Երկաթավորքի կամուրջը

Տեղադրությունը

Կամուրջը (նկ. 1, 2) գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Երկաթավորք գյուղում՝ Քաշունի գետի վրա (Կարապետյան 2009, 132): Խորհրդային տարիների վարչական բաժանմամբ՝ կամուրջը գտնվում էր Ղուբաթլուի շրջանի Դամրչիլար (գյուղի հայկական անվան թարգմանությունը) գյուղի վարչական սահմաններում (Կարապետյան 1999, 192-194): Ինչպես և ամբողջ շրջանը, գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork.jpg?v=1656962636" width="2113" height="722" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork.jpg?v=1656962636 2113w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-300x103.jpg?v=1656962636 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-1024x350.jpg?v=1656962636 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-768x262.jpg?v=1656962636 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-1536x525.jpg?v=1656962636 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-2048x700.jpg?v=1656962636 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-370x126.jpg?v=1656962636 370w" sizes="(max-width: 2113px) 100vw, 2113px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3.jpg?v=1656935627" width="2010" height="2048" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3.jpg?v=1656935627 2010w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-294x300.jpg?v=1656935627 294w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-1005x1024.jpg?v=1656935627 1005w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-768x783.jpg?v=1656935627 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-1508x1536.jpg?v=1656935627 1508w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-363x370.jpg?v=1656935627 363w" sizes="(max-width: 2010px) 100vw, 2010px" title="նկ. 1 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուս. ՀՃՈՒ հիմնադրամի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուս. ՀՃՈՒ հիմնադրամի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003.jpg?v=1656935753" width="708" height="531" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003.jpg?v=1656935753 708w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-300x225.jpg?v=1656935753 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-370x278.jpg?v=1656935753 370w" sizes="(max-width: 708px) 100vw, 708px" title="նկ. 3 Կամրջի շինարարական արձանագրությունը, լուս. ՀՃՈՒ հիմնադրամի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Կամրջի շինարարական արձանագրությունը, լուս. ՀՃՈՒ հիմնադրամի։

Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն

Կամուրջը միաթռիչք է (նկ. 4), կառուցված է անմշակ քարով և կրաշաղախով: Կամրջի լայնությունը 3,10 մետր է, կամարի թռիչքը՝ 9,15 մետր, իսկ բարձրությունը գետի մակարդակից՝ 5,50 մետր (Կարապետյան 2009, 132):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2.jpg?v=1656935670" width="1024" height="768" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2.jpg?v=1656935670 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-300x225.jpg?v=1656935670 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-768x576.jpg?v=1656935670 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-370x278.jpg?v=1656935670 370w" sizes="(max-width: 1024px) 100vw, 1024px" title="նկ. 2 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուս. Զ. Ըռքոյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուս. Զ. Ըռքոյանի։

Պատմական ակնարկ

Համաձայն կամրջի վրայի արաբերեն շինարարական արձանագրության, որն արված է երկու առանձին քարերի վրա (նկ. 3), կամուրջը կառուցվել է 1912-1913 թվականներին: Արձանագրության արաբերեն ընթերցումները տրվում են ըստ Րաֆֆի Քորթոշյանի, ով նաև արձանագրությունների առաջին ընթերցողն է: Ընթերցվում է կառուցող վարպետներից մեկի՝ Միքայելի անունը. «…սրա մեջ մասնակցել է ընտրանի…, որոնցից է Միքայելը…»: Որպես կամրջի պատվիրատու հիշատակվում է Սամայի որդի Մահ-Պետը. «Կառուցվել է Սամայի որդի Մահ-Պետի բարերարությամբ…, Աստված լավությամբ վարձատրի, թվին 1331 (1912-1913)» (Կարապետյան, 2009, 132): Նախքան արաբերեն արձանագրությունների ընթերցումը կամուրջը մոտավոր կերպով թվագրվել է 17-18-րդ դարերով (Կարապետյան 1999, 192):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2.jpg?v=1656935871" width="450" height="191" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2.jpg?v=1656935871 450w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2-300x127.jpg?v=1656935871 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2-370x157.jpg?v=1656935871 370w" sizes="(max-width: 450px) 100vw, 450px" title="նկ. 4 Կամրջի չափագրությունը, լուս. ՀՃՈՒ հիմնադրամի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Կամրջի չափագրությունը, լուս. ՀՃՈՒ հիմնադրամի։

Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո

Կամուրջը չի տուժել Արցախյան պատերազմների ժամանակ, այն նորոգվել է 1990 թվականին պատմական կառուցվածքին անհարիր ցեմենտ-բետոնով (Կարապետյան 1999, 194):

Գրականություն

Կարապետյան 1999 - Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան։

Կարապետյան 2009 - Կարապետյան Ս., Արցախի կամուրջները, Երևան:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Երկաթավորքի կամուրջը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/երկաթավորքի-կամուրջը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Երկաթավորքի կամուրջը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Կամուրջը (նկ. 1, 2) գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Երկաթավորք գյուղում՝ Քաշունի գետի վրա (Կարապետյան 2009, 132): Խորհրդային տարիների վարչական բաժանմամբ՝ կամուրջը գտնվում էր Ղուբաթլուի շրջանի Դամրչիլար (գյուղի հայկական անվան թարգմանությունը) գյուղի վարչական սահմաններում (Կարապետյան 1999, 192-194): Ինչպես և ամբողջ շրջանը, գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Կամուրջը միաթռիչք է (նկ. 4), կառուցված է անմշակ քարով և կրաշաղախով: Կամրջի լայնությունը 3,10 մետր է, կամարի թռիչքը՝ 9,15 մետր, իսկ բարձրությունը գետի մակարդակից՝ 5,50 մետր (Կարապետյան 2009, 132): Պատմական ակնարկ Համաձայն կամրջի վրայի արաբերեն շինարարական արձանագրության, որն արված է երկու առանձին քարերի վրա (նկ. 3), կամուրջը կառուցվել է 1912-1913 թվականներին: Արձանագրության արաբերեն ընթերցումները տրվում են ըստ Րաֆֆի Քորթոշյանի, ով նաև արձանագրությունների առաջին ընթերցողն է: Ընթերցվում է կառուցող վարպետներից մեկի՝ Միքայելի անունը. «…սրա մեջ մասնակցել է ընտրանի…, որոնցից է Միքայելը…»: Որպես կամրջի պատվիրատու հիշատակվում է Սամայի որդի Մահ-Պետը. «Կառուցվել է Սամայի որդի Մահ-Պետի բարերարությամբ…, Աստված լավությամբ վարձատրի, թվին 1331 (1912-1913)» (Կարապետյան, 2009, 132): Նախքան արաբերեն արձանագրությունների ընթերցումը կամուրջը մոտավոր կերպով թվագրվել է 17-18-րդ դարերով (Կարապետյան 1999, 192):" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/երկաթավորքի-կամուրջը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-07-22T11:26:37+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3.jpg?v=1656935627" />
	<meta property="og:image:width" content="2010" />
	<meta property="og:image:height" content="2048" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/","name":"Երկաթավորքի կամուրջը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-07-04T11:58:45+00:00","dateModified":"2022-07-22T11:26:37+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%be%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Երկաթավորքի կամուրջը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Երկաթավորքի կամուրջը - Monument Watch

Երկաթավորքի կամուրջը - Monument Watch


Գտչավանքի վանական համալիրը

Տեղադրությունը

Գտչավանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Տող գյուղի վարչական տարածքում՝ գյուղից 1,8 կմ հյուսիս-արևմուտք, Տողասար կամ Ճգնավորի լեռան հյուսիսարևմտյան լանջի գոգավորությունում։ Նախկինում մտել է Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Մյուս Հաբանդ գավառի կազմի մեջ։ Այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից (նկ. 1):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/TOKH-VANAKAN-HAMALIR-GTCHAVANQ.jpg?v=1657278056" width="1357" height="559" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/TOKH-VANAKAN-HAMALIR-GTCHAVANQ.jpg?v=1657278056 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/TOKH-VANAKAN-HAMALIR-GTCHAVANQ-300x124.jpg?v=1657278056 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/TOKH-VANAKAN-HAMALIR-GTCHAVANQ-1024x422.jpg?v=1657278056 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/TOKH-VANAKAN-HAMALIR-GTCHAVANQ-768x316.jpg?v=1657278056 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/TOKH-VANAKAN-HAMALIR-GTCHAVANQ-370x152.jpg?v=1657278056 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" title="TOKH, VANAKAN HAMALIR ”GTCHAVANQ”" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-scaled.jpg?v=1657276749" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-scaled.jpg?v=1657276749 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-300x199.jpg?v=1657276749 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1024x681.jpg?v=1657276749 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-768x511.jpg?v=1657276749 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1536x1021.jpg?v=1657276749 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2048x1362.jpg?v=1657276749 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-370x246.jpg?v=1657276749 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-272x182.jpg?v=1657276749 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 1 Գտչավանքի համալիրի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։ " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Գտչավանքի համալիրի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։

Պատմական ակնարկ

Վանքի մասին պատմական տեղեկություններ հայտնի են դեռևս վաղ միջնադարից։ Ըստ Հայոց կաթողիկոս Եղիա Արճիշեցու թղթի՝ 704 թվականին Պարտավում գումարած եկեղեցական ժողովին մասնակցել է նաև Գտչավանքի վանահայրը («Գտայ վանաց վանական», Հակոբյան 1981, 150, Կաղանկատվացի 1969, 233)։ Վանքը նաև եպիսկոպոսանիստ էր։ Վանքի անունով Գտիչ է կոչվել նրանից վերև կառուցված ամրոցը, որը 9-րդ դարում Եսայի Աբու-Մուսեի նստավայրն էր, 10-րդ դարում՝ Դիզակում հիմնված նոր թագավորության թագավորանիստ կենտրոնը (Մկրտչյան 1985, 84)։

Վանքն իր ծաղկումն է ապրում Դիզակի մելիքների, հատկապես Մելիք Եգանի (17-րդ դարի առաջին կես) իշխանության ժամանակ։ Համալիրի կառույցների պատերին պահպանված՝ 13-17-րդ դարերին վերաբերող արձանագրությունները արժեքավոր տվյալներ են հաղորդում գավառի հարուստ միջնադարյան պատմության մասին։ Գլխավոր եկեղեցու հյուսիսային պատի արձանագրությունը մատնանշում է, որ վանքի գլխավոր եկեղեցին կառուցել Ամարասի Սարգիս և Վրթանես եպիսկոպոս եղբայրները 1241-1246 թթ․ (Հակոբյան 2009, 91-92)։

15-րդ դարում Գտչավանքը դարձել է նաև մշակութային կենտրոն, ունեցել է գրչատուն, որտեղ հավաքված էին բազմաթիվ նշանավոր գրչագրեր: 1717 թվականին Գտչավանքի գլխավոր եկեղեցու գմբեթը նորոգել է Տողի գյուղացի Սայունը։ 1723 թվականին Մելիք Եգանը եպիսկոպոս Մեսրոպին նշանակել է տվել Գտչավանքի վանահայր։ 19-րդ դարում Գտչավանքի վանահայրն էր Առաքել վարդապետ Կոստանդյանցը, որը գրել է պատմագիտական և ազգագրական մի աշխատություն, որից օգտվել է Րաֆֆին իր «Խամսայի մելիքությունները» երկը գրելիս։ Ձեռագրից մի հատված՝ «Դիզակի մելիքութիւնը» վերնագրով լույս է տեսել Վաղարշապատում՝ 1913 թվականին։ Ձեռագիրն ամբողջությամբ պահվում է Մատենադարանում։

1868 թվականին երկրաշարժից ավերվել է միանավ եկեղեցին, վնասվել գմբեթավոր եկեղեցին, որից հետո Գտչավանքը լքվել և ամայացել է։

Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն

Գտչավանքի համալիրը բաղկացած է գլխավոր եկեղեցուց, դրան արևմուտքից կցված գավթից և հյուսիսից կցված միանավ եկեղեցուց։ Գլխավոր շինություններից արևմուտք պահպանվել են բնակելի շինությունների և պարսպի ավերակներ (նկ. 2)։ Համալիրը հարուստ է խաչքարերով, վիմական արձանագրություններով։ Պահպանվել են Գտիչ վանքում ստեղծված ձեռագրեր։ Գերեզմանոցը տարածվում է վանքի շուրջը, որի մեծ մասն ավերված է։ Շատ քիչ թվով տապանաքարերը թաղված են գետնի մեջ, իսկ մեծ մասը պատված են հողով, խաչքարերն ընկած են գետնին։

Եկեղեցին միջին մեծության գմբեթավոր դահլիճ է (չափերը՝ 10,0 x 7,5 մ, նկ. 2)։ Աղոթասրահն արևելքում ավարտվում է կիսաշրջան ավագ խորանով, որի հարավային և հյուսիսային կողմերում տեղավորված են երկարաձիգ, կրկնահարկ ավանդատները։ Սրանք ուղղանկյուն են, թաղածածկ, փոքր խորաններով և արևելյան կողմից ունեն լուսամուտներ։ Առաջին հարկի ավանդատների մուտքը աղոթասրահից է, իսկ երկրորդ հարկ կարելի է բարձրանալ խորանից՝ քարե աստիճաններով։ Գմբեթակիր կամարների համար որպես հենարան են ծառայում աղոթասրահի հարավային և հյուսիսային պատերի որմնամույթերն ու ավագ խորանի սկզբնապատերը։ Որմնամույթերն իրար միացած են աղեղնաձև կամարներով։ Գմբեթատակ քառակուսուց դեպի գմբեթն անցումն իրականացված է առագաստների միջոցով (նկ. 3):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-1.jpg?v=1657276882" width="794" height="511" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-1.jpg?v=1657276882 794w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-1-300x193.jpg?v=1657276882 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-1-768x494.jpg?v=1657276882 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-1-370x238.jpg?v=1657276882 370w" sizes="(max-width: 794px) 100vw, 794px" title="Նկ. 2 Համալիրի գլխավոր հատակագիծը, չափագրությունը Մ. Հասրաթյանի: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Համալիրի գլխավոր հատակագիծը, չափագրությունը Մ. Հասրաթյանի:

Գլխավոր եկեղեցու միակ մուտքը արևմտյան ճակատում է և բացվում է այդ կողմից նրան կից գավթի մեջ։ Նրա ուղղանկյուն բացվածքը ներառված է հարուստ մշակում ունեցող շքամուտքի մեջ։ Վերջինիս կիսագլանիկներից բաղկացած կրկնակի կամարը նստում է կիսասյունիկների փնջերի վրա, որոնք ունեն կիսագնդաձև խարիսխներ և խոյակներ։ Շքամուտքի նմանատիպ լուծում հանդիպում է հայկական ճարտարապետության 10-11-րդ դարերի, հատկապես Շիրակի եկեղեցիների շքամուտքերում (Հասրաթյան 1992, էջ 63)։

Եկեղեցու արտաքին ճարտարապետության հարդարանքի տարրերն են բոլոր ճակատների (բացի արևմտյան) ճառագայթաձև կամարներով պսակված եռանկյունաձև հատույթ ունեցող զույգ որմնախորշերը, հարթությունների կենտրոններում տեղադրված լայն երեսակալներով երիզված լուսամուտները (նկ. 4)։ Հարդարանքի որոշ մոտիվներ իրենց նմանակներն ունեն Գանձասարի եկեղեցու խորշերի կամարային պսակների հետ (Մկրտչյան 1985, 86)։ Գմբեթը գլանաձև է և պսակվում է հովհարաձև վեղարով (նկ. 5)։ Այն իր բարձրությամբ (թմբուկը և վեղարը միասին) հավասար է եկեղեցու հիմնական ծավալի բարձրությանը և ողջ հորինվածքի դոմինանտող տարրն է։ Միջնադարյան վարպետը այդ բարձրությունը ջլատելու համար թմբուկի շրջագիծը պարուրել է լայն գոտիով։

Հովհարաձև ծածկը ևս 10-11-րդ դարերի ավանդական ձևի արտացոլումն է և բնորոշ է Բագրատունյաց Հայաստանի եկեղեցիներին։ Իր ծավալատարածական հորինվածքով և մանրամասներով Գտչավանքի գլխավոր եկեղեցին նմանություններ է դրսևորում Անի-Շիրակի ճարտարապետական հուշարձանների հետ։ Այս հանգամանքը, ժամանակին նկատել է նաև Լեոն (Լեո 1885, էջ 247)։

Նմանություններ են արձանագրվում նաև եկեղեցու ներսում։ Խորանի բեմառէջքի պատը ունի խոր փորագրված եռանկյունիների ֆոնի վրա ցցուն շեղանկյունիներ և վեցանկյունիներ պատկերող երկրաչափական հարթաքանդակ։ Այն յուրօրինակ խճանկար է հիշեցնում։ Այսպիսի լուծումներ են հանդիպում 13-րդ դարի վանական համալիրների գլխավոր եկեղեցիների շքամուտքերի և բեմերի պատերի ձևավորման մեջ (Մակարավանք, Հովհանավանք, Սաղմոսավանք, Աղջոց վանք և այլն)։ Գտչավանքի բեմի առաջամասի պատն ունի ինքնատիպ լուծված քիվ․ այն նռան ոճավորված քանդակների գոտի է ներկայացնում (նկ․ 6)։

Եկեղեցին կառուցված է սպիտակ ֆելզիտի մաքուր տաշած քարերով։

Գավիթը կցվել է գլխավոր եկեղեցուն արևմտյան կողմից` վերջինիս երկայնական առանցքից մի փոքր շեղված։ Այն հատակագծում արևմուտքից արևելք ձգված ուղղանկյուն դահլիճ է։ Հյուսիսային մասում կանգուն մեկ մույթը դահլիճը բաժանում է հարավային մեծ և հյուսիսային փոքր մասերի, երկուսն էլ ծածկված են թաղերով։ Հյուսիսային միջանցքաձև մասը կամարային զույգ բացվածքներով դարձած է դեպի գավթի մեծ կողմը։ Միջանցքի հյուսիսարևելյան անկյունից մուտք է տրված դեպի կողքի՝ Գտչավանքի համալիրի երկրորդ եկեղեցին։ Գավթի այսպիսի ինքնատիպ հորինվածքային լուծումը հանդիպում է Սյունիքի վաղ՝ 10-11-րդ դարերով թվագրվող նմանատիպ հուշարձաններում (Գնդեվանք, Վահանավանք, Քարակոփ) (Мнацаканян 1952, էջ 24,25)։ Սրանք վերաբերում են գավիթների վաղ թվագրվող օրինակներին։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1-scaled.jpg?v=1657276947" width="2560" height="1813" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1-scaled.jpg?v=1657276947 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1-300x213.jpg?v=1657276947 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1-1024x725.jpg?v=1657276947 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1-768x544.jpg?v=1657276947 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1-1536x1088.jpg?v=1657276947 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1-2048x1451.jpg?v=1657276947 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1-370x262.jpg?v=1657276947 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 3 Գլխավոր եկեղեցու և գավթի երկայնական կտրվածքը, չափագրությունը՝ Մ. Հասրաթյանի: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Գլխավոր եկեղեցու և գավթի երկայնական կտրվածքը, չափագրությունը՝ Մ. Հասրաթյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-scaled.jpg?v=1657277044" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-scaled.jpg?v=1657277044 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-300x199.jpg?v=1657277044 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1024x681.jpg?v=1657277044 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-768x511.jpg?v=1657277044 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1536x1021.jpg?v=1657277044 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2048x1362.jpg?v=1657277044 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-370x246.jpg?v=1657277044 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-272x182.jpg?v=1657277044 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 4 Գլխավոր եկեղեցու հարավային ճակատը, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։ " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Գլխավոր եկեղեցու հարավային ճակատը, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-1.jpg?v=1657277074" width="700" height="467" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-1.jpg?v=1657277074 700w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-1-300x200.jpg?v=1657277074 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-1-370x247.jpg?v=1657277074 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-1-272x182.jpg?v=1657277074 272w" sizes="(max-width: 700px) 100vw, 700px" title="Նկ. 5 Գտչավանքի համալիրը՝ դիտված դեպի հարավ, լուս․ Հ․Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Գտչավանքի համալիրը՝ դիտված դեպի հարավ, լուս․ Հ․Պետրոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/006.jpg?v=1657277161" width="472" height="337" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/006.jpg?v=1657277161 472w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/006-300x214.jpg?v=1657277161 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/006-370x264.jpg?v=1657277161 370w" sizes="(max-width: 472px) 100vw, 472px" title="Նկ․ 6 Գլխավոր եկեղեցու բեմառէջքի պատը, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 6 Գլխավոր եկեղեցու բեմառէջքի պատը, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/007-scaled.jpg?v=1657277204" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/007-scaled.jpg?v=1657277204 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/007-300x199.jpg?v=1657277204 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/007-1024x681.jpg?v=1657277204 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/007-768x511.jpg?v=1657277204 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/007-1536x1021.jpg?v=1657277204 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/007-2048x1362.jpg?v=1657277204 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/007-370x246.jpg?v=1657277204 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/007-272x182.jpg?v=1657277204 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 7 Շինարարական արձանագրություն կրող խաչքարը, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։ " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Շինարարական արձանագրություն կրող խաչքարը, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։

Գավթի ներսում՝ եկեղեցու արևմտյան պատին կից աջից կանգնեցված է քանդակազարդ մի խաչքար, որն ըստ արձանագրության կանգնեցրել է եկեղեցին կառուցող եղբայրներից մեկը՝ Տեր Վրթանեսը 1246 թ․«Թվին ՈՂԵ (1246 թ.), ես տէր Վրթանէս կանգնեցի զխաչս ի փրկութիւն հոգւոյ իմոյ» (ԴՀՎ 5, 184)։ Խաչքարն ունի լայն, ուղղանկյուն շրջանակ՝ կազմված կիսագլանիկներից և սալիկից (նկ․ 7)։ Ձախ կողմում կանգնեցված է եղել համանման երկրորդ խաչքարը, որն այժմ պահվում է Էջմիածնի Մայրավանքում։  Երկուսն էլ արվեստի բացառիկ գործեր են և ներկայացնում են Խաչի երկրորդ գալուստն ու Արդար դատաստանը (Պետրոսյան 2008, 156-157)։

Գավիթը ծառայել է նաև որպես իշխանական դամբարան։ Այստեղ պահպանված տապանաքարերն ունեն ժանյակապատ շրջանակներ և բոլորագիր տապանագրեր։ Գավիթը կառուցված է կոպտատաշ բազալտ քարով, կրաշաղախով։

Գտչավանքի երկրորդ եկեղեցին հարավային պատով կից է գլխավոր եկեղեցուն և գավթին։ Այն հատակագծում ուղղանկյունաձև թաղածածկ դահլիճ է։ Ծածկը փլվել է, խաթարվել են կողապատերի վերնամասերը (նկ․ 8)։ Աղոթասրահն ավարտվում է հատակագծում ուղղանկյուն խորանով։ Խորանը թաղածածկ է և աղոթասրահից անջատվում է լայն կամարով։ Ուղղանկյուն խորանով միանավ եկեղեցիների կիրառումը բնորոշ է Արցախի 12-13-րդ դարերի պաշտամունքային ճարտարապետությանը և տարածում է գտնում նաև ուշ միջնադարում։ Այդպիսի լուծումներ ունեն Դադիվանքի, Գտչավանքի, «Բռի եղցիի», Եղիշե առաքյալի, Կարմիր քարի, Չարեքտարի, Խաթրավանքի, «Օխտ եղցիի» վանքերի, Կոշիկ անապատի և այլ համալիրների եկեղեցիները։ Հանդաբերդի վանքում հինգ եկեղեցիներից չորսը ունեն այդպիսի հորինվածք (Պետրոսյան և այլք 2009, 31-34)։ Եկեղեցին ունի մեկ այլ առանձնահատկություն ևս՝ արևելյան կողմում գտնվող, եկեղեցու հարավային և հյուսիսային պատերին կից զույգ ավանդատները ոչ թե գտնվում են խորանի երկու կողմերում (ինչպես ընդունված է սովորաբար), այլ խորանի հատակի տակ և աստիճաններով մոտեցում ունեն աղոթասրահի կողմից։ Սա, ինչպես նշում է Մ․Հասրաթյանը, բացառիկ երևույթ է հայ ճարտարապետության մեջ (Հասրաթյան 1992, էջ 66)։ Գտչավանքի այս եկեղեցին, գավթի նման չունի հարդարանքի տարրեր։ Միակ զարդարված հանգույցը մուտքն է։ Կամարակապ դռան վերևում ագուցված են եղել երեք խաչքարեր, որոնցից տեղում պահպանված է միայն մեկը։ Որպես դռան բարավորի քար օգտագործվել է այդ խաչքարերից մեկը։ Խաչքարերի այսպիսի վերաօգտագործման օրինակներ շատ են հանդիպում Արցախի միջնադարյան կառույցներում։ Դրանցով երբեմն շարվում են կառույցների արտաքին ճակատները զարդարող գոտիներ (Հանդաբերդի վանք) և մակերևույթներ (Բռի եղցի)։

Այս եկեղեցին ևս, ինչպես որ գավիթը, կառուցված է կոպտատաշ բազալտով, կրաշաղախով։

Գտչավանքի պաշտամունքային կառույցների արևմտյան կողմում պահպանվել են բնակելի սենյակների և պարսպապատի շինարարական ավերակները։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/008.webp" width="1041" height="800" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/008.webp 1041w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/008-300x231.webp 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/008-1024x787.webp 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/008-768x590.webp 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/008-370x284.webp 370w" sizes="(max-width: 1041px) 100vw, 1041px" title="Նկ. 8 Գտչավանքը՝ դիտված դեպի արևմուտք, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Գտչավանքը՝ դիտված դեպի արևմուտք, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։

Մատենագրական քննություն

Գտչավանքը մասնագիտորեն քիչ ուսումնասիրված համալիրներից է։ Նախապես Շ․ Մկրտչյանն իր՝ Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձաններին նվիրված մենագրություններում (Մկրտչյան 1985, 84-87, Мкртчян 1988, 67-71, Мкртчян 1989, 67-71) անդրադարձել է վանքի հիմնադրման պատմությանը, համառոտ ներկայացրել դրա առանձին շինությունները, խաչքարերը։ Արցախի ճարտարապետական դպրոցին նվիրված իր գրքում Մ․Հասրաթյանը մասնագիտական անդրադարձ է ունեցել Գտչավանքի համալիրին (Հասրաթյան 1992, 62-67)։ Վանական համալիրը համառոտ ներկայացված է Վ. Հարութունյանի հայկական ճարտարապետության պատմությանը նվիրված գրքում (Հարությունյան 1992, 339,340):

 Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Գտչավանքը իր տեղադրության շնորհիվ միշտ էլ դժվար հասանելի է եղել։ Բայց պետք է ասել, որ նաև հաճախվող համալիրներից է։ Խորհրդային շրջանում բազմաթիվ այցելուներ իրենց հետքերն են թողել համալիրի պատերին՝ ինչպես ներսում, այնպես էլ՝ դրսում։ Դրանք ածուխով և ներկով արված, տարբեր լեզուներով գրություններ են, որոնք ապականել են կառույցները։ Վթարային վիճակում է գտնվում համալիրի երկրորդ՝ միանավ եկեղեցին։ Ծածկը փլվել է, խաթարվել են կողապատերի վերնամասերը: Արևելյան և արևմտյան ճակատների վրա լայն ճաք է գոյացել, որը «սպառնում» է կառույցի ամբողջականությանն ու կայունությանը։ Խորհրդային շրջանում գլխավոր եկեղեցին ու գավիթը հիմնականում կանգուն էին։ Վնասված էին տանիքները։ Արցախյան առաջին պատերազմի ընթացքում համալիրը զգալի վնասներ չի կրել։ 2005-2007 թթ․ Գտչավանքում՝ ըստ ճարտարապետ Մերի Դանիելյանի նախագծի ընթացել են վերականգնման աշխատանքներ (նկ․ 9)։ Նորոգվել են գլխավոր եկեղեցու թմբուկն ու վեղարը, խաչաթևերի և գավթի տանիքները։ Վերականգնման աշխատանքները ավարտին չեն հասցվել (նկ․ 10)։ Համալիրի երկրորդ եկեղեցին այդպես էլ մնացել է կիսավեր վիճակում։ 44-օրյա  պատերազմի ընթացքում էական փոփոխություններ չի կրել, ներկա վիճակը հայտնի չէ։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/009-1.jpg?v=1657277470" width="600" height="625" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/009-1.jpg?v=1657277470 600w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/009-1-288x300.jpg?v=1657277470 288w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/009-1-355x370.jpg?v=1657277470 355w" sizes="(max-width: 600px) 100vw, 600px" title="Նկ․ 9 Գտչավանքը վերականգնումից առաջ, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 9 Գտչավանքը վերականգնումից առաջ, լուս․ Հ․Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/010.jpg?v=1657277505" width="698" height="440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/010.jpg?v=1657277505 698w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/010-300x189.jpg?v=1657277505 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/010-370x233.jpg?v=1657277505 370w" sizes="(max-width: 698px) 100vw, 698px" title="Նկ․ 10 Գտչավանքը վերականգնման ընթացքում, լուս․ Հ․ Բազեի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 10 Գտչավանքը վերականգնման ընթացքում, լուս․ Հ․ Բազեի։

Գրականության ցանկ

Բարխուտարեանց 1895 – Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու ։

ԴՀՎ 5 - Բարխուդարյան Ս., Դիվան հայ վիմագրության ՀՍԱՀ ԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ։ ՀՍԱՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 1982։

Լեո 1885 - Լեո, Իմ հիշատակարանը, Շուշի։

Կաղանկատվացի 1969 - Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմություն Աղվանից աշխարհի, «Հայաստան» հրատարակչություն, Երևան։

Հակոբյան 1981 - Հակոբյան Ա., Եղիա Արճիշեցի կաթողիկոսի նորահայտ թուղթը, Պատմա-բանասիրական հանդես, թիվ 4։

Հակոբյան 2009 - Հակոբյան Ա., Պատմա-աշխարհագրական և վիմագրագիտական հետազոտություններ (Արցախ, Ուտիք), Մխիթրայան հրատ., Վիեննա-Երևան։

Հասրաթյան 1992-Հասրաթյան Մ․, Հայկական ճարտարապետության Սյունիքի դպրոցը, Հայաստանի ԳԱ հրատ.,Երևան։

Հարությունյան 1992 - Հարությունյան Վ., Հայկական ճարտարապետության պատմություն, «Լույս» պետական հրատարակչություն, Երևան:

Մկրտչյան 1977 - Մկրտչյան Շ․, Հադրութի շրջանի եկեղեցական և պատմական հուշարձանները, «Էջմիածին», Գ։

Մկրտչյան 1985 - Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան» հրատարակչություն, Երևան:

Պետրոսյան 2008 – Պետրոսյան Հ., Խաչքար. ծագումը, գործառույթը, պատկերագրությունը, իմաստաբանությունը, Փրինթինֆո, Երևան։

Мкртчян 1989 - Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха /второе издание/, «Парберакан», Ереван.

Мнацаканян 1952 - Мнацаканян С., Архитектура армянских притворов, Издательство АН АРМ ССР, Ереван.

Տեղադրությունը Գտչավանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Տող գյուղի վարչական տարածքում՝ գյուղից 1,8 կմ հյուսիս-արևմուտք, Տողասար կամ Ճգնավորի լեռան հյուսիսարևմտյան լանջի գոգավորությունում։ Նախկինում մտել է Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Մյուս Հաբանդ գավառի կազմի մեջ։ Այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից (նկ. 1):   Պատմական ակնարկ        Վանքի մասին պատմական տեղեկություններ հայտնի են դեռևս վաղ միջնադարից։ Ըստ Հայոց կաթողիկոս Եղիա Արճիշեցու թղթի՝ 704 թվականին Պարտավում գումարած եկեղեցական ժողովին մասնակցել է նաև Գտչավանքի վանահայրը («Գտայ վանաց վանական», Հակոբյան 1981, 150, Կաղանկատվացի 1969, 233)։ Վանքը նաև եպիսկոպոսանիստ էր։ Վանքի անունով Գտիչ է կոչվել նրանից վերև կառուցված ամրոցը, որը 9-րդ դարում Եսայի Աբու-Մուսեի նստավայրն էր, 10-րդ դարում՝ Դիզակում հիմնված նոր թագավորության թագավորանիստ կենտրոնը (Մկրտչյան 1985, 84)։ Վանքն իր ծաղկումն է ապրում Դիզակի մելիքների, հատկապես Մելիք Եգանի (17-րդ դարի առաջին կես) իշխանության ժամանակ։ Համալիրի կառույցների պատերին պահպանված՝ 13-17-րդ դարերին վերաբերող արձանագրությունները արժեքավոր տվյալներ են հաղորդում գավառի հարուստ միջնադարյան պատմության մասին։ Գլխավոր եկեղեցու հյուսիսային պատի արձանագրությունը մատնանշում է, որ վանքի գլխավոր եկեղեցին կառուցել Ամարասի Սարգիս և Վրթանես եպիսկոպոս եղբայրները 1241-1246 թթ․ (Հակոբյան 2009, 91-92)։ 15-րդ դարում Գտչավանքը դարձել է նաև մշակութային կենտրոն, ունեցել է գրչատուն, որտեղ հավաքված էին բազմաթիվ նշանավոր գրչագրեր: 1717 թվականին Գտչավանքի գլխավոր եկեղեցու գմբեթը նորոգել է Տողի գյուղացի Սայունը։ 1723 թվականին Մելիք Եգանը եպիսկոպոս Մեսրոպին նշանակել է տվել Գտչավանքի վանահայր։ 19-րդ դարում Գտչավանքի վանահայրն էր Առաքել վարդապետ Կոստանդյանցը, որը գրել է պատմագիտական և ազգագրական մի աշխատություն, որից օգտվել է Րաֆֆին իր «Խամսայի մելիքությունները» երկը գրելիս։ Ձեռագրից մի հատված՝ «Դիզակի մելիքութիւնը» վերնագրով լույս է տեսել Վաղարշապատում՝ 1913 թվականին։ Ձեռագիրն ամբողջությամբ պահվում է Մատենադարանում։ 1868 թվականին երկրաշարժից ավերվել է միանավ եկեղեցին, վնասվել գմբեթավոր եկեղեցին, որից հետո Գտչավանքը լքվել և ամայացել է։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Գտչավանքի համալիրը բաղկացած է գլխավոր եկեղեցուց, դրան արևմուտքից կցված գավթից և հյուսիսից կցված միանավ եկեղեցուց։ Գլխավոր շինություններից արևմուտք պահպանվել են բնակելի շինությունների և պարսպի ավերակներ (նկ. 2)։ Համալիրը հարուստ է խաչքարերով, վիմական արձանագրություններով։ Պահպանվել են Գտիչ վանքում ստեղծված ձեռագրեր։ Գերեզմանոցը տարածվում է վանքի շուրջը, որի մեծ մասն ավերված է։ Շատ քիչ թվով տապանաքարերը թաղված են գետնի մեջ, իսկ մեծ մասը պատված են հողով, խաչքարերն ընկած են գետնին։ Եկեղեցին միջին մեծության գմբեթավոր դահլիճ է (չափերը՝ 10,0 x 7,5 մ, նկ. 2)։ Աղոթասրահն արևելքում ավարտվում է կիսաշրջան ավագ խորանով, որի հարավային և հյուսիսային կողմերում տեղավորված են երկարաձիգ, կրկնահարկ ավանդատները։ Սրանք ուղղանկյուն են, թաղածածկ, փոքր խորաններով և արևելյան կողմից ունեն լուսամուտներ։ Առաջին հարկի ավանդատների մուտքը աղոթասրահից է, իսկ երկրորդ հարկ կարելի է բարձրանալ խորանից՝ քարե աստիճաններով։ Գմբեթակիր կամարների համար որպես հենարան են ծառայում աղոթասրահի հարավային և հյուսիսային պատերի որմնամույթերն ու ավագ խորանի սկզբնապատերը։ Որմնամույթերն իրար միացած են աղեղնաձև կամարներով։ Գմբեթատակ քառակուսուց դեպի գմբեթն անցումն իրականացված է առագաստների միջոցով (նկ. 3): Գլխավոր եկեղեցու միակ մուտքը արևմտյան ճակատում է և բացվում է այդ կողմից նրան կից գավթի մեջ։ Նրա ուղղանկյուն բացվածքը ներառված է հարուստ մշակում ունեցող շքամուտքի մեջ։ Վերջինիս կիսագլանիկներից բաղկացած կրկնակի կամարը նստում է կիսասյունիկների փնջերի վրա, որոնք ունեն կիսագնդաձև խարիսխներ և խոյակներ։ Շքամուտքի նմանատիպ լուծում հանդիպում է հայկական ճարտարապետության 10-11-րդ դարերի, հատկապես Շիրակի եկեղեցիների շքամուտքերում (Հասրաթյան 1992, էջ 63)։ Եկեղեցու արտաքին ճարտարապետության հարդարանքի տարրերն են բոլոր ճակատների (բացի արևմտյան) ճառագայթաձև կամարներով պսակված եռանկյունաձև հատույթ ունեցող զույգ որմնախորշերը, հարթությունների կենտրոններում տեղադրված լայն երեսակալներով երիզված լուսամուտները (նկ. 4)։ Հարդարանքի որոշ մոտիվներ իրենց նմանակներն ունեն Գանձասարի եկեղեցու խորշերի կամարային պսակների հետ (Մկրտչյան 1985, 86)։ Գմբեթը գլանաձև է և պսակվում է հովհարաձև վեղարով (նկ. 5)։ Այն իր բարձրությամբ (թմբուկը և վեղարը միասին) հավասար է եկեղեցու հիմնական ծավալի բարձրությանը և ողջ հորինվածքի դոմինանտող տարրն է։ Միջնադարյան վարպետը այդ բարձրությունը ջլատելու համար թմբուկի շրջագիծը պարուրել է լայն գոտիով։ Հովհարաձև ծածկը ևս 10-11-րդ դարերի ավանդական ձևի արտացոլումն է և բնորոշ է Բագրատունյաց Հայաստանի եկեղեցիներին։ Իր ծավալատարածական հորինվածքով և մանրամասներով Գտչավանքի գլխավոր եկեղեցին նմանություններ է դրսևորում Անի-Շիրակի ճարտարապետական հուշարձանների հետ։ Այս հանգամանքը, ժամանակին նկատել է նաև Լեոն (Լեո 1885, էջ 247)։ Նմանություններ են արձանագրվում նաև եկեղեցու ներսում։ Խորանի բեմառէջքի պատը ունի խոր փորագրված եռանկյունիների ֆոնի վրա ցցուն շեղանկյունիներ և վեցանկյունիներ պատկերող երկրաչափական հարթաքանդակ։ Այն յուրօրինակ խճանկար է հիշեցնում։ Այսպիսի լուծումներ են հանդիպում 13-րդ դարի վանական համալիրների գլխավոր եկեղեցիների շքամուտքերի և բեմերի պատերի ձևավորման մեջ (Մակարավանք, Հովհանավանք, Սաղմոսավանք, Աղջոց վանք և այլն)։ Գտչավանքի բեմի առաջամասի պատն ունի ինքնատիպ լուծված քիվ․ այն նռան ոճավորված քանդակների գոտի է ներկայացնում (նկ․ 6)։ Եկեղեցին կառուցված է սպիտակ ֆելզիտի մաքուր տաշած քարերով։ Գավիթը կցվել է գլխավոր եկեղեցուն արևմտյան կողմից` վերջինիս երկայնական առանցքից մի փոքր շեղված։ Այն հատակագծում արևմուտքից արևելք ձգված ուղղանկյուն դահլիճ է։ Հյուսիսային մասում կանգուն մեկ մույթը դահլիճը բաժանում է հարավային մեծ և հյուսիսային փոքր մասերի, երկուսն էլ ծածկված են թաղերով։ Հյուսիսային միջանցքաձև մասը կամարային զույգ բացվածքներով դարձած է դեպի գավթի մեծ կողմը։ Միջանցքի հյուսիսարևելյան անկյունից մուտք է տրված դեպի կողքի՝ Գտչավանքի համալիրի երկրորդ եկեղեցին։ Գավթի այսպիսի ինքնատիպ հորինվածքային լուծումը հանդիպում է Սյունիքի վաղ՝ 10-11-րդ դարերով թվագրվող նմանատիպ հուշարձաններում (Գնդեվանք, Վահանավանք, Քարակոփ) (Мнацаканян 1952, էջ 24,25)։ Սրանք վերաբերում են գավիթների վաղ թվագրվող օրինակներին։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Գտչավանքի վանական համալիրը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/գտչավանքի-վանական-համալիրը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Գտչավանքի վանական համալիրը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Գտչավանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Տող գյուղի վարչական տարածքում՝ գյուղից 1,8 կմ հյուսիս-արևմուտք, Տողասար կամ Ճգնավորի լեռան հյուսիսարևմտյան լանջի գոգավորությունում։ Նախկինում մտել է Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Մյուս Հաբանդ գավառի կազմի մեջ։ Այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից (նկ. 1):   Պատմական ակնարկ        Վանքի մասին պատմական տեղեկություններ հայտնի են դեռևս վաղ միջնադարից։ Ըստ Հայոց կաթողիկոս Եղիա Արճիշեցու թղթի՝ 704 թվականին Պարտավում գումարած եկեղեցական ժողովին մասնակցել է նաև Գտչավանքի վանահայրը («Գտայ վանաց վանական», Հակոբյան 1981, 150, Կաղանկատվացի 1969, 233)։ Վանքը նաև եպիսկոպոսանիստ էր։ Վանքի անունով Գտիչ է կոչվել նրանից վերև կառուցված ամրոցը, որը 9-րդ դարում Եսայի Աբու-Մուսեի նստավայրն էր, 10-րդ դարում՝ Դիզակում հիմնված նոր թագավորության թագավորանիստ կենտրոնը (Մկրտչյան 1985, 84)։ Վանքն իր ծաղկումն է ապրում Դիզակի մելիքների, հատկապես Մելիք Եգանի (17-րդ դարի առաջին կես) իշխանության ժամանակ։ Համալիրի կառույցների պատերին պահպանված՝ 13-17-րդ դարերին վերաբերող արձանագրությունները արժեքավոր տվյալներ են հաղորդում գավառի հարուստ միջնադարյան պատմության մասին։ Գլխավոր եկեղեցու հյուսիսային պատի արձանագրությունը մատնանշում է, որ վանքի գլխավոր եկեղեցին կառուցել Ամարասի Սարգիս և Վրթանես եպիսկոպոս եղբայրները 1241-1246 թթ․ (Հակոբյան 2009, 91-92)։ 15-րդ դարում Գտչավանքը դարձել է նաև մշակութային կենտրոն, ունեցել է գրչատուն, որտեղ հավաքված էին բազմաթիվ նշանավոր գրչագրեր: 1717 թվականին Գտչավանքի գլխավոր եկեղեցու գմբեթը նորոգել է Տողի գյուղացի Սայունը։ 1723 թվականին Մելիք Եգանը եպիսկոպոս Մեսրոպին նշանակել է տվել Գտչավանքի վանահայր։ 19-րդ դարում Գտչավանքի վանահայրն էր Առաքել վարդապետ Կոստանդյանցը, որը գրել է պատմագիտական և ազգագրական մի աշխատություն, որից օգտվել է Րաֆֆին իր «Խամսայի մելիքությունները» երկը գրելիս։ Ձեռագրից մի հատված՝ «Դիզակի մելիքութիւնը» վերնագրով լույս է տեսել Վաղարշապատում՝ 1913 թվականին։ Ձեռագիրն ամբողջությամբ պահվում է Մատենադարանում։ 1868 թվականին երկրաշարժից ավերվել է միանավ եկեղեցին, վնասվել գմբեթավոր եկեղեցին, որից հետո Գտչավանքը լքվել և ամայացել է։ Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն Գտչավանքի համալիրը բաղկացած է գլխավոր եկեղեցուց, դրան արևմուտքից կցված գավթից և հյուսիսից կցված միանավ եկեղեցուց։ Գլխավոր շինություններից արևմուտք պահպանվել են բնակելի շինությունների և պարսպի ավերակներ (նկ. 2)։ Համալիրը հարուստ է խաչքարերով, վիմական արձանագրություններով։ Պահպանվել են Գտիչ վանքում ստեղծված ձեռագրեր։ Գերեզմանոցը տարածվում է վանքի շուրջը, որի մեծ մասն ավերված է։ Շատ քիչ թվով տապանաքարերը թաղված են գետնի մեջ, իսկ մեծ մասը պատված են հողով, խաչքարերն ընկած են գետնին։ Եկեղեցին միջին մեծության գմբեթավոր դահլիճ է (չափերը՝ 10,0 x 7,5 մ, նկ. 2)։ Աղոթասրահն արևելքում ավարտվում է կիսաշրջան ավագ խորանով, որի հարավային և հյուսիսային կողմերում տեղավորված են երկարաձիգ, կրկնահարկ ավանդատները։ Սրանք ուղղանկյուն են, թաղածածկ, փոքր խորաններով և արևելյան կողմից ունեն լուսամուտներ։ Առաջին հարկի ավանդատների մուտքը աղոթասրահից է, իսկ երկրորդ հարկ կարելի է բարձրանալ խորանից՝ քարե աստիճաններով։ Գմբեթակիր կամարների համար որպես հենարան են ծառայում աղոթասրահի հարավային և հյուսիսային պատերի որմնամույթերն ու ավագ խորանի սկզբնապատերը։ Որմնամույթերն իրար միացած են աղեղնաձև կամարներով։ Գմբեթատակ քառակուսուց դեպի գմբեթն անցումն իրականացված է առագաստների միջոցով (նկ. 3): Գլխավոր եկեղեցու միակ մուտքը արևմտյան ճակատում է և բացվում է այդ կողմից նրան կից գավթի մեջ։ Նրա ուղղանկյուն բացվածքը ներառված է հարուստ մշակում ունեցող շքամուտքի մեջ։ Վերջինիս կիսագլանիկներից բաղկացած կրկնակի կամարը նստում է կիսասյունիկների փնջերի վրա, որոնք ունեն կիսագնդաձև խարիսխներ և խոյակներ։ Շքամուտքի նմանատիպ լուծում հանդիպում է հայկական ճարտարապետության 10-11-րդ դարերի, հատկապես Շիրակի եկեղեցիների շքամուտքերում (Հասրաթյան 1992, էջ 63)։ Եկեղեցու արտաքին ճարտարապետության հարդարանքի տարրերն են բոլոր ճակատների (բացի արևմտյան) ճառագայթաձև կամարներով պսակված եռանկյունաձև հատույթ ունեցող զույգ որմնախորշերը, հարթությունների կենտրոններում տեղադրված լայն երեսակալներով երիզված լուսամուտները (նկ. 4)։ Հարդարանքի որոշ մոտիվներ իրենց նմանակներն ունեն Գանձասարի եկեղեցու խորշերի կամարային պսակների հետ (Մկրտչյան 1985, 86)։ Գմբեթը գլանաձև է և պսակվում է հովհարաձև վեղարով (նկ. 5)։ Այն իր բարձրությամբ (թմբուկը և վեղարը միասին) հավասար է եկեղեցու հիմնական ծավալի բարձրությանը և ողջ հորինվածքի դոմինանտող տարրն է։ Միջնադարյան վարպետը այդ բարձրությունը ջլատելու համար թմբուկի շրջագիծը պարուրել է լայն գոտիով։ Հովհարաձև ծածկը ևս 10-11-րդ դարերի ավանդական ձևի արտացոլումն է և բնորոշ է Բագրատունյաց Հայաստանի եկեղեցիներին։ Իր ծավալատարածական հորինվածքով և մանրամասներով Գտչավանքի գլխավոր եկեղեցին նմանություններ է դրսևորում Անի-Շիրակի ճարտարապետական հուշարձանների հետ։ Այս հանգամանքը, ժամանակին նկատել է նաև Լեոն (Լեո 1885, էջ 247)։ Նմանություններ են արձանագրվում նաև եկեղեցու ներսում։ Խորանի բեմառէջքի պատը ունի խոր փորագրված եռանկյունիների ֆոնի վրա ցցուն շեղանկյունիներ և վեցանկյունիներ պատկերող երկրաչափական հարթաքանդակ։ Այն յուրօրինակ խճանկար է հիշեցնում։ Այսպիսի լուծումներ են հանդիպում 13-րդ դարի վանական համալիրների գլխավոր եկեղեցիների շքամուտքերի և բեմերի պատերի ձևավորման մեջ (Մակարավանք, Հովհանավանք, Սաղմոսավանք, Աղջոց վանք և այլն)։ Գտչավանքի բեմի առաջամասի պատն ունի ինքնատիպ լուծված քիվ․ այն նռան ոճավորված քանդակների գոտի է ներկայացնում (նկ․ 6)։ Եկեղեցին կառուցված է սպիտակ ֆելզիտի մաքուր տաշած քարերով։ Գավիթը կցվել է գլխավոր եկեղեցուն արևմտյան կողմից` վերջինիս երկայնական առանցքից մի փոքր շեղված։ Այն հատակագծում արևմուտքից արևելք ձգված ուղղանկյուն դահլիճ է։ Հյուսիսային մասում կանգուն մեկ մույթը դահլիճը բաժանում է հարավային մեծ և հյուսիսային փոքր մասերի, երկուսն էլ ծածկված են թաղերով։ Հյուսիսային միջանցքաձև մասը կամարային զույգ բացվածքներով դարձած է դեպի գավթի մեծ կողմը։ Միջանցքի հյուսիսարևելյան անկյունից մուտք է տրված դեպի կողքի՝ Գտչավանքի համալիրի երկրորդ եկեղեցին։ Գավթի այսպիսի ինքնատիպ հորինվածքային լուծումը հանդիպում է Սյունիքի վաղ՝ 10-11-րդ դարերով թվագրվող նմանատիպ հուշարձաններում (Գնդեվանք, Վահանավանք, Քարակոփ) (Мнацаканян 1952, էջ 24,25)։ Սրանք վերաբերում են գավիթների վաղ թվագրվող օրինակներին։  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/գտչավանքի-վանական-համալիրը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-06-26T06:08:28+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-scaled.jpg?v=1657276749" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="7 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%bf%d5%b9%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%bf%d5%b9%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8/","name":"Գտչավանքի վանական համալիրը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-07-08T11:01:19+00:00","dateModified":"2023-06-26T06:08:28+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%bf%d5%b9%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%bf%d5%b9%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%bf%d5%b9%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Գտչավանքի վանական համալիրը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Локализация

Монастырь «Крониц» находится в Кашатагском районе, в 3 км к юго-западу от села Цахкаберд, на правом берегу одного из скалистых оврагов реки Хакари, в 1-2 км от самой реки (рис. 1). Эти территории наряду с монастырем после второй Арцахской войны вновь оказались под контролем Азербайджана.

В Кашатагском районе, освобожденном в ходе первой Арцахской войны, было обнаружено несколько скальных церквей, которые в основном находились в пещерах речных долин и в свое время являлись тайными местами, безопасными от грабителей. Большая часть пещерных церквей в начале служили в качестве скитов.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Tr-Qronk.jpg?v=1656775344" width="1356" height="594" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Tr-Qronk.jpg?v=1656775344 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Tr-Qronk-300x131.jpg?v=1656775344 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Tr-Qronk-1024x449.jpg?v=1656775344 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Tr-Qronk-768x336.jpg?v=1656775344 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Tr-Qronk-370x162.jpg?v=1656775344 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" title="Tr Qronk" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-scaled.jpg?v=1656753036" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-scaled.jpg?v=1656753036 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-300x200.jpg?v=1656753036 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-1024x683.jpg?v=1656753036 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-768x512.jpg?v=1656753036 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-1536x1024.jpg?v=1656753036 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-2048x1365.jpg?v=1656753036 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-370x247.jpg?v=1656753036 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-272x182.jpg?v=1656753036 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 1 Общий вид скального монастыря «Крониц», фото С. Даниеляна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид скального монастыря «Крониц», фото С. Даниеляна.

Исторический очерк

О монастыре «Крониц» упоминает историк 13-го века Степанос Орбелян (Степанос Орбелян 1986, 282). В 74-ой главе его истории «Список налогов 12 областей Сюника по старому определению» в 7-ом гаваре Абанд он упоминает село Крванг, выплачивающее налог в размере 20 единиц (Татевскому монастырю). Видимо в том селе и находился скальный монастырь «Крониц» (Степанос Орбелян 1986, 400).

Архитектурно-композиционный анализ

«Кронк», или «Крониц» - комплекс, высеченный в скальном ущелье. Вертикальные скалы белого известняка ввиду мягкости породы легко поддаются выдалбливанию. До наших дней сохранилась лишь часть комплекса. Церковь расположена в скалах южной окраины ущелья. Выходы многих антропогенных пещер открываются в скалах северной окраины. На этой стороне выдолблено четыре уровня помещений, соединяющиеся друг с другом сложно проходимыми тоннелями, местами переходящими в почти вертикальные колодцы (рис. 2). В свое время эти пещеры служили убежищами, а существующие в них колодцы, видимо, выполняли роль зернохранилищ. Из одного такого можно попасть в другой, подняться наверх. В святыне, помимо того, что сохранилось, была также и вторая комната. Об этом свидетельствуют ямки, предназначенные для балок деревянного перекрытия. Сохранился также и подвальный этаж, вход в который наполовину закрыт, и спускаться вниз стало сложно.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-1-1.jpg?v=1656753298" width="1889" height="1360" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-1-1.jpg?v=1656753298 1889w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-1-1-300x216.jpg?v=1656753298 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-1-1-1024x737.jpg?v=1656753298 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-1-1-768x553.jpg?v=1656753298 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-1-1-1536x1106.jpg?v=1656753298 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-1-1-370x266.jpg?v=1656753298 370w" sizes="(max-width: 1889px) 100vw, 1889px" title="Рис. 2 Генеральный план комплекса «Кронк», Шагинян С․, Сакральные подземные сооружения бассейна реки Гочанц, Пещерные сооружения Горной Армении -Арцах, НУАСА, Ереван, стр 45." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Генеральный план комплекса «Кронк», Шагинян С․, Сакральные подземные сооружения бассейна реки Гочанц, Пещерные сооружения Горной Армении -Арцах, НУАСА, Ереван, стр 45.

Скальная церковь, составляющая часть комплекса, отделена. В плане она представляет собой вытянутую базилику (рис. 3). Длина ее 12 метров, ширина – 8 метров, высота – 5 метров. Северная продольная стена имеет два окна. Стены внутри церкви и фасад тесаны (рис. 4). Церковь находится в довольно аварийном состоянии. Уже обрушены вход и часть оконного проема северо-восточной стороны. Стена, в котором открыт вход, имеет толщину более 1,5 метра, однако уже в нескольких местах в ней образовались трещины, но соответствующих подпорок нет (рис. 5). Северная часть абсиды разрушена, разрушена также алтарная часть. Видны лишь следы ступенек на сохранившейся стене. В сохранившейся стене есть две ниши: видимо здесь находились кресты, которые уничтожили.

Церковь «Крониц» по своей строительной технике частично скальная, частично наземная. Такая строительная традиция - распространенное явление на Армянском нагорье. Похожие решения встречаются в комплексе Гегардаванка (Арутюнян 1996, 301-308). Общность с этим комплексом заключается также и в  наличии множества пещерных сооружений, вырытых в скалах вокруг церкви, которые являлись жилищами церковных служителей, а также служили тайниками (Шагинян 2020, 44).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-370x356.jpg?v=1656753322" width="370" height="356" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-370x356.jpg?v=1656753322 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-300x289.jpg?v=1656753322 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1024x986.jpg?v=1656753322 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-768x739.jpg?v=1656753322 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-1536x1479.jpg?v=1656753322 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-2048x1971.jpg?v=1656753322 2048w" sizes="(max-width: 370px) 100vw, 370px" title="Рис. 3 План церкви комплекса, Шагинян С․, Сакральные подземные сооружения бассейна реки Гочанц, Пещерные сооружения Горной Армении - Арцах, НУАСА, Ереван, стр. 48." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 План церкви комплекса, Шагинян С․, Сакральные подземные сооружения бассейна реки Гочанц, Пещерные сооружения Горной Армении - Арцах, НУАСА, Ереван, стр. 48.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1-scaled.jpg?v=1656753361" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1-scaled.jpg?v=1656753361 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1-300x200.jpg?v=1656753361 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1-1024x683.jpg?v=1656753361 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1-768x512.jpg?v=1656753361 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1-1536x1024.jpg?v=1656753361 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1-2048x1365.jpg?v=1656753361 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1-370x247.jpg?v=1656753361 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-1-272x182.jpg?v=1656753361 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 4 Фасад церкви монастыря, фото С. Даниеляна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Фасад церкви монастыря, фото С. Даниеляна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-scaled.jpg?v=1656753408" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-scaled.jpg?v=1656753408 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-200x300.jpg?v=1656753408 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-683x1024.jpg?v=1656753408 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-768x1152.jpg?v=1656753408 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-1024x1536.jpg?v=1656753408 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-1365x2048.jpg?v=1656753408 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/005-247x370.jpg?v=1656753408 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="Рис. 5 Интерьер церкви, фото С. Даниеляна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Интерьер церкви, фото С. Даниеляна.

Анализ письменных источников

В скальных комплексах Кашатагского района исследования проводились еще в 1987-89 годах. Исследования проводились спелеологической экспедицией Географического общества АССР. Работы были прерваны в связи с эскалацией арцахского конфликта и возобновлены в 2003 году. Исследовательскую работу проводил Центр спелеологии Армении.

Совместные исследовательские работы Центра спелеологии Армении и международных спелеологических научных экспедиций в бассейне реки Хакари и ее притоков были обобщены в местной и международной научной периодике (Shahinyan 2015, 164-168). План и подробное описание монастыря «Крониц» представлены в сборнике по материалам международной конференции (Gunko, Shahinyan, Kondrateva 2021, 57-63).

В книге «Памятники Армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха» Самвел Карапетян пишет о церкви Св. Аствацацин села Анапатик, что она упоминается в рукописи «Толкования на литургию», созданной в 1361 году, цитируя этот отрывок: "...Так написано рукою иеромонаха Закаре, толкователя литургии, в селении, названном Анапатик Айкарай Дзора, в честь Святой Богородицы при патриаршестве отца Степаноса, в годы правления хана Иоиса, в то горькое время гонений на христиан... Написано в год 810-ый (1361 г.)...» (Карапетян 2000, 182). Поскольку высеченные в скалах храмы в основном служили пустынями (на армянском «анапат»), то можно предположить и то, что упомянутым селом Анапатик может быть и святыня «Крониц».

Состояние до, во время и после войны

В советский период Цахкаберд назывался Гюлиберд и граничил с Горисом, являлся последним южным селом Лачинского района.

В это время село покинули армяне и его заселили мусульмане. Святыня «Крониц» села и пещерные жилища вокруг нее в основном служили хлевами для скота. В этот период был взорван вход в церковь комплекса. После первой Арцахской войны и освобождения Кашатагского района Кронкаванк выполнял свои первоначальные функции - как христианская святыня. Во время и после второй Арцахской войны он не претерпел существенных изменений.

Литература

Карапетян 2000 - Памятники Армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха, Изд-во «Гитутюн», Ереван

Арутюнян 1992 – Арутюнян В., История армянской архитектуры, Ереван, Изд-во «Луйс» (на арм. яз)

Степанос Орбелян 1986 – Степанос Орбелян, История Сюника, перевод, введение ипримечания А.Абрамяна, изд. «Советакан грох», Ереван (на арм.яз.)

Shahinyan 2015 - Shahinyan S., Religious Underground Structures in Gochants Basin (Artsakh), Speleology and spelestology: Proceedings of the VI International Scientific Conference, NGPU, Naberezhnye Chelny, 164-168.

Шагинян 2020 - Шагинян С․, Сакральные подземные сооружения бассейна реки Гочанц Пещерные сооружения Горной Армении-Арцах, НУАСА, Ереван, 44․

Локализация Монастырь «Крониц» находится в Кашатагском районе, в 3 км к юго-западу от села Цахкаберд, на правом берегу одного из скалистых оврагов реки Хакари, в 1-2 км от самой реки (рис. 1). Эти территории наряду с монастырем после второй Арцахской войны вновь оказались под контролем Азербайджана. В Кашатагском районе, освобожденном в ходе первой Арцахской войны, было обнаружено несколько скальных церквей, которые в основном находились в пещерах речных долин и в свое время являлись тайными местами, безопасными от грабителей. Большая часть пещерных церквей в начале служили в качестве скитов. Исторический очерк О монастыре «Крониц» упоминает историк 13-го века Степанос Орбелян (Степанос Орбелян 1986, 282). В 74-ой главе его истории «Список налогов 12 областей Сюника по старому определению» в 7-ом гаваре Абанд он упоминает село Крванг, выплачивающее налог в размере 20 единиц (Татевскому монастырю). Видимо в том селе и находился скальный монастырь «Крониц» (Степанос Орбелян 1986, 400). Архитектурно-композиционный анализ «Кронк», или «Крониц» – комплекс, высеченный в скальном ущелье. Вертикальные скалы белого известняка ввиду мягкости породы легко поддаются выдалбливанию. До наших дней сохранилась лишь часть комплекса. Церковь расположена в скалах южной окраины ущелья. Выходы многих антропогенных пещер открываются в скалах северной окраины. На этой стороне выдолблено четыре уровня помещений, соединяющиеся друг с другом сложно проходимыми тоннелями, местами переходящими в почти вертикальные колодцы (рис. 2). В свое время эти пещеры служили убежищами, а существующие в них колодцы, видимо, выполняли роль зернохранилищ. Из одного такого можно попасть в другой, подняться наверх. В святыне, помимо того, что сохранилось, была также и вторая комната. Об этом свидетельствуют ямки, предназначенные для балок деревянного перекрытия. Сохранился также и подвальный этаж, вход в который наполовину закрыт, и спускаться вниз стало сложно. Скальная церковь, составляющая часть комплекса, отделена. В плане она представляет собой вытянутую базилику (рис. 3). Длина ее 12 метров, ширина – 8 метров, высота – 5 метров. Северная продольная стена имеет два окна. Стены внутри церкви и фасад тесаны (рис. 4). Церковь находится в довольно аварийном состоянии. Уже обрушены вход и часть оконного проема северо-восточной стороны. Стена, в котором открыт вход, имеет толщину более 1,5 метра, однако уже в нескольких местах в ней образовались трещины, но соответствующих подпорок нет (рис. 5). Северная часть абсиды разрушена, разрушена также алтарная часть. Видны лишь следы ступенек на сохранившейся стене. В сохранившейся стене есть две ниши: видимо здесь находились кресты, которые уничтожили. Церковь «Крониц» по своей строительной технике частично скальная, частично наземная. Такая строительная традиция – распространенное явление на Армянском нагорье. Похожие решения встречаются в комплексе Гегардаванка (Арутюнян 1996, 301-308). Общность с этим комплексом заключается также и в  наличии множества пещерных сооружений, вырытых в скалах вокруг церкви, которые являлись жилищами церковных служителей, а также служили тайниками (Шагинян 2020, 44).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Скальный монастырь «Крониц» села Цахкаберд - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/скальный-монастырь-крониц-села-цах/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Скальный монастырь «Крониц» села Цахкаберд - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Монастырь «Крониц» находится в Кашатагском районе, в 3 км к юго-западу от села Цахкаберд, на правом берегу одного из скалистых оврагов реки Хакари, в 1-2 км от самой реки (рис. 1). Эти территории наряду с монастырем после второй Арцахской войны вновь оказались под контролем Азербайджана. В Кашатагском районе, освобожденном в ходе первой Арцахской войны, было обнаружено несколько скальных церквей, которые в основном находились в пещерах речных долин и в свое время являлись тайными местами, безопасными от грабителей. Большая часть пещерных церквей в начале служили в качестве скитов. Исторический очерк О монастыре «Крониц» упоминает историк 13-го века Степанос Орбелян (Степанос Орбелян 1986, 282). В 74-ой главе его истории «Список налогов 12 областей Сюника по старому определению» в 7-ом гаваре Абанд он упоминает село Крванг, выплачивающее налог в размере 20 единиц (Татевскому монастырю). Видимо в том селе и находился скальный монастырь «Крониц» (Степанос Орбелян 1986, 400). Архитектурно-композиционный анализ «Кронк», или «Крониц» - комплекс, высеченный в скальном ущелье. Вертикальные скалы белого известняка ввиду мягкости породы легко поддаются выдалбливанию. До наших дней сохранилась лишь часть комплекса. Церковь расположена в скалах южной окраины ущелья. Выходы многих антропогенных пещер открываются в скалах северной окраины. На этой стороне выдолблено четыре уровня помещений, соединяющиеся друг с другом сложно проходимыми тоннелями, местами переходящими в почти вертикальные колодцы (рис. 2). В свое время эти пещеры служили убежищами, а существующие в них колодцы, видимо, выполняли роль зернохранилищ. Из одного такого можно попасть в другой, подняться наверх. В святыне, помимо того, что сохранилось, была также и вторая комната. Об этом свидетельствуют ямки, предназначенные для балок деревянного перекрытия. Сохранился также и подвальный этаж, вход в который наполовину закрыт, и спускаться вниз стало сложно. Скальная церковь, составляющая часть комплекса, отделена. В плане она представляет собой вытянутую базилику (рис. 3). Длина ее 12 метров, ширина – 8 метров, высота – 5 метров. Северная продольная стена имеет два окна. Стены внутри церкви и фасад тесаны (рис. 4). Церковь находится в довольно аварийном состоянии. Уже обрушены вход и часть оконного проема северо-восточной стороны. Стена, в котором открыт вход, имеет толщину более 1,5 метра, однако уже в нескольких местах в ней образовались трещины, но соответствующих подпорок нет (рис. 5). Северная часть абсиды разрушена, разрушена также алтарная часть. Видны лишь следы ступенек на сохранившейся стене. В сохранившейся стене есть две ниши: видимо здесь находились кресты, которые уничтожили. Церковь «Крониц» по своей строительной технике частично скальная, частично наземная. Такая строительная традиция - распространенное явление на Армянском нагорье. Похожие решения встречаются в комплексе Гегардаванка (Арутюнян 1996, 301-308). Общность с этим комплексом заключается также и в  наличии множества пещерных сооружений, вырытых в скалах вокруг церкви, которые являлись жилищами церковных служителей, а также служили тайниками (Шагинян 2020, 44)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/скальный-монастырь-крониц-села-цах/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-07-08T11:19:26+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-1-scaled.jpg?v=1656753036" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%81%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%86%d0%b0%d1%85/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%81%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%86%d0%b0%d1%85/","name":"Скальный монастырь «Крониц» села Цахкаберд - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-07-02T09:17:10+00:00","dateModified":"2022-07-08T11:19:26+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%81%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%86%d0%b0%d1%85/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%81%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%86%d0%b0%d1%85/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%81%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%86%d0%b0%d1%85/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Скальный монастырь «Крониц» села Цахкаберд"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

The bridge (figs. 1, 2) is located on the Kashuni River in Yerkatavork village, in the Republic of Artsakh's Kashatagh region (Karapetyan 2009, 132). According to Soviet administrative divisions, the bridge was located within the administrative borders of Damrchilar (this name is the translated version of the actual Armenian name) village in the Ghubatlu region (Karapetyan 1999, 192-194).

The village, like the rest of the region, is currently under Azerbaijan's occupation.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork.jpg?v=1656962636" width="2113" height="722" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork.jpg?v=1656962636 2113w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-300x103.jpg?v=1656962636 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-1024x350.jpg?v=1656962636 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-768x262.jpg?v=1656962636 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-1536x525.jpg?v=1656962636 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-2048x700.jpg?v=1656962636 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-370x126.jpg?v=1656962636 370w" sizes="(max-width: 2113px) 100vw, 2113px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3.jpg?v=1656935627" width="2010" height="2048" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3.jpg?v=1656935627 2010w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-294x300.jpg?v=1656935627 294w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-1005x1024.jpg?v=1656935627 1005w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-768x783.jpg?v=1656935627 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-1508x1536.jpg?v=1656935627 1508w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-363x370.jpg?v=1656935627 363w" sizes="(max-width: 2010px) 100vw, 2010px" title="Fig. 1 The general view of the bridge. This photo is provided by the RAA Foundation." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the bridge. This photo is provided by the RAA Foundation.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003.jpg?v=1656935753" width="708" height="531" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003.jpg?v=1656935753 708w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-300x225.jpg?v=1656935753 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-370x278.jpg?v=1656935753 370w" sizes="(max-width: 708px) 100vw, 708px" title="Fig. 3 The Bridge’s construction inscription. This photo is provided by the RAA Foundation." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The Bridge’s construction inscription. This photo is provided by the RAA Foundation.

Architectural-compositional examination

The bridge is built of unpolished stones (fig. 4) and lime mortar. It is a single-span bridge. The bridge's width is 3.10 meters, its span is 9.15 meters, and its height above the river level is 5.50 meters (Karapetyan 2009, 132).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2.jpg?v=1656935670" width="1024" height="768" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2.jpg?v=1656935670 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-300x225.jpg?v=1656935670 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-768x576.jpg?v=1656935670 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-370x278.jpg?v=1656935670 370w" sizes="(max-width: 1024px) 100vw, 1024px" title="Fig. 2 The general view of the bridge, photo by Z. Rkoyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The general view of the bridge, photo by Z. Rkoyan.

Historical overview

The bridge was built between 1912 and 1913, according to the Arabic building inscription on two separate stones (fig. 3). Raffi Kortoshyan, the first decipherer of the inscriptions, provides Arabic readings of the inscriptions. Michael, one of the builders, is mentioned. "Among the selected, there was Michael." Sama's son Mah-Pet ordered the bridge's construction: "The benefactor, Mah-Pet, the son of Sama, built this bridge in 1331 (1912–1913). May God bless him" (Karapetyan, 2009, 132). The bridge was approximately dated to the 17th–18th centuries before reading the Arabic inscriptions (Karapetyan 1999, 192).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2.jpg?v=1656935871" width="450" height="191" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2.jpg?v=1656935871 450w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2-300x127.jpg?v=1656935871 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2-370x157.jpg?v=1656935871 370w" sizes="(max-width: 450px) 100vw, 450px" title="Fig. 4 The Bridge’s measurement. This photo is provided by the RAA Foundation." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The Bridge’s measurement. This photo is provided by the RAA Foundation.

The condition before, during, and after the war

The bridge was not harmed during the Artsakh wars; it was repaired in 1990 with cement-concrete, which was inappropriate for its historical structure (Karapetyan 1999, 194).

Bibliography

Karapetyan 1999-Kapetyan, S., Monuments of Armenian Culture in the Occupied Territories of Soviet Azerbaijan,

Karapetyan 2009-Karapetyan S., Bridges of Artsakh, Yerevan.

Location The bridge (figs. 1, 2) is located on the Kashuni River in Yerkatavork village, in the Republic of Artsakh’s Kashatagh region (Karapetyan 2009, 132). According to Soviet administrative divisions, the bridge was located within the administrative borders of Damrchilar (this name is the translated version of the actual Armenian name) village in the Ghubatlu region (Karapetyan 1999, 192-194). The village, like the rest of the region, is currently under Azerbaijan’s occupation. Architectural-compositional examination The bridge is built of unpolished stones (fig. 4) and lime mortar. It is a single-span bridge. The bridge’s width is 3.10 meters, its span is 9.15 meters, and its height above the river level is 5.50 meters (Karapetyan 2009, 132). Historical overview The bridge was built between 1912 and 1913, according to the Arabic building inscription on two separate stones (fig. 3). Raffi Kortoshyan, the first decipherer of the inscriptions, provides Arabic readings of the inscriptions. Michael, one of the builders, is mentioned. “Among the selected, there was Michael.” Sama’s son Mah-Pet ordered the bridge’s construction: “The benefactor, Mah-Pet, the son of Sama, built this bridge in 1331 (1912–1913). May God bless him” (Karapetyan, 2009, 132). The bridge was approximately dated to the 17th–18th centuries before reading the Arabic inscriptions (Karapetyan 1999, 192).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The bridge of Yerkatavork - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-yerkatavork/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The bridge of Yerkatavork - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The bridge (figs. 1, 2) is located on the Kashuni River in Yerkatavork village, in the Republic of Artsakh's Kashatagh region (Karapetyan 2009, 132). According to Soviet administrative divisions, the bridge was located within the administrative borders of Damrchilar (this name is the translated version of the actual Armenian name) village in the Ghubatlu region (Karapetyan 1999, 192-194). The village, like the rest of the region, is currently under Azerbaijan's occupation. Architectural-compositional examination The bridge is built of unpolished stones (fig. 4) and lime mortar. It is a single-span bridge. The bridge's width is 3.10 meters, its span is 9.15 meters, and its height above the river level is 5.50 meters (Karapetyan 2009, 132). Historical overview The bridge was built between 1912 and 1913, according to the Arabic building inscription on two separate stones (fig. 3). Raffi Kortoshyan, the first decipherer of the inscriptions, provides Arabic readings of the inscriptions. Michael, one of the builders, is mentioned. "Among the selected, there was Michael." Sama's son Mah-Pet ordered the bridge's construction: "The benefactor, Mah-Pet, the son of Sama, built this bridge in 1331 (1912–1913). May God bless him" (Karapetyan, 2009, 132). The bridge was approximately dated to the 17th–18th centuries before reading the Arabic inscriptions (Karapetyan 1999, 192)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-yerkatavork/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-07-08T11:24:58+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3.jpg?v=1656935627" />
	<meta property="og:image:width" content="2010" />
	<meta property="og:image:height" content="2048" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-yerkatavork/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-yerkatavork/","name":"The bridge of Yerkatavork - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-07-04T11:58:45+00:00","dateModified":"2022-07-08T11:24:58+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-yerkatavork/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-yerkatavork/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-bridge-of-yerkatavork/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The bridge of Yerkatavork"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Мост Еркатаворка

Локализация

Мост (рис. 1, 2) расположен в селе Еркатаворк Кашатагского района Республики Арцах, на реке Кашуни (Карапетян 2009, 132). Согласно административному делению советского периода, мост располагался в пределах границ села Дамрчилар (перевод с армянского названия села) Кубатлинского района (Карапетян 2000, 189). Как и весь район, село ныне оккупировано Азербайджаном.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork.jpg?v=1656962636" width="2113" height="722" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork.jpg?v=1656962636 2113w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-300x103.jpg?v=1656962636 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-1024x350.jpg?v=1656962636 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-768x262.jpg?v=1656962636 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-1536x525.jpg?v=1656962636 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-2048x700.jpg?v=1656962636 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Yerkatavork-370x126.jpg?v=1656962636 370w" sizes="(max-width: 2113px) 100vw, 2113px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3.jpg?v=1656935627" width="2010" height="2048" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3.jpg?v=1656935627 2010w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-294x300.jpg?v=1656935627 294w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-1005x1024.jpg?v=1656935627 1005w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-768x783.jpg?v=1656935627 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-1508x1536.jpg?v=1656935627 1508w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3-363x370.jpg?v=1656935627 363w" sizes="(max-width: 2010px) 100vw, 2010px" title="Рис. 1 Общий вид моста, фото фонда ИАА." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид моста, фото фонда ИАА.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003.jpg?v=1656935753" width="708" height="531" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003.jpg?v=1656935753 708w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-300x225.jpg?v=1656935753 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-370x278.jpg?v=1656935753 370w" sizes="(max-width: 708px) 100vw, 708px" title="Рис. 3 Строительная надпись моста, фото фонда ИАА." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Строительная надпись моста, фото фонда ИАА.

Архитектурно-композиционное описание

Мост однопролетный, построен из необработанного камня (рис. 4) на известковом растворе. Ширина моста 3,10 м, ширина пролета - 9,15 м, высота над уровнем реки 5,50 м (Карапетян 2009, 132).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2.jpg?v=1656935670" width="1024" height="768" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2.jpg?v=1656935670 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-300x225.jpg?v=1656935670 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-768x576.jpg?v=1656935670 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-370x278.jpg?v=1656935670 370w" sizes="(max-width: 1024px) 100vw, 1024px" title="Рис. 2 Общий вид моста, фото З. Эркояна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Общий вид моста, фото З. Эркояна.

Исторический очерк

Согласно арабской строительной надписи на мосту, выполненной на двух отдельных камнях (рис. 3), мост был построен в 1912-1913 гг. Арабское прочтение надписи представлено по Раффи Кортошяну, первы, прочитавшим данные надписи. Здесь прочитывается имя одного из строителей, Микаэла: «...в этом отборе участвовал..., из которых Микаэл...». Мах-Пет, сын Самы, упоминается как владелец моста. «Построен на благотворительнаый средства Мах-Пета, сына Самы... Да воздаст Бог добром. В 1331-ом (1912-1913) году» (Карапетян, 2009, 132). До прочтения арабских надписей мост датировали примерно 17-18 веками (Карапетян 2000, 189).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2.jpg?v=1656935871" width="450" height="191" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2.jpg?v=1656935871 450w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2-300x127.jpg?v=1656935871 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-2-370x157.jpg?v=1656935871 370w" sizes="(max-width: 450px) 100vw, 450px" title="Рис. 4 Обмеры моста, фото фонда ИАА." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Обмеры моста, фото фонда ИАА.

Состояние до, во время и после войны

Мост не пострадал во время Арцахских войн, его отремонтировали в 1990 г. с использованием непригодных для исторической конструкции цементно-бетонных конструкций (Карапетян 2000, 189).

Литература

Карапетян 2000 - Карапетян С., Памятники Армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха, Изд-во «Гитутюн», Ереван.

Карапетян 2009 - Карапетян С., Мосты Арцаха, Научные исследования ООИАА, Книга 12, Ереван (на арм., рус, англ. языках).

Локализация Мост (рис. 1, 2) расположен в селе Еркатаворк Кашатагского района Республики Арцах, на реке Кашуни (Карапетян 2009, 132). Согласно административному делению советского периода, мост располагался в пределах границ села Дамрчилар (перевод с армянского названия села) Кубатлинского района (Карапетян 2000, 189). Как и весь район, село ныне оккупировано Азербайджаном. Архитектурно-композиционное описание Мост однопролетный, построен из необработанного камня (рис. 4) на известковом растворе. Ширина моста 3,10 м, ширина пролета – 9,15 м, высота над уровнем реки 5,50 м (Карапетян 2009, 132). Исторический очерк Согласно арабской строительной надписи на мосту, выполненной на двух отдельных камнях (рис. 3), мост был построен в 1912-1913 гг. Арабское прочтение надписи представлено по Раффи Кортошяну, первы, прочитавшим данные надписи. Здесь прочитывается имя одного из строителей, Микаэла: «…в этом отборе участвовал…, из которых Микаэл…». Мах-Пет, сын Самы, упоминается как владелец моста. «Построен на благотворительнаый средства Мах-Пета, сына Самы… Да воздаст Бог добром. В 1331-ом (1912-1913) году» (Карапетян, 2009, 132). До прочтения арабских надписей мост датировали примерно 17-18 веками (Карапетян 2000, 189).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Мост Еркатаворка - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/мост-еркатаворка/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Мост Еркатаворка - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Мост (рис. 1, 2) расположен в селе Еркатаворк Кашатагского района Республики Арцах, на реке Кашуни (Карапетян 2009, 132). Согласно административному делению советского периода, мост располагался в пределах границ села Дамрчилар (перевод с армянского названия села) Кубатлинского района (Карапетян 2000, 189). Как и весь район, село ныне оккупировано Азербайджаном. Архитектурно-композиционное описание Мост однопролетный, построен из необработанного камня (рис. 4) на известковом растворе. Ширина моста 3,10 м, ширина пролета - 9,15 м, высота над уровнем реки 5,50 м (Карапетян 2009, 132). Исторический очерк Согласно арабской строительной надписи на мосту, выполненной на двух отдельных камнях (рис. 3), мост был построен в 1912-1913 гг. Арабское прочтение надписи представлено по Раффи Кортошяну, первы, прочитавшим данные надписи. Здесь прочитывается имя одного из строителей, Микаэла: «...в этом отборе участвовал..., из которых Микаэл...». Мах-Пет, сын Самы, упоминается как владелец моста. «Построен на благотворительнаый средства Мах-Пета, сына Самы... Да воздаст Бог добром. В 1331-ом (1912-1913) году» (Карапетян, 2009, 132). До прочтения арабских надписей мост датировали примерно 17-18 веками (Карапетян 2000, 189).  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/мост-еркатаворка/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-07-09T20:13:25+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-3.jpg?v=1656935627" />
	<meta property="og:image:width" content="2010" />
	<meta property="og:image:height" content="2048" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%ba%d0%b0/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%ba%d0%b0/","name":"Мост Еркатаворка - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-07-04T11:58:45+00:00","dateModified":"2022-07-09T20:13:25+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%ba%d0%b0/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%ba%d0%b0/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%ba%d0%b0/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Мост Еркатаворка"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Мост Еркатаворка - Monument Watch

Мост Еркатаворка - Monument Watch


Թաղասեռի Շենին աղբյուրը

Տեղադրությունը

Գտնվում է Հադրութի շրջանի Թաղասեռ գյուղի հարավ-արևմտյան մասում (նկ․1)։ Թաղասեռը 2020 թվականի հոկտեմբերից օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Taghaser.jpg?v=1657605107" width="1358" height="473" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Taghaser.jpg?v=1657605107 1358w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Taghaser-300x104.jpg?v=1657605107 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Taghaser-1024x357.jpg?v=1657605107 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Taghaser-768x267.jpg?v=1657605107 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/Taghaser-370x129.jpg?v=1657605107 370w" sizes="(max-width: 1358px) 100vw, 1358px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001.jpg?v=1657605132" width="800" height="522" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001.jpg?v=1657605132 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-300x196.jpg?v=1657605132 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-768x501.jpg?v=1657605132 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-370x241.jpg?v=1657605132 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Նկ. 1 Աղբյուրի ընդհանուր տեսքը, լուս․Ս․ Կարապետյանի, աղբյուրը՝ http://www.raa-am.com/raa/public/publish.php?mid=5&more=2&cont=32&obid=136&uid=4255" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Աղբյուրի ընդհանուր տեսքը, լուս․Ս․ Կարապետյանի, աղբյուրը՝ http://www.raa-am.com/raa/public/publish.php?mid=5&more=2&cont=32&obid=136&uid=4255

Պատմական ակնարկ

Աղբյուրը կառուցվել է 1915 թվականին, գյուղի մեծահարուստներից՝ Մովսես Հովսեփյանի դրամական միջոցներով: Այդ մասին է վկայում շինարարական արձանագրությունը, որը, սակայն խորհրդային տարիներին մասամբ եղծվել է՝ զոհ դառնալով հակակուլակական գաղափարախոսությանը:

Ճարտարապետա-հորինվածքային քննություն

Ուղղանկյուն հատակագծով թաղակապ կառույց է։ Ստորին հատվածում ունի նավ։ Կառուցված է կրաքարով և շաղախով։ Կամարը, պատերի անկյունաքարերը, նավը ամբողջությամբ սրբատաշ են։ Աղբյուրի ետնամասում կա ուղղանկյունաձև 1 մետր լայնությամբ, 5 մետր երկարությամբ  ջրահավաք ավազան։

Ունի 6 մետր երկարություն, 2,1 մետր լայնություն և 3,2 մետր բարձրություն։

2000-ական թվականների կեսերին աղբյուրը վերանորգման արդյունքում սվաղապատվել  է (նկ․2)։ Հաջողվել է մասնակի վերականգնել շինարարական արձանագրությունը․«ԱՅՍ ԱԽՊՅՈԻՐՍ ՅԻՇԱՏԱԿ ՊԷՐԱՒ ԵՒ ՇԻՆԷՑ […] ՄՈՎՍԷՍ […] ՕՍԷՓԵԱՆՑԸ […] 1915Թ.» (նկ․ 3)։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

2020 թվականի ռազմական գործողությունների ընթացքում և դրանից հետո աղբյուրը չի տուժել։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002.jpg?v=1657605273" width="1779" height="1171" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002.jpg?v=1657605273 1779w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-300x197.jpg?v=1657605273 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-1024x674.jpg?v=1657605273 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-768x506.jpg?v=1657605273 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-1536x1011.jpg?v=1657605273 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-370x244.jpg?v=1657605273 370w" sizes="(max-width: 1779px) 100vw, 1779px" title="Նկ. 2 Աղբյուրը վերանորոգումից հետո, լուս․ ԱՀ «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ- ի էլեկտրոնային շտեմարան։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Աղբյուրը վերանորոգումից հետո, լուս․ ԱՀ «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ- ի էլեկտրոնային շտեմարան։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-2.jpg?v=1657605312" width="1779" height="952" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-2.jpg?v=1657605312 1779w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-2-300x161.jpg?v=1657605312 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-2-1024x548.jpg?v=1657605312 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-2-768x411.jpg?v=1657605312 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-2-1536x822.jpg?v=1657605312 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-2-370x198.jpg?v=1657605312 370w" sizes="(max-width: 1779px) 100vw, 1779px" title="Նկ. 3 Աղբյուրի շինարարական արձանագրությունը, ԱՀ «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ- ի էլեկտրոնային շտեմարան։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Աղբյուրի շինարարական արձանագրությունը, ԱՀ «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ- ի էլեկտրոնային շտեմարան։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Թաղասեռի Շենին աղբյուրը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/թաղասեռի-շենին-աղբյուրը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Թաղասեռի Շենին աղբյուրը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Գտնվում է Հադրութի շրջանի Թաղասեռ գյուղի հարավ-արևմտյան մասում (նկ․1)։ Թաղասեռը 2020 թվականի հոկտեմբերից օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից։ Պատմական ակնարկ Աղբյուրը կառուցվել է 1915 թվականին, գյուղի մեծահարուստներից՝ Մովսես Հովսեփյանի դրամական միջոցներով: Այդ մասին է վկայում շինարարական արձանագրությունը, որը, սակայն խորհրդային տարիներին մասամբ եղծվել է՝ զոհ դառնալով հակակուլակական գաղափարախոսությանը: Ճարտարապետա-հորինվածքային քննություն Ուղղանկյուն հատակագծով թաղակապ կառույց է։ Ստորին հատվածում ունի նավ։ Կառուցված է կրաքարով և շաղախով։ Կամարը, պատերի անկյունաքարերը, նավը ամբողջությամբ սրբատաշ են։ Աղբյուրի ետնամասում կա ուղղանկյունաձև 1 մետր լայնությամբ, 5 մետր երկարությամբ  ջրահավաք ավազան։ Ունի 6 մետր երկարություն, 2,1 մետր լայնություն և 3,2 մետր բարձրություն։ 2000-ական թվականների կեսերին աղբյուրը վերանորգման արդյունքում սվաղապատվել  է (նկ․2)։ Հաջողվել է մասնակի վերականգնել շինարարական արձանագրությունը․«ԱՅՍ ԱԽՊՅՈԻՐՍ ՅԻՇԱՏԱԿ ՊԷՐԱՒ ԵՒ ՇԻՆԷՑ […] ՄՈՎՍԷՍ […] ՕՍԷՓԵԱՆՑԸ […] 1915Թ.» (նկ․ 3)։ Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո 2020 թվականի ռազմական գործողությունների ընթացքում և դրանից հետո աղբյուրը չի տուժել։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/թաղասեռի-շենին-աղբյուրը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-07-22T11:15:17+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001.jpg?v=1657605132" />
	<meta property="og:image:width" content="800" />
	<meta property="og:image:height" content="522" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a1%d5%b2%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%bc%d5%ab-%d5%b7%d5%a5%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a1%d5%b2%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%bc%d5%ab-%d5%b7%d5%a5%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a8/","name":"Թաղասեռի Շենին աղբյուրը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-07-12T05:55:48+00:00","dateModified":"2022-07-22T11:15:17+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a1%d5%b2%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%bc%d5%ab-%d5%b7%d5%a5%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a1%d5%b2%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%bc%d5%ab-%d5%b7%d5%a5%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%a1%d5%b2%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%bc%d5%ab-%d5%b7%d5%a5%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Թաղասեռի Շենին աղբյուրը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->