Локализация

Церковь сурб Ованнес Мкртич (Иоанна Крестителя), или Канач жам, находится в городе Шуши на западной возвышенности равнины, откуда открывается панорама на город. Церковь видна почти со всех жилых районов и является преобладающим элементом той части города (рис. 1).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-scaled.jpg?v=1624965043" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-scaled.jpg?v=1624965043 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-300x199.jpg?v=1624965043 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-1024x681.jpg?v=1624965043 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-768x511.jpg?v=1624965043 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-1536x1021.jpg?v=1624965043 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-2048x1362.jpg?v=1624965043 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-370x246.jpg?v=1624965043 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-272x182.jpg?v=1624965043 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 1 Церковь сурб Ованнес Мкртич в Шуши и окрестности, фото Г. Петросяна․" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Церковь сурб Ованнес Мкртич в Шуши и окрестности, фото Г. Петросяна․

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH.jpg?v=1624971182" width="1358" height="630" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH.jpg?v=1624971182 1358w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH-300x139.jpg?v=1624971182 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH-1024x475.jpg?v=1624971182 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH-768x356.jpg?v=1624971182 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/SHUSHI-EKEKHECI-KANACH-JAM-KAM-SB.-HOVHANNES-MKRTICH-370x172.jpg?v=1624971182 370w" sizes="(max-width: 1358px) 100vw, 1358px" title="SHUSHI, EKEKHECI ”KANACH JAM” KAM ”SB. HOVHANNES MKRTICH”" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Исторический обзор

Церковь сурб Ованнес Мкртич, расположенная в исторической части города, в Верхнем, или Новом районе, была построена выходцами с разных сел Арцаха, обосновавшихся в Шуши, поэтому она также называется церковь Карабахцоц. Первоначально постройка была деревянной (ср. Тагиатян 1847, 286), а церковь и колокольня, в том виде, который известен нам, были построены в 1847 как единный комплекс.

В верхней части входа в колокольню, на тесаных плитах по его правую и левую сторону, пронумерованных 1 и 2, сохранилась строительная надпись:

«Построили церковь святого Ованнеса Мкртича (Крестителя) горожане Шуши, господа Ованнес и [1] Баба Степаняны-Овнаненц в память о их усопшем брате Мкртиче. Год 1847 [2]» (рис. 2, 3).

Церковь получила свое народное название «Канач жам» («Зеленая церковь») по той причине, что раньше купол церкви был зеленого цвета (Мкртчян 1988, 186).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-scaled.jpg?v=1626243954" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-scaled.jpg?v=1626243954 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-300x199.jpg?v=1626243954 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-1024x681.jpg?v=1626243954 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-768x511.jpg?v=1626243954 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-1536x1021.jpg?v=1626243954 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-2048x1362.jpg?v=1626243954 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-370x246.jpg?v=1626243954 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/DSC_5769-272x182.jpg?v=1626243954 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 2 Первая плита со строительной надписью, фото Г. Петросяна․" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Первая плита со строительной надписью, фото Г. Петросяна․

Архитектурно-композиционный анализ

Крестоообразная в плане церковь сурб Ованнес Мкртич имеет вытянутые пропорции. Алтарный выступ в восточной части имеет круглую конфигурацию (рис. 4). Южный и северный лучи креста прилегают к абсидной части, чем и обусловлено разделение молельного зала на две части: прямоугольная перед абсидой и почти квадратная между колокольней и прямоугольным залом. В качестве особенности отметим, что колокольня составляет одно конструктивное целое вместе с церковью. С запада вход в церковь открывается с колокольни, откуда можно попасть в просторный зал. Пол колокольни и молельного зала возвышаются над уровнем двора на 2 метра. С этой целью были построены укрепленные стенами и ведущие ко входу ступеньки, которые подчеркивают великолепие портала, через который попадали в молельный зал (рис. 5). Молельный зал церкви разделен на две части двумя пилястрами (рис. 6). Почти квадратный в плане первый зал имеет свод с отверстием, присущий традиционному «глхатуну», а второй зал венчается куполом. Круглое основание барабана купола арками опирается на пилястры. Переход с квадрата к окружности осуществлен своеобразным парусным методом. Восточные ризницы расположены не по обе стороны абсиды, как это обычно бывает, а под ней. Надо отметить, что в церкви типа сводчатого зала в монастыре Гтчаванк также ризницы расположены под абсидой и вход в них открывается с молельного зала.

Церковь сурб Ованнес Мкртич построена из чисто- и груботесаного известняка молочного цвета, кладка выполнена аккуратно. Тесаные камни использованы при возведении самых ответственных частей церкви – углы стен, карнизы, арки окон и портала, купол колокольни и церкви, ступени. Интерьер церкви светлый: освещение обеспечивается тремя окнами в абсидной части и восьмью в колокольне (рис. 5). Церковь гармонирует с окружающей зеленью, а с точки зрения градостроительства выполняет важную организующую функцию.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3.jpg?v=1624965606" width="1449" height="2049" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3.jpg?v=1624965606 1449w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-212x300.jpg?v=1624965606 212w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-724x1024.jpg?v=1624965606 724w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-768x1086.jpg?v=1624965606 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-1086x1536.jpg?v=1624965606 1086w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/007-3-262x370.jpg?v=1624965606 262w" sizes="(max-width: 1449px) 100vw, 1449px" title="Рис. 7 Вид церкви Канач жам с северо-запада (1960-ые гг.), фото Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван, 1997, стр. 140." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Вид церкви Канач жам с северо-запада (1960-ые гг.), фото Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван, 1997, стр. 140.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3.jpg?v=1624965654" width="810" height="520" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3.jpg?v=1624965654 810w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3-300x193.jpg?v=1624965654 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3-768x493.jpg?v=1624965654 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/008-3-370x238.jpg?v=1624965654 370w" sizes="(max-width: 810px) 100vw, 810px" title="Рис. 8 Церквь сурб Ованнес Мкртич в Шуши после взрыва 2020 года, фото armtimes.com/hy/article/201297." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Церквь сурб Ованнес Мкртич в Шуши после взрыва 2020 года, фото armtimes.com/hy/article/201297.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-scaled.jpg?v=1624965258" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-scaled.jpg?v=1624965258 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-300x199.jpg?v=1624965258 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-1024x681.jpg?v=1624965258 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-768x511.jpg?v=1624965258 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-1536x1021.jpg?v=1624965258 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-2048x1362.jpg?v=1624965258 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-370x246.jpg?v=1624965258 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/003-5-272x182.jpg?v=1624965258 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 3 Вторая плита со строительной надписью, фото Г. Петросяна․" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Вторая плита со строительной надписью, фото Г. Петросяна․

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5.jpg?v=1624965344" width="2193" height="1161" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5.jpg?v=1624965344 2193w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-300x159.jpg?v=1624965344 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-1024x542.jpg?v=1624965344 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-768x407.jpg?v=1624965344 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-1536x813.jpg?v=1624965344 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-2048x1084.jpg?v=1624965344 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/004-5-370x196.jpg?v=1624965344 370w" sizes="(max-width: 2193px) 100vw, 2193px" title="Рис. 4 План церкви Канач жам, фото Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван, 1997, стр. 20." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 План церкви Канач жам, фото Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван, 1997, стр. 20.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-scaled.jpg?v=1624965432" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-scaled.jpg?v=1624965432 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-300x199.jpg?v=1624965432 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-1024x681.jpg?v=1624965432 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-768x511.jpg?v=1624965432 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-1536x1021.jpg?v=1624965432 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-2048x1362.jpg?v=1624965432 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-370x246.jpg?v=1624965432 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/005-5-272x182.jpg?v=1624965432 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 5 Портал церкви сурб Ованнес Мкртич, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Портал церкви сурб Ованнес Мкртич, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-scaled.jpg?v=1624965462" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-scaled.jpg?v=1624965462 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-300x199.jpg?v=1624965462 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-1024x681.jpg?v=1624965462 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-768x511.jpg?v=1624965462 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-1536x1021.jpg?v=1624965462 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-2048x1362.jpg?v=1624965462 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-370x246.jpg?v=1624965462 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/006-6-272x182.jpg?v=1624965462 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 6 Интерьер церкви, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Интерьер церкви, фото Г. Петросяна.

Анализ письменных источников

В советский период церковь сурб Ованнес Мкртич была описана в основном в трудах армянских авторов (Арутюнян 1992, Мкртчян 1988 ..., Саргсян 1996, Мкртчян, Давтян 1997). Азербайджанские исследователи обращались только к теме городской застройки и мусульманским памятникам, игнорируя армянские (Авалов 1977, Фатуллаев 1970).

Состояние до, во время и после войны

В советский период церковь Канач жам была в окружена санаториями, домами отдыха и жилыми зданиями, а саму церковь азербайджанцы использовали как зал дегустации минеральных вод. На алтарной части располагалась цистерна, которая полностью закрыла алтарь и отделила его от молельного зала. Минеральная вода, часто выливающаяся из цистерны, попадала в молельный зал, оттуда постепенно разрушая стену, вытекала наружу, во двор. Ступени западного, единственного  портала колокольни разрушились, и вместо них в северно фасаде были построены новые, несозвучные с памятником. Из-за них была разрушена стена под центральным окном церкви (рис. 7). Вследствие всего этого памятник сильно пострадал.

В 1995 году, после освобождения Шуши, вследствие ремонтных работ в церкви сурб Ованнес Мкртич, были восстановлены купола, портал, интерьер приведен в порядок.

В 2020 году сразу же после войны, церковь Канач жам была взорвана, пострадали купол и колокольня (рис. 8). Сегодня азербайджанцы безосновательно отрицают ее армянскую принадлежность. «Не принимая» прежних восстановительных работ, они предприняли работы по «перевоплощению» постройки в русскую церковь.

Литература

Тагиадян 1847 – Тагиадян М., Путешествие в Армению, Калькутта (на арм.яз.)

Арутюнян 1992 - Арутюнян В., История армянской архитектуры, Ереван, Изд-во «Луйс» (на арм. яз)

Мкртчян 1988 – Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха, Изд-во «Айастан», Ереван

Авалов 1977- Авалов Э., Архитектура города Шуши, «Элм», Баку.

Саркисян 1996 - Саркисян М., Из истории градостроительства Шуши, Армянский Центр стратегических и национальных исследований, Ереван.

Мкртчян, Давтян 1997 - Мкртчян Ш., Давтян Щ., Шуши, Город трагической судьбы, «Амарас», Ереван.

Фатуллаев 1970- Фатуллаев Ш., Памятники Шуши, Баку.

«Церковь Канач жам частично разрушена» (рус)։ 2020-11-19։ взято: 2020-11-25։

История и судьба армянских церквей Шуши | Центр поддержки русско-...russia-armenia.info/node/75692․

Локализация Церковь сурб Ованнес Мкртич (Иоанна Крестителя), или Канач жам, находится в городе Шуши на западной возвышенности равнины, откуда открывается панорама на город. Церковь видна почти со всех жилых районов и является преобладающим элементом той части города (рис. 1). Исторический обзор Церковь сурб Ованнес Мкртич, расположенная в исторической части города, в Верхнем, или Новом районе, была построена выходцами с разных сел Арцаха, обосновавшихся в Шуши, поэтому она также называется церковь Карабахцоц. Первоначально постройка была деревянной (ср. Тагиатян 1847, 286), а церковь и колокольня, в том виде, который известен нам, были построены в 1847 как единный комплекс. В верхней части входа в колокольню, на тесаных плитах по его правую и левую сторону, пронумерованных 1 и 2, сохранилась строительная надпись: «Построили церковь святого Ованнеса Мкртича (Крестителя) горожане Шуши, господа Ованнес и [1] Баба Степаняны-Овнаненц в память о их усопшем брате Мкртиче. Год 1847 [2]» (рис. 2, 3). Церковь получила свое народное название «Канач жам» («Зеленая церковь») по той причине, что раньше купол церкви был зеленого цвета (Мкртчян 1988, 186). Архитектурно-композиционный анализ Крестоообразная в плане церковь сурб Ованнес Мкртич имеет вытянутые пропорции. Алтарный выступ в восточной части имеет круглую конфигурацию (рис. 4). Южный и северный лучи креста прилегают к абсидной части, чем и обусловлено разделение молельного зала на две части: прямоугольная перед абсидой и почти квадратная между колокольней и прямоугольным залом. В качестве особенности отметим, что колокольня составляет одно конструктивное целое вместе с церковью. С запада вход в церковь открывается с колокольни, откуда можно попасть в просторный зал. Пол колокольни и молельного зала возвышаются над уровнем двора на 2 метра. С этой целью были построены укрепленные стенами и ведущие ко входу ступеньки, которые подчеркивают великолепие портала, через который попадали в молельный зал (рис. 5). Молельный зал церкви разделен на две части двумя пилястрами (рис. 6). Почти квадратный в плане первый зал имеет свод с отверстием, присущий традиционному «глхатуну», а второй зал венчается куполом. Круглое основание барабана купола арками опирается на пилястры. Переход с квадрата к окружности осуществлен своеобразным парусным методом. Восточные ризницы расположены не по обе стороны абсиды, как это обычно бывает, а под ней. Надо отметить, что в церкви типа сводчатого зала в монастыре Гтчаванк также ризницы расположены под абсидой и вход в них открывается с молельного зала. Церковь сурб Ованнес Мкртич построена из чисто- и груботесаного известняка молочного цвета, кладка выполнена аккуратно. Тесаные камни использованы при возведении самых ответственных частей церкви – углы стен, карнизы, арки окон и портала, купол колокольни и церкви, ступени. Интерьер церкви светлый: освещение обеспечивается тремя окнами в абсидной части и восьмью в колокольне (рис. 5). Церковь гармонирует с окружающей зеленью, а с точки зрения градостроительства выполняет важную организующую функцию. Анализ письменных источников В советский период церковь сурб Ованнес Мкртич была описана в основном в трудах армянских авторов (Арутюнян 1992, Мкртчян 1988 …, Саргсян 1996, Мкртчян, Давтян 1997). Азербайджанские исследователи обращались только к теме городской застройки и мусульманским памятникам, игнорируя армянские (Авалов 1977, Фатуллаев 1970). Состояние до, во время и после войны В советский период церковь Канач жам была в окружена санаториями, домами отдыха и жилыми зданиями, а саму церковь азербайджанцы использовали как зал дегустации минеральных вод. На алтарной части располагалась цистерна, которая полностью закрыла алтарь и отделила его от молельного зала. Минеральная вода, часто выливающаяся из цистерны, попадала в молельный зал, оттуда постепенно разрушая стену, вытекала наружу, во двор. Ступени западного, единственного  портала колокольни разрушились, и вместо них в северно фасаде были построены новые, несозвучные с памятником. Из-за них была разрушена стена под центральным окном церкви (рис. 7). Вследствие всего этого памятник сильно пострадал. В 1995 году, после освобождения Шуши, вследствие ремонтных работ в церкви сурб Ованнес Мкртич, были восстановлены купола, портал, интерьер приведен в порядок. В 2020 году сразу же после войны, церковь Канач жам была взорвана, пострадали купол и колокольня (рис. 8). Сегодня азербайджанцы безосновательно отрицают ее армянскую принадлежность. «Не принимая» прежних восстановительных работ, они предприняли работы по «перевоплощению» постройки в русскую церковь.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Церковь сурб Ованнес Мкртич (Канач жам) в Шуши - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-ованнес-мкртич-канач-жам/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Церковь сурб Ованнес Мкртич (Канач жам) в Шуши - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Церковь сурб Ованнес Мкртич (Иоанна Крестителя), или Канач жам, находится в городе Шуши на западной возвышенности равнины, откуда открывается панорама на город. Церковь видна почти со всех жилых районов и является преобладающим элементом той части города (рис. 1). Исторический обзор Церковь сурб Ованнес Мкртич, расположенная в исторической части города, в Верхнем, или Новом районе, была построена выходцами с разных сел Арцаха, обосновавшихся в Шуши, поэтому она также называется церковь Карабахцоц. Первоначально постройка была деревянной (ср. Тагиатян 1847, 286), а церковь и колокольня, в том виде, который известен нам, были построены в 1847 как единный комплекс. В верхней части входа в колокольню, на тесаных плитах по его правую и левую сторону, пронумерованных 1 и 2, сохранилась строительная надпись: «Построили церковь святого Ованнеса Мкртича (Крестителя) горожане Шуши, господа Ованнес и [1] Баба Степаняны-Овнаненц в память о их усопшем брате Мкртиче. Год 1847 [2]» (рис. 2, 3). Церковь получила свое народное название «Канач жам» («Зеленая церковь») по той причине, что раньше купол церкви был зеленого цвета (Мкртчян 1988, 186). Архитектурно-композиционный анализ Крестоообразная в плане церковь сурб Ованнес Мкртич имеет вытянутые пропорции. Алтарный выступ в восточной части имеет круглую конфигурацию (рис. 4). Южный и северный лучи креста прилегают к абсидной части, чем и обусловлено разделение молельного зала на две части: прямоугольная перед абсидой и почти квадратная между колокольней и прямоугольным залом. В качестве особенности отметим, что колокольня составляет одно конструктивное целое вместе с церковью. С запада вход в церковь открывается с колокольни, откуда можно попасть в просторный зал. Пол колокольни и молельного зала возвышаются над уровнем двора на 2 метра. С этой целью были построены укрепленные стенами и ведущие ко входу ступеньки, которые подчеркивают великолепие портала, через который попадали в молельный зал (рис. 5). Молельный зал церкви разделен на две части двумя пилястрами (рис. 6). Почти квадратный в плане первый зал имеет свод с отверстием, присущий традиционному «глхатуну», а второй зал венчается куполом. Круглое основание барабана купола арками опирается на пилястры. Переход с квадрата к окружности осуществлен своеобразным парусным методом. Восточные ризницы расположены не по обе стороны абсиды, как это обычно бывает, а под ней. Надо отметить, что в церкви типа сводчатого зала в монастыре Гтчаванк также ризницы расположены под абсидой и вход в них открывается с молельного зала. Церковь сурб Ованнес Мкртич построена из чисто- и груботесаного известняка молочного цвета, кладка выполнена аккуратно. Тесаные камни использованы при возведении самых ответственных частей церкви – углы стен, карнизы, арки окон и портала, купол колокольни и церкви, ступени. Интерьер церкви светлый: освещение обеспечивается тремя окнами в абсидной части и восьмью в колокольне (рис. 5). Церковь гармонирует с окружающей зеленью, а с точки зрения градостроительства выполняет важную организующую функцию. Анализ письменных источников В советский период церковь сурб Ованнес Мкртич была описана в основном в трудах армянских авторов (Арутюнян 1992, Мкртчян 1988 ..., Саргсян 1996, Мкртчян, Давтян 1997). Азербайджанские исследователи обращались только к теме городской застройки и мусульманским памятникам, игнорируя армянские (Авалов 1977, Фатуллаев 1970). Состояние до, во время и после войны В советский период церковь Канач жам была в окружена санаториями, домами отдыха и жилыми зданиями, а саму церковь азербайджанцы использовали как зал дегустации минеральных вод. На алтарной части располагалась цистерна, которая полностью закрыла алтарь и отделила его от молельного зала. Минеральная вода, часто выливающаяся из цистерны, попадала в молельный зал, оттуда постепенно разрушая стену, вытекала наружу, во двор. Ступени западного, единственного  портала колокольни разрушились, и вместо них в северно фасаде были построены новые, несозвучные с памятником. Из-за них была разрушена стена под центральным окном церкви (рис. 7). Вследствие всего этого памятник сильно пострадал. В 1995 году, после освобождения Шуши, вследствие ремонтных работ в церкви сурб Ованнес Мкртич, были восстановлены купола, портал, интерьер приведен в порядок. В 2020 году сразу же после войны, церковь Канач жам была взорвана, пострадали купол и колокольня (рис. 8). Сегодня азербайджанцы безосновательно отрицают ее армянскую принадлежность. «Не принимая» прежних восстановительных работ, они предприняли работы по «перевоплощению» постройки в русскую церковь." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-ованнес-мкртич-канач-жам/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-07-26T09:21:31+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/06/001-6-scaled.jpg?v=1624965043" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%87-%d0%b6%d0%b0%d0%bc/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%87-%d0%b6%d0%b0%d0%bc/","name":"Церковь сурб Ованнес Мкртич (Канач жам) в Шуши - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-06-29T11:29:20+00:00","dateModified":"2021-07-26T09:21:31+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%87-%d0%b6%d0%b0%d0%bc/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%87-%d0%b6%d0%b0%d0%bc/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%87-%d0%b6%d0%b0%d0%bc/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Церковь сурб Ованнес Мкртич (Канач жам) в Шуши"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Орекаванк (Глхованк)

Локализация

Монастырь Орекаванк расположен в Мартакертском районе республики Арцах, в 3,9 км к западу от села Талиш, на северном лесистом склоне горы, на высоте 1103 м над уровнем моря. Ныне находится на оккупированной Азербайджаном территории.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Horekavank-map.jpg?v=1627022453" width="1357" height="585" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Horekavank-map.jpg?v=1627022453 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Horekavank-map-300x129.jpg?v=1627022453 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Horekavank-map-1024x441.jpg?v=1627022453 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Horekavank-map-768x331.jpg?v=1627022453 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Horekavank-map-370x160.jpg?v=1627022453 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" title="Horekavank map" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Исторический обзор

Письменные упоминания об основании монастыря сохранились в труде Мовсеса Дасхуранци (Каганкатваци) «История страны Алуанк». Согласно истории, в тот самом месте, где основатель монастыря апостол Егиша принял мученическую смерть, спустя годы чудом появились его мощи. Священник Степанос из села Урекан забирает голову святого, привозит ее в свое село и помещает здесь. Впоследствии сюда переносятся остальные мощи, которые затем перемещают в святыню Нерсмихр (Кагакатванци 1983, 11-12), которая сегодня более известна как «Монастырь апостола Егиша».

Можно предположить, что голова святого так и осталась в Урекане-Ореке, в построенной церкви мощей, так как во всех историях относительно переноса головы святого и размещения ее, он называется Глхованк («Монастырь головы») (Каганкатваци 1983, 208, 212, 218, 234, 237).

Вокруг монастыря в руинах лежит историческое село Урекан, от имени которого и получил свое название монастырь – Орекаванк (рис.1, 2). В 60 метрах к северо-западу от монастырского комплекса находятся усадьбы князей Гюлистана Мелик-Бегларянов, а в северо-восточной части - родовое кладбище Мелик-Бегларянов (рис.3, см. https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d5%a2%d5%a5%d5%a3%d5%ac%d5%a1%d6%80%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d5%b4%d6%80%d5%b8%d6%81-%d5%a5%d5%be-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84/).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-scaled.jpg?v=1627022619" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-scaled.jpg?v=1627022619 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-300x200.jpg?v=1627022619 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-1024x683.jpg?v=1627022619 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-768x512.jpg?v=1627022619 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-1536x1024.jpg?v=1627022619 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-2048x1365.jpg?v=1627022619 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-370x247.jpg?v=1627022619 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-272x182.jpg?v=1627022619 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 1 Общий вид монастыря с юго-запада, 2019 г., фото С. Даниеляна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид монастыря с юго-запада, 2019 г., фото С. Даниеляна.

Монастырь состоит из церкви, притвора, колокольни, келий монахов и кладбища (рис. 4). В конце 19-ого века «В западной части монастыря еще остались комнаты монахов, построенные из камня и сводчатые. Но сегодня в монастыре нет ни игумена, ни монаха, ни стража, поэтому все в нем разрушается» (Бархударянц 1902, 230).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-1-1.jpg?v=1627022782" width="1041" height="733" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-1-1.jpg?v=1627022782 1041w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-1-1-300x211.jpg?v=1627022782 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-1-1-1024x721.jpg?v=1627022782 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-1-1-768x541.jpg?v=1627022782 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-1-1-370x261.jpg?v=1627022782 370w" sizes="(max-width: 1041px) 100vw, 1041px" title="Рис. 4 План монастыря, С.Айвазян, Раскопки и очистительные работы Орекаванка, Археологические исследования в Арцаха в 2011-2012-х гг., Степанакерт, 2015, стр. 145." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 План монастыря, С.Айвазян, Раскопки и очистительные работы Орекаванка, Археологические исследования в Арцаха в 2011-2012-х гг., Степанакерт, 2015, стр. 145.

Церковь

Церковь была построена в 1279 году. Строительная надпись на тимпане над входом гласит: «При патриаршестве Степаноса: строителя сей церкви Ованнеса поминайте во Христе, также родителей и братьев их. Год 1279» (САН 5, 102). Церковь представляет собой прямоугольную в плане сводчатую постройку. При строительстве использованы необработанные и груботесаные камни и известковый раствор. Церковь изнутри отштукатурена, на южной и северной стенах имеется 5 ниш, 3 из которых в абсидной части. Церковь освещалась сквозь восточное и западное окна, которые сужались вовнутрь. Единственный вход расположен в западной части.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/014.jpg?v=1627023778" width="2048" height="1361" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/014.jpg?v=1627023778 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/014-300x199.jpg?v=1627023778 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/014-1024x681.jpg?v=1627023778 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/014-768x510.jpg?v=1627023778 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/014-1536x1021.jpg?v=1627023778 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/014-370x246.jpg?v=1627023778 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/014-272x182.jpg?v=1627023778 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="Рис. 2 Орекаванк до очистительных работ и раскопок, фото Г.  Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Орекаванк до очистительных работ и раскопок, фото Г.  Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-1-1-scaled.jpg?v=1627022706" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-1-1-scaled.jpg?v=1627022706 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-1-1-300x199.jpg?v=1627022706 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-1-1-1024x681.jpg?v=1627022706 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-1-1-768x511.jpg?v=1627022706 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-1-1-1536x1021.jpg?v=1627022706 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-1-1-2048x1362.jpg?v=1627022706 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-1-1-370x246.jpg?v=1627022706 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-1-1-272x182.jpg?v=1627022706 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 3 Родовое кладбище Мелик-Бегларянов, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Родовое кладбище Мелик-Бегларянов, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-1-1-scaled.jpg?v=1627022850" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-1-1-scaled.jpg?v=1627022850 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-1-1-300x200.jpg?v=1627022850 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-1-1-1024x683.jpg?v=1627022850 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-1-1-768x512.jpg?v=1627022850 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-1-1-1536x1024.jpg?v=1627022850 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-1-1-2048x1365.jpg?v=1627022850 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-1-1-370x247.jpg?v=1627022850 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-1-1-272x182.jpg?v=1627022850 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 5 Надпись на тимпане над входом церкви, 2019 г., фото С. Даниеляна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Надпись на тимпане над входом церкви, 2019 г., фото С. Даниеляна.

Церковь отличается своей прямоугольной абсидой и высоким алтарем. Раскопками (производились в 2012 г., археолог – Г.Саргсян, архитектор – С.Айвазян) было выявлено, что под алтарем находятся два прямоугольных сводчатых склепа, где первоначально хранились мощи. Впоследствии склепы перестраивали, возможно в них совершались новые погребения. Там были установлены хачкары 14-15-ых веков (рис.6). Склепы-часовни освещались двумя маленькими окнами в восточной стене. По своей конструкции они похожи на склеп-часовню царя Вачагана Благочестивого в монастыре Джрвштик, лишь отличаются меньшими размерами. Общий вход в ризницы-часовни осуществляется с центральной части солеи, каждая же из них имеет отдельный вход с севера и юга.

Ступени из тесаного камня, ведущие к алтарю, расположены вдоль северной и южной стен, по три с каждой стороны. В северной стене алтаря имеется две ниши, в южной – одна, предназначенные для церковной утвари. Нижняя ниша северной стены – свидетельство более поздней перестройки. Она отличается от двух других, является большей по размеру, верхняя часть ее сводчатая, дно приходится на уровень алтарной площадки, в восточную стену встроен хачкар.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-1-1.jpg?v=1627022973" width="1728" height="972" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-1-1.jpg?v=1627022973 1728w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-1-1-300x169.jpg?v=1627022973 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-1-1-1024x576.jpg?v=1627022973 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-1-1-768x432.jpg?v=1627022973 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-1-1-1536x864.jpg?v=1627022973 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-1-1-370x208.jpg?v=1627022973 370w" sizes="(max-width: 1728px) 100vw, 1728px" title="Рис. 6 Часовни-ризницы, фото со страницы в Фейсбуке «My Photo TOUR-Armenia» https://www.facebook.com/MyPhotoTOUR/photos/a.222366887782781/3858087110877389." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Часовни-ризницы, фото со страницы в Фейсбуке «My Photo TOUR-Armenia» https://www.facebook.com/MyPhotoTOUR/photos/a.222366887782781/3858087110877389.

Притвор

В 1284 году с южной стороны к церкви был пристроен притвор-усыпальница. Вход находится с западной стороны. Строительная надпись высечена на тимпане над входом (рис.7): «При мировом господстве хана Апаги, при патриаршестве владыки Степаноса и при паронстве Норадина, Сраадина и Гурзадина. Я, владыка Ованнес, построил сей притвор в мою память, и братьев, и родителей моих» (САН 5, 102).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1.jpg?v=1627023090" width="1092" height="819" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1.jpg?v=1627023090 1092w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1-300x225.jpg?v=1627023090 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1-1024x768.jpg?v=1627023090 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1-768x576.jpg?v=1627023090 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1-370x278.jpg?v=1627023090 370w" sizes="(max-width: 1092px) 100vw, 1092px" title="Рис. 7 Надпись на тимпане над входом в придел, фото фонда Комитета по охране памятников Армении и Арцаха МОНКС. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Надпись на тимпане над входом в придел, фото фонда Комитета по охране памятников Армении и Арцаха МОНКС.

Притвор в плане имеет квадратную форму, построен из необработанных камней на известковом растворе, размеры – 7х7 метров. Перекрытие опирается на четыре пересекающиеся арки: они тоже сооружены из полуобработанных и груботесаных камней. Для освещения с северной и западной сторон были открыты два окна (с центра смещенные к северу). На стенах внутри притвора имеются дарственные, мемориальные надписи, изображения крестов, а также встроено несколько хачкаров (рис. 8). Некоторые надгробные плиты также носят надписи (рис. 9, 10, 11).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008.jpg?v=1627023256" width="1824" height="1368" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008.jpg?v=1627023256 1824w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-300x225.jpg?v=1627023256 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-1024x768.jpg?v=1627023256 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-768x576.jpg?v=1627023256 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-1536x1152.jpg?v=1627023256 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-370x278.jpg?v=1627023256 370w" sizes="(max-width: 1824px) 100vw, 1824px" title="Рис. 9 Надгробные плиты погребенных в приделе священнослужителей, фото со страницы в Фейсбуке «My Photo TOUR – Armenia» https://www.facebook.com/MyPhotoTOUR/photos/a.222366887782781/3858088367543930." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 9 Надгробные плиты погребенных в приделе священнослужителей, фото со страницы в Фейсбуке «My Photo TOUR – Armenia» https://www.facebook.com/MyPhotoTOUR/photos/a.222366887782781/3858088367543930.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/009-scaled.jpg?v=1627023319" width="2560" height="1041" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/009-scaled.jpg?v=1627023319 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/009-300x122.jpg?v=1627023319 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/009-1024x416.jpg?v=1627023319 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/009-768x312.jpg?v=1627023319 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/009-1536x624.jpg?v=1627023319 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/009-2048x833.jpg?v=1627023319 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/009-370x150.jpg?v=1627023319 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 10 Надгробный камень князя, 2019 г., фото С. Даниеляна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 10 Надгробный камень князя, 2019 г., фото С. Даниеляна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-scaled.jpg?v=1627023171" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-scaled.jpg?v=1627023171 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-200x300.jpg?v=1627023171 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-683x1024.jpg?v=1627023171 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-768x1152.jpg?v=1627023171 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-1024x1536.jpg?v=1627023171 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-1365x2048.jpg?v=1627023171 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-247x370.jpg?v=1627023171 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="Рис. 8 Хачкар, встроенный в юго-восточную нишу придела, 2019 г․, фото С. Даниеляна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Хачкар, встроенный в юго-восточную нишу придела, 2019 г․, фото С. Даниеляна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/010.jpg?v=1627023372" width="1728" height="972" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/010.jpg?v=1627023372 1728w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/010-300x169.jpg?v=1627023372 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/010-1024x576.jpg?v=1627023372 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/010-768x432.jpg?v=1627023372 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/010-1536x864.jpg?v=1627023372 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/010-370x208.jpg?v=1627023372 370w" sizes="(max-width: 1728px) 100vw, 1728px" title="Рис. 11 Надгробный камень дьякона Абраама, фото со страницы в Фейсбуке «My Photo TOUR – Armenia» https://www.facebook.com/MyPhotoTOUR/photos/a.222366887782781/3858089394210494." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 11 Надгробный камень дьякона Абраама, фото со страницы в Фейсбуке «My Photo TOUR – Armenia» https://www.facebook.com/MyPhotoTOUR/photos/a.222366887782781/3858089394210494.

Колокольня

С западной части к притвору прилегает колокольня. Она представляет собой высокое вытянутое здание, построено в конце 13-ого - начале 14-ого века. Постройка имела четырехколонную ротонду и четырегхранный пирамидальный шпиль, который не сохранился.

Вокруг монастыря простирается обширное кладбище с плоскими, густо расположенными надгробными плитами. Особое внимание привлекает малая площадь западной стороны монастыря (рис. 12, 13, 14).

Монастырь Глхованк не имел стен. В 20 метрах к западу, в полуразрушенном состоянии сохранился сводчатый четырехкомнатный гостевой домик начала 19-ого века.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/012.jpg?v=1627023699" width="1944" height="1458" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/012.jpg?v=1627023699 1944w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/012-300x225.jpg?v=1627023699 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/012-1024x768.jpg?v=1627023699 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/012-768x576.jpg?v=1627023699 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/012-1536x1152.jpg?v=1627023699 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/012-370x278.jpg?v=1627023699 370w" sizes="(max-width: 1944px) 100vw, 1944px" title="Рис. 13 Прямоугольный надгробный камень с западной площади монастыря, фото фонда Комитета по охране памятников Армении и Арцаха МОНКС. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 13 Прямоугольный надгробный камень с западной площади монастыря, фото фонда Комитета по охране памятников Армении и Арцаха МОНКС.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/011.jpg?v=1627023626" width="2048" height="1317" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/011.jpg?v=1627023626 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/011-300x193.jpg?v=1627023626 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/011-1024x659.jpg?v=1627023626 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/011-768x494.jpg?v=1627023626 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/011-1536x988.jpg?v=1627023626 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/011-370x238.jpg?v=1627023626 370w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="Рис. 12 Общий вид монастыря с запада, фото 2019 г., фото С. Даниеляна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 12 Общий вид монастыря с запада, фото 2019 г., фото С. Даниеляна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/013.jpg?v=1627023740" width="1944" height="1458" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/013.jpg?v=1627023740 1944w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/013-300x225.jpg?v=1627023740 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/013-1024x768.jpg?v=1627023740 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/013-768x576.jpg?v=1627023740 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/013-1536x1152.jpg?v=1627023740 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/013-370x278.jpg?v=1627023740 370w" sizes="(max-width: 1944px) 100vw, 1944px" title="Рис. 14  Прямоугольный надгробный камень с вырезанным сбоку крестом и надписью с западной площади монастыря, фото фонда Комитета по охране памятников Армении и Арцаха МОНКС." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 14  Прямоугольный надгробный камень с вырезанным сбоку крестом и надписью с западной площади монастыря, фото фонда Комитета по охране памятников Армении и Арцаха МОНКС.

Литература

Каганкатваци 1983 – Мовсес Каганкатваци, История страны Алуанк, изд. НАН РА, Ереван (на арм.яз.).

Бархударянц 1902 – Бархударянц М., История страны Алуанк, изд. Святого Престола Эчмиадзина, Вагаршапат (на арм.яз.).

САН 1982 - Свод армянских надписей. Книга 5, Арцах. Составитель: Бархударян С., изд. АН АрмССР, Ереван (на арм.яз.).

Саргсян Г., Айвазян С., Раскопки и очистительные работы Орекаванка, Археологические исследования в Арцаха в 2011-2012-х гг., Степанакерт, 2015, стр. 138-146.

Локализация Монастырь Орекаванк расположен в Мартакертском районе республики Арцах, в 3,9 км к западу от села Талиш, на северном лесистом склоне горы, на высоте 1103 м над уровнем моря. Ныне находится на оккупированной Азербайджаном территории. Исторический обзор Письменные упоминания об основании монастыря сохранились в труде Мовсеса Дасхуранци (Каганкатваци) «История страны Алуанк». Согласно истории, в тот самом месте, где основатель монастыря апостол Егиша принял мученическую смерть, спустя годы чудом появились его мощи. Священник Степанос из села Урекан забирает голову святого, привозит ее в свое село и помещает здесь. Впоследствии сюда переносятся остальные мощи, которые затем перемещают в святыню Нерсмихр (Кагакатванци 1983, 11-12), которая сегодня более известна как «Монастырь апостола Егиша». Можно предположить, что голова святого так и осталась в Урекане-Ореке, в построенной церкви мощей, так как во всех историях относительно переноса головы святого и размещения ее, он называется Глхованк («Монастырь головы») (Каганкатваци 1983, 208, 212, 218, 234, 237). Вокруг монастыря в руинах лежит историческое село Урекан, от имени которого и получил свое название монастырь – Орекаванк (рис.1, 2). В 60 метрах к северо-западу от монастырского комплекса находятся усадьбы князей Гюлистана Мелик-Бегларянов, а в северо-восточной части – родовое кладбище Мелик-Бегларянов (рис.3, см. https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d5%a2%d5%a5%d5%a3%d5%ac%d5%a1%d6%80%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d5%b4%d6%80%d5%b8%d6%81-%d5%a5%d5%be-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84/). Монастырь состоит из церкви, притвора, колокольни, келий монахов и кладбища (рис. 4). В конце 19-ого века «В западной части монастыря еще остались комнаты монахов, построенные из камня и сводчатые. Но сегодня в монастыре нет ни игумена, ни монаха, ни стража, поэтому все в нем разрушается» (Бархударянц 1902, 230). Церковь Церковь была построена в 1279 году. Строительная надпись на тимпане над входом гласит: «При патриаршестве Степаноса: строителя сей церкви Ованнеса поминайте во Христе, также родителей и братьев их. Год 1279» (САН 5, 102). Церковь представляет собой прямоугольную в плане сводчатую постройку. При строительстве использованы необработанные и груботесаные камни и известковый раствор. Церковь изнутри отштукатурена, на южной и северной стенах имеется 5 ниш, 3 из которых в абсидной части. Церковь освещалась сквозь восточное и западное окна, которые сужались вовнутрь. Единственный вход расположен в западной части.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Орекаванк (Глхованк) - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/орекаванк-глхованк/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Орекаванк (Глхованк) - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Монастырь Орекаванк расположен в Мартакертском районе республики Арцах, в 3,9 км к западу от села Талиш, на северном лесистом склоне горы, на высоте 1103 м над уровнем моря. Ныне находится на оккупированной Азербайджаном территории. Исторический обзор Письменные упоминания об основании монастыря сохранились в труде Мовсеса Дасхуранци (Каганкатваци) «История страны Алуанк». Согласно истории, в тот самом месте, где основатель монастыря апостол Егиша принял мученическую смерть, спустя годы чудом появились его мощи. Священник Степанос из села Урекан забирает голову святого, привозит ее в свое село и помещает здесь. Впоследствии сюда переносятся остальные мощи, которые затем перемещают в святыню Нерсмихр (Кагакатванци 1983, 11-12), которая сегодня более известна как «Монастырь апостола Егиша». Можно предположить, что голова святого так и осталась в Урекане-Ореке, в построенной церкви мощей, так как во всех историях относительно переноса головы святого и размещения ее, он называется Глхованк («Монастырь головы») (Каганкатваци 1983, 208, 212, 218, 234, 237). Вокруг монастыря в руинах лежит историческое село Урекан, от имени которого и получил свое название монастырь – Орекаванк (рис.1, 2). В 60 метрах к северо-западу от монастырского комплекса находятся усадьбы князей Гюлистана Мелик-Бегларянов, а в северо-восточной части - родовое кладбище Мелик-Бегларянов (рис.3, см. https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%84-%d5%a2%d5%a5%d5%a3%d5%ac%d5%a1%d6%80%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d5%b4%d6%80%d5%b8%d6%81-%d5%a5%d5%be-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84/). Монастырь состоит из церкви, притвора, колокольни, келий монахов и кладбища (рис. 4). В конце 19-ого века «В западной части монастыря еще остались комнаты монахов, построенные из камня и сводчатые. Но сегодня в монастыре нет ни игумена, ни монаха, ни стража, поэтому все в нем разрушается» (Бархударянц 1902, 230). Церковь Церковь была построена в 1279 году. Строительная надпись на тимпане над входом гласит: «При патриаршестве Степаноса: строителя сей церкви Ованнеса поминайте во Христе, также родителей и братьев их. Год 1279» (САН 5, 102). Церковь представляет собой прямоугольную в плане сводчатую постройку. При строительстве использованы необработанные и груботесаные камни и известковый раствор. Церковь изнутри отштукатурена, на южной и северной стенах имеется 5 ниш, 3 из которых в абсидной части. Церковь освещалась сквозь восточное и западное окна, которые сужались вовнутрь. Единственный вход расположен в западной части." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/орекаванк-глхованк/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-12-03T11:27:50+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-2-scaled.jpg?v=1627022619" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%be%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%b3%d0%bb%d1%85%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%be%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%b3%d0%bb%d1%85%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba/","name":"Орекаванк (Глхованк) - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-07-23T07:06:22+00:00","dateModified":"2021-12-03T11:27:50+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%be%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%b3%d0%bb%d1%85%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%be%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%b3%d0%bb%d1%85%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%be%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba-%d0%b3%d0%bb%d1%85%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%ba/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Орекаванк (Глхованк)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Орекаванк (Глхованк) - Monument Watch

Орекаванк (Глхованк) - Monument Watch


Թուխնակալ ապարանքը

Տեղադրություն

Թուխնակալ ապարանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության  Ասկերանի շրջանի Մոշխմհատ գյուղից 1 կմ արևելք և Ղևոնդյաց վանքից 800 մետր հարավ-արևելք։ Ապարանքը տեղակայված է պատմական Վարանդա գավառի Թուխնակալ գյուղատեղում, անտառամերձ լեռնալանջի վրա (նկ․ 1)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-1-1.jpg?v=1627389330" width="1176" height="759" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-1-1.jpg?v=1627389330 1176w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-1-1-300x194.jpg?v=1627389330 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-1-1-1024x661.jpg?v=1627389330 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-1-1-768x496.jpg?v=1627389330 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-1-1-370x239.jpg?v=1627389330 370w" sizes="(max-width: 1176px) 100vw, 1176px" title="նկ. 1 Ապարանքի ընդհանուր տեսքը, լուս․  Արցախի Հանրապետության ԿԳՄՍ նախարարության հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Ապարանքի ընդհանուր տեսքը, լուս․  Արցախի Հանրապետության ԿԳՄՍ նախարարության հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Tuxnakal.jpg?v=1627394121" width="1246" height="441" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Tuxnakal.jpg?v=1627394121 1246w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Tuxnakal-300x106.jpg?v=1627394121 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Tuxnakal-1024x362.jpg?v=1627394121 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Tuxnakal-768x272.jpg?v=1627394121 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Tuxnakal-370x131.jpg?v=1627394121 370w" sizes="(max-width: 1246px) 100vw, 1246px" title="Tr Tuxnakal" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Ապարանքը կառուցվել է 18-րդ դարի վերջերին։ Թե գյուղատեղու և թե ապարանքի վերաբերյալ պատմական տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Հարակից գյուղերի բնակիչները ապարանքը վերագրում են Մելիք-Դոլուխանյաններին։ Մելիքական շրջանի պատմական աղբյուրներում բացակայում է Դոլուխանյան տոհմանունը, սակայն 19-րդ դարի  երկու վիմագիր փաստում են Մելիք-Դոլուխանյանների Վարանդա գավառում ունեցած բարձր դիրքի և իշխանության մասին։

Մարտունու շրջանի Խնուշինակ գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է շուշեցի Հայրապետ Դոլուխանյանի միջոցներով, նրա շինարարական արձանագրության մեջ գրված է․

«Ի ՌՅԹ (1860)․․․ կառուցաւ եկեղեցիս ․․․ արդեամբք և ծախիւք Շուշի քաղքցի բարեպաշտօն ազնուազգի աղա Հայրապետ բեկ Դօլուխանեանց ի յիշատակ հոգոյ իւրոյ և ամուսնոյն իւրոյ Բայումայ Մէլիք Բէկլարեանց և ․․․ հօրն Բաղդասար բէկի․․․»։

Երկրորդը այս տոհմի տիտղոսներն ու արտոնությունները վկայող մի փաստաթուղթ է,  նույնպես 1860 թվականի, ծագում է Շահումյանի շրջանի Վերինշեն գյուղից։ Վկայականում գրված է այնտեղ  հաստատված Մելիք-Շահնազարյան տոհմից մի ոմն «Բէկլար բէկ Մէլիք Շահնազար Շահփուրեանցի» նախնիների երբեմնի իրավունքների մասին։ Վկայող-ստորագրողների շարքում առաջինը գրված է «Մուսայէլ Դօլուխանեանց» (Ղուլյան 2001, 106)

Վկայականը ժամանակին ընդօրինակել է Մակար Բարխուդարյանցը և զետեղել իր «Արցախ» գրքում (Բարխուտարեանց 1895, 248-249):

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Ապարանքը կառուցված է տեղական կոպտատաշ կրաքարով։ Բացառություն են կազմում մուտքի, պատուհանների, բուխարիի և կամարների եզրաքարերը։

Պահապանված շինություններն ընդհանուր հատակագծում հյուսիսից հարավ ձգված մեկ ուղղանկյուն ամբողջություն են կազմում (11,3x17,4 մետր), ետնապատով հպված են լանջին, իսկ գլխավոր ճակատով ուղղված են դեպի արևելք (նկ․ 2, 3)։ Հորինվածքի կենտրոնում գլխատունն է՝ նախամուտք-պատշգամբով, երկու կողքին՝ դրանց ընդհանուր երկարության չափով ձգված մեկական դահլիճ։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-2-222x300.jpg?v=1627389506" width="222" height="300" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-2-222x300.jpg?v=1627389506 222w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-2-274x370.jpg?v=1627389506 274w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-2.jpg?v=1627389506 449w" sizes="(max-width: 222px) 100vw, 222px" title="նկ. 3 Ապարանքի վերակազմության հատակագիծը, չափ․ Ա․ Ղուլյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Ապարանքի վերակազմության հատակագիծը, չափ․ Ա․ Ղուլյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-2.jpg?v=1627389686" width="929" height="623" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-2.jpg?v=1627389686 929w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-2-300x201.jpg?v=1627389686 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-2-768x515.jpg?v=1627389686 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-2-370x248.jpg?v=1627389686 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-2-272x182.jpg?v=1627389686 272w" sizes="(max-width: 929px) 100vw, 929px" title="նկ. 4 Գլխատան արտաքին տեսքը, լուս․ Ս․ Կարապետյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Գլխատան արտաքին տեսքը, լուս․ Ս․ Կարապետյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-2-222x300.jpg?v=1627389479" width="222" height="300" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-2-222x300.jpg?v=1627389479 222w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-2-274x370.jpg?v=1627389479 274w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-2.jpg?v=1627389479 449w" sizes="(max-width: 222px) 100vw, 222px" title="նկ. 2 Ապարանքի պահպանված հատվածի հատակագիծը, չափ․ Ա․ Ղուլյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Ապարանքի պահպանված հատվածի հատակագիծը, չափ․ Ա․ Ղուլյանի։

Գլխատունը քառակուսի հատակագծով քարաշեն շինություն է։ Մուտքը բացված է արևելքից (նկ․ 4)։ Շինության ներսում հարավային պատի մեջ՝  երկու ծայրերում, բացված են կամարաձև պսակով մեկական պահարան-խորշեր։ Դրանց միջև՝  կենտրոնական ստորին հատվածում բուխարին է, որից վեր զուգահեռ բացված են երկու լուսամուտներ, որոնց վերնամասը խորանում է կամարակապ թաղածածկի մեջ (նկ․ 5)։  Արևելյան պատի մեջ, կենտրոնական հատվածում  առկա է քառակուսի պահարանախորշ։ Արևմտյան պատի կենտրոնական հատվածում ստորին մասում բացված է մեծ կամարակապ խորշ, որին զուգահեռ հարավային պատի պահարանախորշերի հարթությամբ և նույն չափերով երկու խորշերն են։ Հյուսիսային պատը ողորկ է։ Գլխատան ծածկը կառուցված է գոցվող թաղերով, կենտրոնական հատվածում երդիկի բացվածքով (նկ․ 6)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-2.jpg?v=1627389730" width="929" height="623" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-2.jpg?v=1627389730 929w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-2-300x201.jpg?v=1627389730 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-2-768x515.jpg?v=1627389730 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-2-370x248.jpg?v=1627389730 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-2-272x182.jpg?v=1627389730 272w" sizes="(max-width: 929px) 100vw, 929px" title="նկ. 5 Գլխատան հարավային պատը, լուս․ Արցախի Հանրապետության ԿԳՄՍ նախարարության հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Գլխատան հարավային պատը, լուս․ Արցախի Հանրապետության ԿԳՄՍ նախարարության հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-2-768x517.jpg?v=1627393446" width="768" height="517" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-2-768x517.jpg?v=1627393446 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-2-300x202.jpg?v=1627393446 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-2-370x249.jpg?v=1627393446 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-2-272x182.jpg?v=1627393446 272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-2.jpg?v=1627393446 929w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="նկ. 6 Գլխատան ներսույթը և ծածկը, լուս․ Ս․ Կարապետյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 6 Գլխատան ներսույթը և ծածկը, լուս․ Ս․ Կարապետյանի։

Գլխատանը հյուսիսից և հարավից կցված են նույն երկարությամբ երկու սրահներ։ Հյուսիսային սրահը (3,65x9,75 մետր) կիսավեր է, բացակայում են հյուսիսային և արևելյան պատերը (նկ․ 7)։ Մուտքը եղել է նախասրահից։ Հյուսիսային սրահի արևմտյան  և հարավային պատերի մեջ նույնպես առկա են խորշեր։

Գլխատունն ու հյուսիսային սրահը միմյանց հետ կապված են նախասրահով,  այնինչ հարավայինը գտնվելով ավելի ցածրադիր հատվածում ունի առանձին մուտք՝ բացված արևելքից։ Հարավային (4x9,75 մետր) սրահի ներսում խորշերի, բուխարու բացակայությունից և ցածր թաղածածկից ելնելով  կարելի է եզրակացնել, որ սրահը տնտեսական նշանակություն է ունեցել։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-1.jpg?v=1627393014" width="1085" height="802" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-1.jpg?v=1627393014 1085w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-1-300x222.jpg?v=1627393014 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-1-1024x757.jpg?v=1627393014 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-1-768x568.jpg?v=1627393014 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/007-1-370x273.jpg?v=1627393014 370w" sizes="(max-width: 1085px) 100vw, 1085px" title="նկ. 7 Տեսքը հյուսիս-արևելքից, լուս․ Արցախի Հանրապետության ԿԳՄՍ նախարարության հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 7 Տեսքը հյուսիս-արևելքից, լուս․ Արցախի Հանրապետության ԿԳՄՍ նախարարության հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։

Նախասրահից պահպանվել է միայն հարավային, և արևմուտքին կից գլխատան պատը։ Նախասրահի ծածկը ևս եղել է թաղակապ, սակայն չի պահպանվել։ արևմտյան պատի ձախ կողմում բացված է գլխատան մուտքը, որից աջ երկու խորշեր են փորված։

Ապարանքի հյուսիսային կողմում կանգուն վիճակում պահպանվել է երկարավուն թաղածածկ մի շինություն, որի նշանակությունը պարզված չէ (նկ․ 8)։

Թուխնակալի ապարանքում չեն տարվել հնագիտական պեղումներ և հետազոտություններ։ Կատարվել են միայն դաշտային ուսումնասիրություններ, ամբողջությամբ պարզված չէ համալիրի նախնական հատակագծային հորինվածքը։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Թուխնակալ ապարանքը արցախյան պատերազմի ընթացքում  չի տուժել, սակայն ադրբեջանական օկուպացիայից հետո հստակ տեղեկություններ հուշարձանի մասին չկան։ Հայտնի է, որ Շուշի տանող ճանապարհը անցնելու է համալիրի մոտակայքով։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-1.jpg?v=1627393051" width="1088" height="816" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-1.jpg?v=1627393051 1088w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-1-300x225.jpg?v=1627393051 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-1-1024x768.jpg?v=1627393051 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-1-768x576.jpg?v=1627393051 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/008-1-370x278.jpg?v=1627393051 370w" sizes="(max-width: 1088px) 100vw, 1088px" title="նկ. 8 Ապարանքից հյուսիս գտնվող շինությունը, լուս․ Արցախի Հանրապետության ԿԳՄՍ նախարարության հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 8 Ապարանքից հյուսիս գտնվող շինությունը, լուս․ Արցախի Հանրապետության ԿԳՄՍ նախարարության հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։

Գրականություն

Բարխուտարեանց 1895 - Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու:

Ղուլյան 2001 - Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, Երևան։

Տեղադրություն Թուխնակալ ապարանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության  Ասկերանի շրջանի Մոշխմհատ գյուղից 1 կմ արևելք և Ղևոնդյաց վանքից 800 մետր հարավ-արևելք։ Ապարանքը տեղակայված է պատմական Վարանդա գավառի Թուխնակալ գյուղատեղում, անտառամերձ լեռնալանջի վրա (նկ․ 1)։ Պատմական ակնարկ Ապարանքը կառուցվել է 18-րդ դարի վերջերին։ Թե գյուղատեղու և թե ապարանքի վերաբերյալ պատմական տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Հարակից գյուղերի բնակիչները ապարանքը վերագրում են Մելիք-Դոլուխանյաններին։ Մելիքական շրջանի պատմական աղբյուրներում բացակայում է Դոլուխանյան տոհմանունը, սակայն 19-րդ դարի  երկու վիմագիր փաստում են Մելիք-Դոլուխանյանների Վարանդա գավառում ունեցած բարձր դիրքի և իշխանության մասին։ Մարտունու շրջանի Խնուշինակ գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է շուշեցի Հայրապետ Դոլուխանյանի միջոցներով, նրա շինարարական արձանագրության մեջ գրված է․ «Ի ՌՅԹ (1860)․․․ կառուցաւ եկեղեցիս ․․․ արդեամբք և ծախիւք Շուշի քաղքցի բարեպաշտօն ազնուազգի աղա Հայրապետ բեկ Դօլուխանեանց ի յիշատակ հոգոյ իւրոյ և ամուսնոյն իւրոյ Բայումայ Մէլիք Բէկլարեանց և ․․․ հօրն Բաղդասար բէկի․․․»։ Երկրորդը այս տոհմի տիտղոսներն ու արտոնությունները վկայող մի փաստաթուղթ է,  նույնպես 1860 թվականի, ծագում է Շահումյանի շրջանի Վերինշեն գյուղից։ Վկայականում գրված է այնտեղ  հաստատված Մելիք-Շահնազարյան տոհմից մի ոմն «Բէկլար բէկ Մէլիք Շահնազար Շահփուրեանցի» նախնիների երբեմնի իրավունքների մասին։ Վկայող-ստորագրողների շարքում առաջինը գրված է «Մուսայէլ Դօլուխանեանց» (Ղուլյան 2001, 106) Վկայականը ժամանակին ընդօրինակել է Մակար Բարխուդարյանցը և զետեղել իր «Արցախ» գրքում (Բարխուտարեանց 1895, 248-249): Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն Ապարանքը կառուցված է տեղական կոպտատաշ կրաքարով։ Բացառություն են կազմում մուտքի, պատուհանների, բուխարիի և կամարների եզրաքարերը։   Պահապանված շինություններն ընդհանուր հատակագծում հյուսիսից հարավ ձգված մեկ ուղղանկյուն ամբողջություն են կազմում (11,3×17,4 մետր), ետնապատով հպված են լանջին, իսկ գլխավոր ճակատով ուղղված են դեպի արևելք (նկ․ 2, 3)։ Հորինվածքի կենտրոնում գլխատունն է՝ նախամուտք-պատշգամբով, երկու կողքին՝ դրանց ընդհանուր երկարության չափով ձգված մեկական դահլիճ։ Գլխատունը քառակուսի հատակագծով քարաշեն շինություն է։ Մուտքը բացված է արևելքից (նկ․ 4)։ Շինության ներսում հարավային պատի մեջ՝  երկու ծայրերում, բացված են կամարաձև պսակով մեկական պահարան-խորշեր։ Դրանց միջև՝  կենտրոնական ստորին հատվածում բուխարին է, որից վեր զուգահեռ բացված են երկու լուսամուտներ, որոնց վերնամասը խորանում է կամարակապ թաղածածկի մեջ (նկ․ 5)։  Արևելյան պատի մեջ, կենտրոնական հատվածում  առկա է քառակուսի պահարանախորշ։ Արևմտյան պատի կենտրոնական հատվածում ստորին մասում բացված է մեծ կամարակապ խորշ, որին զուգահեռ հարավային պատի պահարանախորշերի հարթությամբ և նույն չափերով երկու խորշերն են։ Հյուսիսային պատը ողորկ է։ Գլխատան ծածկը կառուցված է գոցվող թաղերով, կենտրոնական հատվածում երդիկի բացվածքով (նկ․ 6)։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Թուխնակալ ապարանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/թուխնակալ-ապարանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Թուխնակալ ապարանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրություն Թուխնակալ ապարանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության  Ասկերանի շրջանի Մոշխմհատ գյուղից 1 կմ արևելք և Ղևոնդյաց վանքից 800 մետր հարավ-արևելք։ Ապարանքը տեղակայված է պատմական Վարանդա գավառի Թուխնակալ գյուղատեղում, անտառամերձ լեռնալանջի վրա (նկ․ 1)։ Պատմական ակնարկ Ապարանքը կառուցվել է 18-րդ դարի վերջերին։ Թե գյուղատեղու և թե ապարանքի վերաբերյալ պատմական տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Հարակից գյուղերի բնակիչները ապարանքը վերագրում են Մելիք-Դոլուխանյաններին։ Մելիքական շրջանի պատմական աղբյուրներում բացակայում է Դոլուխանյան տոհմանունը, սակայն 19-րդ դարի  երկու վիմագիր փաստում են Մելիք-Դոլուխանյանների Վարանդա գավառում ունեցած բարձր դիրքի և իշխանության մասին։ Մարտունու շրջանի Խնուշինակ գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է շուշեցի Հայրապետ Դոլուխանյանի միջոցներով, նրա շինարարական արձանագրության մեջ գրված է․ «Ի ՌՅԹ (1860)․․․ կառուցաւ եկեղեցիս ․․․ արդեամբք և ծախիւք Շուշի քաղքցի բարեպաշտօն ազնուազգի աղա Հայրապետ բեկ Դօլուխանեանց ի յիշատակ հոգոյ իւրոյ և ամուսնոյն իւրոյ Բայումայ Մէլիք Բէկլարեանց և ․․․ հօրն Բաղդասար բէկի․․․»։ Երկրորդը այս տոհմի տիտղոսներն ու արտոնությունները վկայող մի փաստաթուղթ է,  նույնպես 1860 թվականի, ծագում է Շահումյանի շրջանի Վերինշեն գյուղից։ Վկայականում գրված է այնտեղ  հաստատված Մելիք-Շահնազարյան տոհմից մի ոմն «Բէկլար բէկ Մէլիք Շահնազար Շահփուրեանցի» նախնիների երբեմնի իրավունքների մասին։ Վկայող-ստորագրողների շարքում առաջինը գրված է «Մուսայէլ Դօլուխանեանց» (Ղուլյան 2001, 106) Վկայականը ժամանակին ընդօրինակել է Մակար Բարխուդարյանցը և զետեղել իր «Արցախ» գրքում (Բարխուտարեանց 1895, 248-249): Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն Ապարանքը կառուցված է տեղական կոպտատաշ կրաքարով։ Բացառություն են կազմում մուտքի, պատուհանների, բուխարիի և կամարների եզրաքարերը։   Պահապանված շինություններն ընդհանուր հատակագծում հյուսիսից հարավ ձգված մեկ ուղղանկյուն ամբողջություն են կազմում (11,3x17,4 մետր), ետնապատով հպված են լանջին, իսկ գլխավոր ճակատով ուղղված են դեպի արևելք (նկ․ 2, 3)։ Հորինվածքի կենտրոնում գլխատունն է՝ նախամուտք-պատշգամբով, երկու կողքին՝ դրանց ընդհանուր երկարության չափով ձգված մեկական դահլիճ։ Գլխատունը քառակուսի հատակագծով քարաշեն շինություն է։ Մուտքը բացված է արևելքից (նկ․ 4)։ Շինության ներսում հարավային պատի մեջ՝  երկու ծայրերում, բացված են կամարաձև պսակով մեկական պահարան-խորշեր։ Դրանց միջև՝  կենտրոնական ստորին հատվածում բուխարին է, որից վեր զուգահեռ բացված են երկու լուսամուտներ, որոնց վերնամասը խորանում է կամարակապ թաղածածկի մեջ (նկ․ 5)։  Արևելյան պատի մեջ, կենտրոնական հատվածում  առկա է քառակուսի պահարանախորշ։ Արևմտյան պատի կենտրոնական հատվածում ստորին մասում բացված է մեծ կամարակապ խորշ, որին զուգահեռ հարավային պատի պահարանախորշերի հարթությամբ և նույն չափերով երկու խորշերն են։ Հյուսիսային պատը ողորկ է։ Գլխատան ծածկը կառուցված է գոցվող թաղերով, կենտրոնական հատվածում երդիկի բացվածքով (նկ․ 6)։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/թուխնակալ-ապարանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:42:59+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-1-1-1.jpg?v=1627389330" />
	<meta property="og:image:width" content="1176" />
	<meta property="og:image:height" content="759" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%ad%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%ad%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Թուխնակալ ապարանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-07-27T13:38:36+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:42:59+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%ad%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%ad%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%ad%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Թուխնակալ ապարանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Թուխնակալ ապարանքը - Monument Watch

Թուխնակալ ապարանքը - Monument Watch


Մակուն կամուրջը

Տեղադրություն

Կամուրջը գտնվում է Մեծ Թաղեր գյուղի  հարավային հատվածում՝ գյուղամիջով հոսող Իշխանագետի ձախակողմյա փոքր վտակի վրա։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Mets-Tagher.jpg?v=1627453100" width="1252" height="525" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Mets-Tagher.jpg?v=1627453100 1252w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Mets-Tagher-300x126.jpg?v=1627453100 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Mets-Tagher-1024x429.jpg?v=1627453100 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Mets-Tagher-768x322.jpg?v=1627453100 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Mets-Tagher-370x155.jpg?v=1627453100 370w" sizes="(max-width: 1252px) 100vw, 1252px" title="Mets Tagher" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Մեծ Թաղերը  18-19-րդ դարերում մարդաշատ գյուղաքաղաքի կարգավիճակ ուներ։ Այստեղ 19-րդ դարում մեծ շինարարական եռուզեռ  է սկսվում։ Հորդառատ անձրևների ժամանակ սելավները գետակների վերածվելով քանդում էին ձորամիջյան ճանապարհահատվածները և կարիք է առաջանում ձորակի վրա կառուցել կամուրջ։

1890 թվականին կառուցվում է կամուրջ, որը նախատեսված էր ոչ միայն հետիոտնի, այլև սայլակառքերի համար։ Ժողովուրդը կամրջին տվել է «Մակուն» անունը (նկ․ 1, 2)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-2.jpg?v=1627453180" width="1774" height="904" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-2.jpg?v=1627453180 1774w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-2-300x153.jpg?v=1627453180 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-2-1024x522.jpg?v=1627453180 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-2-768x391.jpg?v=1627453180 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-2-1536x783.jpg?v=1627453180 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-2-370x189.jpg?v=1627453180 370w" sizes="(max-width: 1774px) 100vw, 1774px" title="նկ. 1 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Կարապետյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Ս․ Կարապետյանի։

Ճարտարապետա-հորիվածքային նկարագիր

Կամարակապ միաթռիչք կամուրջ է, կառուցված կոպտատաշ, անմշակ քարերորվ և կրաշաղախով (նկ․ 3, 4)։

Թռիչքի երկարությունը 5․15 մետր է, անցուղու լայնությունը՝ 3․50 մետր (նկ․ 5)։ Կամրջի հոսքընթաց  ճակատին եղել է շինարարական հիշատակագրական քար, որը պատից ընկնելուց հետո փոխադրվել է գյուղի թանգարան։ Քառատող արձանագրությունն է․  «Յիշատակն | է Ղազար Յ|արութ(իւ)ն Բէ|ջանե(ա)նց, 1890» (նկ․ 6):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-3.jpg?v=1627453232" width="1071" height="803" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-3.jpg?v=1627453232 1071w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-3-300x225.jpg?v=1627453232 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-3-1024x768.jpg?v=1627453232 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-3-768x576.jpg?v=1627453232 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-3-370x277.jpg?v=1627453232 370w" sizes="(max-width: 1071px) 100vw, 1071px" title="նկ. 2 Կամրջի հոսքին հակառակ ճակատը, լուս․Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության Հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Կամրջի հոսքին հակառակ ճակատը, լուս․Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության Հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-3.jpg?v=1627453454" width="1057" height="793" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-3.jpg?v=1627453454 1057w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-3-300x225.jpg?v=1627453454 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-3-1024x768.jpg?v=1627453454 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-3-768x576.jpg?v=1627453454 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-3-370x278.jpg?v=1627453454 370w" sizes="(max-width: 1057px) 100vw, 1057px" title="նկ. 4 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության Հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության Հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-3.jpg?v=1627453415" width="1068" height="801" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-3.jpg?v=1627453415 1068w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-3-300x225.jpg?v=1627453415 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-3-1024x768.jpg?v=1627453415 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-3-768x576.jpg?v=1627453415 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-3-370x278.jpg?v=1627453415 370w" sizes="(max-width: 1068px) 100vw, 1068px" title="նկ. 3 Կամրջի հոսքին հանդիման ճակատը, լուս․ Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության Հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Կամրջի հոսքին հանդիման ճակատը, լուս․ Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության Հուշարձանների պահպանության վարչության շտեմարան։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-3.jpg?v=1627453489" width="450" height="244" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-3.jpg?v=1627453489 450w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-3-300x163.jpg?v=1627453489 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-3-370x201.jpg?v=1627453489 370w" sizes="(max-width: 450px) 100vw, 450px" title="նկ. 5 Չափագրությունը Ս․ Կարապետյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Չափագրությունը Ս․ Կարապետյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1-1-229x370.jpg?v=1627453526" width="229" height="370" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1-1-229x370.jpg?v=1627453526 229w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1-1-185x300.jpg?v=1627453526 185w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/006-1-1.jpg?v=1627453526 278w" sizes="(max-width: 229px) 100vw, 229px" title="նկ. 6 Կամրջի կառուցման արձանագրությունը, գրչանկարը Ս․ Կարապետյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 6 Կամրջի կառուցման արձանագրությունը, գրչանկարը Ս․ Կարապետյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո

Կամուրջը պատերազմի ընթացքում չի տուժել, սակայն հետպատերազմյան ընթացքում առաջ եկած նոր իրողություններով պայմանավորված ադրբեջանական իշխանությունները Մեծ Թաղեր գյուղը հիմնահատակ ավերում են Շուշի տանող նոր ճանապարհի կառուցման հիմնավորմամբ։ Անհայտ է, թե տուժե՞լ է արդյոք կամուրջը ադրբեջանական «շինարարական» աշխատանքների պատճառով։

Գրականություն

Կարապետյան Ս․, Արցախի կամուրջները, Երևան, 2009:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Մակուն կամուրջը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/մակուն-կամուրջը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Մակուն կամուրջը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրություն Կամուրջը գտնվում է Մեծ Թաղեր գյուղի  հարավային հատվածում՝ գյուղամիջով հոսող Իշխանագետի ձախակողմյա փոքր վտակի վրա։ Պատմական ակնարկ Մեծ Թաղերը  18-19-րդ դարերում մարդաշատ գյուղաքաղաքի կարգավիճակ ուներ։ Այստեղ 19-րդ դարում մեծ շինարարական եռուզեռ  է սկսվում։ Հորդառատ անձրևների ժամանակ սելավները գետակների վերածվելով քանդում էին ձորամիջյան ճանապարհահատվածները և կարիք է առաջանում ձորակի վրա կառուցել կամուրջ։ 1890 թվականին կառուցվում է կամուրջ, որը նախատեսված էր ոչ միայն հետիոտնի, այլև սայլակառքերի համար։ Ժողովուրդը կամրջին տվել է «Մակուն» անունը (նկ․ 1, 2)։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/մակուն-կամուրջը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:44:04+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-2.jpg?v=1627453180" />
	<meta property="og:image:width" content="1774" />
	<meta property="og:image:height" content="904" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/","name":"Մակուն կամուրջը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-07-28T06:32:36+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:44:04+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Մակուն կամուրջը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Մակուն կամուրջը - Monument Watch

Մակուն կամուրջը - Monument Watch


Հարարի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին

Տեղադրություն

Եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի (Լաչինի շրջան) Հարար գյուղում, որը Խաչգետիկ և Աղավնատուն գյուղերի հետ մտնում է Աղավնատուն գյուղական համայնքի մեջ: Հարար գյուղը գտնվում է Հակարի գետի ձախ կողմում, 1180-1280 մետր բարձրության վրա  (Կարապետյան 1999, 179):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Ek.-Harar-e1627468743438.jpg?v=1627467653" width="1356" height="471" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Ek.-Harar-e1627468743438.jpg?v=1627467653 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Ek.-Harar-e1627468743438-300x104.jpg?v=1627467653 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Ek.-Harar-e1627468743438-1024x356.jpg?v=1627467653 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Ek.-Harar-e1627468743438-768x267.jpg?v=1627467653 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/Tr-Ek.-Harar-e1627468743438-370x129.jpg?v=1627467653 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" title="Tr Ek. Harar" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Հարար գյուղի մասին գրավոր վկայություններ ունենք սկսած 17-րդ դարից: Գյուղը հիշատակվում է տեղում ստեղծված ձեռագիր մատյանների հիշատակարաններում, որտեղ որպես ձեռագրերի ստեղծման վայր նշվում է գյուղի սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին: Հարարի մասին հաջորդ հիշատակումները վերաբերում են 19-րդ դարին: Ըստ այդմ՝ գյուղի բնակչության մեծ մասը հայեր էին: Գյուղը զգալի տուժել է 1905 թվականի հայ-թաթարական բախումների ժամանակ և հատկապես 1918 թվականին: Սկսած 1930-ական թվականներից գյուղն արդեն հայաթափվել էր և տեղում բնակություն էին հաստատել թրքախոս քրդերը և ադրբեջանցիները (Կարապետյան 1999, 179-180):

Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն

Գյուղի սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին գտնվում է գյուղի արևելյան ծայրում, թեք լեռնալանջին, այն կիսավեր է (նկ. 1):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-3.jpg?v=1627456185" width="1200" height="800" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-3.jpg?v=1627456185 1200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-3-300x200.jpg?v=1627456185 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-3-1024x683.jpg?v=1627456185 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-3-768x512.jpg?v=1627456185 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-3-370x247.jpg?v=1627456185 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-3-272x182.jpg?v=1627456185 272w" sizes="(max-width: 1200px) 100vw, 1200px" title="նկ. 1 Եկեցեղու ընդհանուր տեսքը, լուս. Զ. Ըռքոյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Եկեցեղու ընդհանուր տեսքը, լուս. Զ. Ըռքոյանի։

Կառուցված է անմշակ քարերով և կրաշաղախով: Եկեղեցին կառուցվել է 16-17-րդ դարերում՝ ավելի հին եկեղեցու տեղում, այն չունի շինարարական արձանագրություն: Նույն եկեղեցին 1841 թվականի և հետագա վավերագրերում հիշատակվում է սուրբ Հռիփսիմե անվամբ (Կարապետյան 1999, 182): Այժմ կանգուն են եկեղեցու հարավային և մասամբ արևմտյան պատերը, նշմարվում է խորանի հատվածը (նկ. 2) Ըստ հատակագծի՝ եկեղեցին միանավ է (նկ. 3), եղել է թաղածածկ, միակ մուտքը հարավից է: Եկեղեցին չունի ավանդատներ: Մուտքին իբրև բարավոր ագուցված է խաչազարդ երեսով տապանաքար (նկ. 4): Մուտքին կից ագուցված է խաչքար (նկ. 5), որի վրա նկատվում են խիստ եղծված արձանագրության հետքերը. «…|կա|նգնեցի զխ(ա)չս բարեխ(աւ)սութիւն | մաւր իմոյ թու|…ե… » (Կարապետյան 1999, 183):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-4.jpg?v=1627456287" width="1200" height="800" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-4.jpg?v=1627456287 1200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-4-300x200.jpg?v=1627456287 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-4-1024x683.jpg?v=1627456287 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-4-768x512.jpg?v=1627456287 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-4-370x247.jpg?v=1627456287 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/002-4-272x182.jpg?v=1627456287 272w" sizes="(max-width: 1200px) 100vw, 1200px" title="նկ. 2 Եկեղեցու խորանի հատվածը, լուս. Զ. Ըռքոյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Եկեղեցու խորանի հատվածը, լուս. Զ. Ըռքոյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-4.jpg?v=1627456348" width="600" height="900" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-4.jpg?v=1627456348 600w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-4-200x300.jpg?v=1627456348 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/004-4-247x370.jpg?v=1627456348 247w" sizes="(max-width: 600px) 100vw, 600px" title="նկ. 4 Եկեղեցու մուտքը, լուս. Զ. Ըռքոյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Եկեղեցու մուտքը, լուս. Զ. Ըռքոյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-7-e1627468687271-768x493.jpg?v=1627468520" width="768" height="493" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-7-e1627468687271-768x493.jpg?v=1627468520 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-7-e1627468687271-300x192.jpg?v=1627468520 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-7-e1627468687271-370x237.jpg?v=1627468520 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/003-7-e1627468687271.jpg?v=1627468520 778w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="նկ. 3 Եկեղեցու հատակագիծը, Ս. Կարապետյան, «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում», էջ 182։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Եկեղեցու հատակագիծը, Ս. Կարապետյան, «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում», էջ 182։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-4.jpg?v=1627456375" width="600" height="900" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-4.jpg?v=1627456375 600w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-4-200x300.jpg?v=1627456375 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/005-4-247x370.jpg?v=1627456375 247w" sizes="(max-width: 600px) 100vw, 600px" title="նկ. 5 Եկեղեցու մուտքի մոտ ագուցված խաչքարը, լուս. Զ. Ըռքոյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Եկեղեցու մուտքի մոտ ագուցված խաչքարը, լուս. Զ. Ըռքոյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո

Արդեն 19-րդ դարավերջին եկեղեցու շենքը գտնվում էր քայքայված վիճակում: Եկեղեցու շատ քարեր, ինչպես նաև գյուղի հայկական գերեզմանոցի տապանաքարերի զգալի մասը խորհրդային տարիներին գյուղում բնակություն հաստատած թրքախոս քրդերը և ադրբեջանցիները օգտագործել են տարբեր շինությունների կառուցման համար:

2020 թվականի դեկտեմբերին Քաշաթաղի շրջանի ադրբեջանական վերահսկողությանը անցնելուց հետո հուշարձանի տարածքում փոփոխություններ և ավերումներ դեռ փաստագրված չեն:

Գրականություն

Կարապետյան 1999 - Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Հարարի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/հարարի-սբ․-ստեփանոս-եկեղեցին/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Հարարի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրություն Եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի (Լաչինի շրջան) Հարար գյուղում, որը Խաչգետիկ և Աղավնատուն գյուղերի հետ մտնում է Աղավնատուն գյուղական համայնքի մեջ: Հարար գյուղը գտնվում է Հակարի գետի ձախ կողմում, 1180-1280 մետր բարձրության վրա  (Կարապետյան 1999, 179): Պատմական ակնարկ Հարար գյուղի մասին գրավոր վկայություններ ունենք սկսած 17-րդ դարից: Գյուղը հիշատակվում է տեղում ստեղծված ձեռագիր մատյանների հիշատակարաններում, որտեղ որպես ձեռագրերի ստեղծման վայր նշվում է գյուղի սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին: Հարարի մասին հաջորդ հիշատակումները վերաբերում են 19-րդ դարին: Ըստ այդմ՝ գյուղի բնակչության մեծ մասը հայեր էին: Գյուղը զգալի տուժել է 1905 թվականի հայ-թաթարական բախումների ժամանակ և հատկապես 1918 թվականին: Սկսած 1930-ական թվականներից գյուղն արդեն հայաթափվել էր և տեղում բնակություն էին հաստատել թրքախոս քրդերը և ադրբեջանցիները (Կարապետյան 1999, 179-180): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Գյուղի սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին գտնվում է գյուղի արևելյան ծայրում, թեք լեռնալանջին, այն կիսավեր է (նկ. 1):" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/հարարի-սբ․-ստեփանոս-եկեղեցին/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:44:16+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/07/001-3.jpg?v=1627456185" />
	<meta property="og:image:width" content="1200" />
	<meta property="og:image:height" content="800" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","name":"Հարարի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-07-28T07:15:48+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:44:16+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Հարարի սբ․ Ստեփանոս եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->