex (Figs. 2, 3, 4, 5, and 6).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The monastic complex of Dadivank. General information - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastic-complex-of-dadivank-general-information/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The monastic complex of Dadivank. General information - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location Dadivank is located in Artsakh's historical Upper Khachen Province, about 10 kilometers downstream from the confluence of the Trtu (Tartar) River and its tributary Dutkhu, on the river's left bank at the southern foot of a wooded hill. The location is 1100 meters above sea level and 75 meters from Tartar's coast. The ruins of the historic Khut or Khutavan village are situated between the river and the monastery. During the Soviet era, it was also known as Vank. Khutavank is Dadivank's second name. The names of both the monastery and the village are related to the location, as "khut" means "hill" in literary Armenian and Artsakh dialects, meaning that the monastery is situated on a hill. Before the Second Artsakh War, the monastery and village of the same name were part of the Republic of Artsakh's Nor Shahumyan region. Azerbaijan currently occupies both the village and the monastery (Fig. 1). A brief historical overview Dadivank appears in bibliographic sources for the first time in the 9th century, "...in Khoradzor, known as Dado monastery" (Kaghankatvatsi 1983, 340). It is also known as Dadi, Dadoi, Dadui, Dadei, Tadei, Khuta, and Arakelots in later lithographic and bibliographic sources (Ayvazyan 2015, 6). The monastery's foundation is traditionally linked to the martyrdom of Dadi, a disciple of the apostle Thaddeus. According to legend, he was martyred for spreading Christianity, and a monastery was built on his grave. There is no available information regarding the monastery's history, construction process, or activities before the 12th century, but it was already a major spiritual and cultural center in the second half of the 12th century. It is mentioned indirectly in the historian's report, which also describes the years 1145-1146, the actions of the Chol commander who came from Persia to punish the Shahap (city head) of Gandzak's rebellion against the Seljuk state: "(Chol) burned down the apostolic holy place known as Dadivank" (Kaghankatvatsi 1983, 353). It is crucial to note that the lords of Khachen also fought against the weakened Seljuk state, and as a consequence, Dadivank, along with many other monasteries and fortresses, was repeatedly damaged and destroyed. That being said, thanks to that struggle, the lords of Khachen gained some political independence in the second half of the 12th century. Dadivank was under the reign of Haterk lords, who were considered supreme rulers and served as their spiritual center at the time. Beginning in the second half of the 12th century, as evidenced by inscriptions carved on the monastery's walls, the religious and secular buildings in the monastery were renovated and new ones were constructed, resulting in the current appearance of the monastery complex (Figs. 2, 3, 4, 5, and 6)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastic-complex-of-dadivank-general-information/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-02-09T11:58:34+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/02/001.jpg?v=1675315915" />
	<meta property="og:image:width" content="1888" />
	<meta property="og:image:height" content="1367" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastic-complex-of-dadivank-general-information/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastic-complex-of-dadivank-general-information/","name":"The monastic complex of Dadivank. General information - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-02-02T06:00:12+00:00","dateModified":"2023-02-09T11:58:34+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastic-complex-of-dadivank-general-information/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastic-complex-of-dadivank-general-information/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastic-complex-of-dadivank-general-information/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The monastic complex of Dadivank. General information"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->