Location

Situated on the eastern periphery of Tsovategh village within the Martuni region, the Karmir Church complex, renowned alternatively as Melik Pashayans' mausoleum, occupies an elevated position atop a hill (Fig. 1).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church.jpg?v=1692046436" width="1373" height="367" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church.jpg?v=1692046436 1373w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church-300x80.jpg?v=1692046436 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church-1024x274.jpg?v=1692046436 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church-768x205.jpg?v=1692046436 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/red-church-370x99.jpg?v=1692046436 370w" sizes="(max-width: 1373px) 100vw, 1373px" title="red church" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-scaled.jpg?v=1692042389" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-scaled.jpg?v=1692042389 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-300x225.jpg?v=1692042389 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-1024x768.jpg?v=1692042389 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-768x576.jpg?v=1692042389 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-1536x1152.jpg?v=1692042389 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-2048x1536.jpg?v=1692042389 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-370x278.jpg?v=1692042389 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the church, 2022, photo by A. Grigoryan.

Historical overview

In the 19th century, scholars verified the presence of a complex ensemble of structures at this site, encompassing a church, three subterranean tombs in its vicinity, and an extensive cemetery (Barkhudareants 1895, 106-108). “Graves can be found both within the chapels and the main church, with tombstones fashioned from solid black stones, devoid of any inscriptions or carvings” (Lalayan 1897, 49). “Towards the eastern fringes of the village, atop a modest hill, lies a cluster of closely situated graves. Amidst this burial ground stands a distinctive four-nave, arched church. Among these chambers, three are situated underground, while one partially emerges from the earth's surface, resembling an akeldama (graveyard). There is a multitude of graves, including the resting places of Melik Pasha and Bishop Sahak” (Jalayants 1858, 514).

Today, only the church and the cemetery have endured the test of time.

As indicated by an inscription etched onto a stone at the entrance of the church, its construction dates back to the year 1621. "The year 1621, Bishop David. This church monastery is a commemorative tribute, intended to serve as a tomb and final resting place for our forebears” (CAE 5, 160).

In the year 2022, excavations were conducted within the vicinity of the church, primarily to uncover chapel tombs. These endeavors did not yield the anticipated discovery, and no such tombs were unearthed.

The excavations yielded an array of findings, including fragments of khachkars spanning various epochs (Figs. 2, 3), inscription stones, and tombstones integrated into the church walls (Fig. 4). Furthermore, burials were uncovered at various locations within the church premises.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-scaled.jpg?v=1692042539" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-scaled.jpg?v=1692042539 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-300x225.jpg?v=1692042539 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-1024x768.jpg?v=1692042539 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-768x576.jpg?v=1692042539 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-1536x1152.jpg?v=1692042539 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-2048x1536.jpg?v=1692042539 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-6-370x278.jpg?v=1692042539 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The fragments of khachkars found in the church area, 2022; photo by A. Grigoryan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-scaled.jpg?v=1692042589" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-scaled.jpg?v=1692042589 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-300x225.jpg?v=1692042589 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-1024x768.jpg?v=1692042589 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-768x576.jpg?v=1692042589 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-1536x1152.jpg?v=1692042589 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-2048x1536.jpg?v=1692042589 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-5-370x278.jpg?v=1692042589 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The fragment of an inscription bearing khachkar found on the territory of the church, 2022, photo by A. Grigoryan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-scaled.jpg?v=1692042637" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-scaled.jpg?v=1692042637 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-300x225.jpg?v=1692042637 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-1024x768.jpg?v=1692042637 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-768x576.jpg?v=1692042637 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-1536x1152.jpg?v=1692042637 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-2048x1536.jpg?v=1692042637 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-5-370x278.jpg?v=1692042637 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The tombstones inside the northern wall, 2022, photo by A. Grigoryan.

Architectural-compositional examination

The church is a single-nave vaulted hall with a semicircular tabernacle in the eastern part. Adjacent to the tabernacle on either side are the sacristies, notable for their diminutive entrances, their precise intended purpose remaining unknown. The entrance, positioned to the south, spans a length of 7.5 meters, a width of 5.5 meters, and a height of 4 meters. Certain lower sections of the walls have been retained (Fig. 5).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-scaled.jpg?v=1692042719" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-scaled.jpg?v=1692042719 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-300x225.jpg?v=1692042719 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-1024x768.jpg?v=1692042719 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-768x576.jpg?v=1692042719 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-1536x1152.jpg?v=1692042719 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-2048x1536.jpg?v=1692042719 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-5-370x278.jpg?v=1692042719 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The western part of the church after cleaning, 2022; photo by A. Grigoryan.

The church boasts a wealth of khachkars, several of which have managed to endure the passage of time and remain intact. Moreover, details about certain khachkars are derived from historical sources.

Adorning the northern expanse of the Tabernacle is an exquisitely carved khachkar, embellished with an inscription: "In 1576, during the patriarchate of Lord Hovhannes, and under the guidance of Melik Pasha, I, Bishop Sahak, raised this cross for the sake of God. May it serve as a salvation for the soul of my brother Ghazar. Remember him in your prayers"(Fig. 1982,160, Fig․6). In the southern part of the tabernacle, there is another khachkar bearing inscription "The year 1586, under the patriarchate of Ter David, under the guidance of Melik Pasha. Bishop Petros"(CAE 1982, 160, Fig․7).

Within the chapel, an exquisitely sculpted khachkar bore a finely crafted inscription: "In the year 1566, guided by the will of Almighty God, I, Melik Avan, raised this cross as a testament to the salvation of the souls of my father, Melik Pap, and my mother, Khondi Khatun. As you remember the Lord in your prayers, so shall God remember you in His prayers" (CAE 1982, 161). This particular khachkar, along with several others bearing inscriptions, has not managed to withstand the test of time. However, noteworthy are the 12th-13th-century khachkars adorned with intricate carvings that depict the deceased (Figs. 2, 3).

Extending in the vicinity of the church is a cemetery adorned with a collection of both ancient and contemporary tombstones.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-scaled.jpg?v=1692042841" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-scaled.jpg?v=1692042841 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-225x300.jpg?v=1692042841 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-768x1024.jpg?v=1692042841 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-1152x1536.jpg?v=1692042841 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-1536x2048.jpg?v=1692042841 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-4-278x370.jpg?v=1692042841 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The inscription bearing khachkar on the northern side of the tabernacle, 2022, photo by A. Grigoryan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-scaled.jpg?v=1692042899" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-scaled.jpg?v=1692042899 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-225x300.jpg?v=1692042899 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-768x1024.jpg?v=1692042899 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-1152x1536.jpg?v=1692042899 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-1536x2048.jpg?v=1692042899 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-4-278x370.jpg?v=1692042899 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The inscription bearing khachkar on the southern side of the tabernacle, 2022, photo by A. Grigoryan.

The condition before, during, and after the war

The church presently stands in a state of ruin, marked by the complete collapse of its vault, with only a fragment of the tabernacle dome managing to survive.

In the wake of the excavations conducted in 2022, the soil covering the hall was meticulously cleared, facilitating the unearthing of certain sections of the still-standing walls. (Source:https://www.facebook.com/profile/100067818338897/search/q=%D5%AE%D5%B8%D5%BE%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%B2).

The monument remained unscathed during the military operations of 2020.

Bibliography

Barkhudareants 1895 - Barkhudareants M., Artsakh, Baku.

CAE 5 - Corpus of Armenian Lithography, Issue 5, Artsakh/compiled by S. Barkhudaryan, Yerevan, 1982.

Lalayan 1897 - Lalayan E., Varanda, Ethnographic Journal, No. 2.

Mkrtchyan Sh., Historical and Architectural Monuments of Nagorno-Karabakh, Yerevan, 1980.

Voskean H., Monasteries of Artsakh, Vienna, 1953.

Jalalyants 1858 - Jalalyants S., Journey to Greater Armenia, Tiflis.

Location Situated on the eastern periphery of Tsovategh village within the Martuni region, the Karmir Church complex, renowned alternatively as Melik Pashayans’ mausoleum, occupies an elevated position atop a hill (Fig. 1). Historical overview In the 19th century, scholars verified the presence of a complex ensemble of structures at this site, encompassing a church, three subterranean tombs in its vicinity, and an extensive cemetery (Barkhudareants 1895, 106-108). “Graves can be found both within the chapels and the main church, with tombstones fashioned from solid black stones, devoid of any inscriptions or carvings” (Lalayan 1897, 49). “Towards the eastern fringes of the village, atop a modest hill, lies a cluster of closely situated graves. Amidst this burial ground stands a distinctive four-nave, arched church. Among these chambers, three are situated underground, while one partially emerges from the earth’s surface, resembling an akeldama (graveyard). There is a multitude of graves, including the resting places of Melik Pasha and Bishop Sahak” (Jalayants 1858, 514). Today, only the church and the cemetery have endured the test of time. As indicated by an inscription etched onto a stone at the entrance of the church, its construction dates back to the year 1621. “The year 1621, Bishop David. This church monastery is a commemorative tribute, intended to serve as a tomb and final resting place for our forebears” (CAE 5, 160). In the year 2022, excavations were conducted within the vicinity of the church, primarily to uncover chapel tombs. These endeavors did not yield the anticipated discovery, and no such tombs were unearthed. The excavations yielded an array of findings, including fragments of khachkars spanning various epochs (Figs. 2, 3), inscription stones, and tombstones integrated into the church walls (Fig. 4). Furthermore, burials were uncovered at various locations within the church premises.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The Karmir (Red) Church (Mausoleum of Melik Pashayans) - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-karmir-red-church-mausoleum-of-melik-pashayans/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The Karmir (Red) Church (Mausoleum of Melik Pashayans) - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location Situated on the eastern periphery of Tsovategh village within the Martuni region, the Karmir Church complex, renowned alternatively as Melik Pashayans' mausoleum, occupies an elevated position atop a hill (Fig. 1). Historical overview In the 19th century, scholars verified the presence of a complex ensemble of structures at this site, encompassing a church, three subterranean tombs in its vicinity, and an extensive cemetery (Barkhudareants 1895, 106-108). “Graves can be found both within the chapels and the main church, with tombstones fashioned from solid black stones, devoid of any inscriptions or carvings” (Lalayan 1897, 49). “Towards the eastern fringes of the village, atop a modest hill, lies a cluster of closely situated graves. Amidst this burial ground stands a distinctive four-nave, arched church. Among these chambers, three are situated underground, while one partially emerges from the earth's surface, resembling an akeldama (graveyard). There is a multitude of graves, including the resting places of Melik Pasha and Bishop Sahak” (Jalayants 1858, 514). Today, only the church and the cemetery have endured the test of time. As indicated by an inscription etched onto a stone at the entrance of the church, its construction dates back to the year 1621. "The year 1621, Bishop David. This church monastery is a commemorative tribute, intended to serve as a tomb and final resting place for our forebears” (CAE 5, 160). In the year 2022, excavations were conducted within the vicinity of the church, primarily to uncover chapel tombs. These endeavors did not yield the anticipated discovery, and no such tombs were unearthed. The excavations yielded an array of findings, including fragments of khachkars spanning various epochs (Figs. 2, 3), inscription stones, and tombstones integrated into the church walls (Fig. 4). Furthermore, burials were uncovered at various locations within the church premises." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-karmir-red-church-mausoleum-of-melik-pashayans/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-08-20T18:50:44+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-6-scaled.jpg?v=1692042389" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-karmir-red-church-mausoleum-of-melik-pashayans/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-karmir-red-church-mausoleum-of-melik-pashayans/","name":"The Karmir (Red) Church (Mausoleum of Melik Pashayans) - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-08-14T19:58:38+00:00","dateModified":"2023-08-20T18:50:44+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-karmir-red-church-mausoleum-of-melik-pashayans/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-karmir-red-church-mausoleum-of-melik-pashayans/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-karmir-red-church-mausoleum-of-melik-pashayans/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The Karmir (Red) Church (Mausoleum of Melik Pashayans)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Բերդաձորի սբ․ Գրիգոր կամ Կարմիր վանքը

Տեղադրությունը

Բերդաձորի սբ․ Գրիգոր կամ Կարմիր վանքը գտնվում է Մարտակերտի շրջանում, Վաղուհաս գյուղից 3- 3,5 կիլոմետր հարավ-արևմուտք, Վաղուհաս գետի ձախ ափին, Լաբան կոչված վայրում (նկ 1, 2)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Karmir-vank.jpg?v=1693079277" width="1721" height="603" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Karmir-vank.jpg?v=1693079277 1721w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Karmir-vank-300x105.jpg?v=1693079277 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Karmir-vank-1024x359.jpg?v=1693079277 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Karmir-vank-768x269.jpg?v=1693079277 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Karmir-vank-1536x538.jpg?v=1693079277 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Karmir-vank-370x130.jpg?v=1693079277 370w" sizes="(max-width: 1721px) 100vw, 1721px" title="Karmir vank" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4.jpg?v=1692804846" width="1000" height="750" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4.jpg?v=1692804846 1000w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-300x225.jpg?v=1692804846 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-768x576.jpg?v=1692804846 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-370x278.jpg?v=1692804846 370w" sizes="(max-width: 1000px) 100vw, 1000px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Կարմիր վանքն արևմուտքից, 2021, լուս․ Մ․ Վանյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-scaled.jpg?v=1692804896" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-scaled.jpg?v=1692804896 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-300x225.jpg?v=1692804896 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1024x768.jpg?v=1692804896 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-768x576.jpg?v=1692804896 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1536x1152.jpg?v=1692804896 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-2048x1536.jpg?v=1692804896 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-370x278.jpg?v=1692804896 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Վանքն արևելքից, 2017, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

Պատմական ակնարկ

Եկեղեցու շինարարական արձանագրությունը (նկ․ 3), որը տեղադրված էր եկեղեցու հյուսիսային պատի արևելյան մասում, այժմ գտնվում է վանքի մուտքի մոտ։ Ըստ այդ արձանագրության, վանքը կառուցվել է 1224 թվականին․ «Թիւն ։ՈՀԳ։ (1224) էր․ ես Սա/կռ, որդի Վախտանգ/ա, եղբայր Հասանա շ/ինեցի զեկեղեցիս եւ ե/տու զորդի իմ զԳրիգոր/ս սպասաւոր․ եւ զիմ արկ/ած այգին ի ճաք իւր կատ/ապանովն իմ հոգոյս։ Ո/վ զայն խափանէ՝ յ[Աստուծո]յ՝ ի/ հաւրէ եւ յորդո եւ ի Ս[ուր]բ հոգոյն եւ ։ՅԺԸ։ (318) հայրապետ/ացն անիծեալ եղիցի եւ ի/մ յանցանացն պարտա/կան․ որ իր տարումն է ։Լ։ (30) աւրէն ժամո պարտա/կան եղիցի առ Ա[ստուա]ծ․ ամէն» (ԴՀՎ 5, 116):

Հետագայում վանքը վերանորոգվել է, ինչի մասին վկայում են պահպանված արձանագրությունները։ Դրանցից մեկն պահպանվել է եկեղեցու հյուսիսային պատի կենտրոնական մասում․ «Յիշխանութեան Բարեպաշտ ա/րքաին Ջալալ Դաւլին եւ որդի [ի]ւր/ոյ Իւանոյ Աթաբակին, ես Գրի/[գորի]/ս, որդի Սակռի վերստին շինեց[ի]/ զեկեղեցիս ի թու[ի]ս ։ՉԼ։ 1281 եւ սպասաւ/որք սորա պարտին ի Տարոջ ։Ա։ ժամ/ մեծ հ[ի]նգշաբթին ինձ Գր[իգոր]էս[իս]» (ԴՀՎ 1982,116):

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Վանական համալիրը բաղկացած է եկեղեցուց, եկեղեցուն արևմուտքից կից գավթից, մատուռից, խցերի ու այլ շինությունների ավերակներից։

Շինարարությունն իրականացված է սպիտակավուն և նարնջագույն կրաքարերով, մուտքերի, լուսամուտների խորշերի, խորանների եզրաքարերն ու վիմագրություններ պարունակող սալաքարերը սրբատաշ են։

Կարմիր վանքը հարուստ է վիմական արձանագրություններով, որոնք գտնվում են վանքի պատերին ներքուստ և արտաքուստ ագուցված և բակում գտնվող խաչքարերի վրա։

Եկեղեցին 5,8 մետր երկարությամբ, 3,2 մետր լայնությամբ թաղածածկ ուղղանկյուն սրահ է, կիսաշրջանաձև խորանով (նկ․ 4)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-4.jpg?v=1692804974" width="1000" height="1333" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-4.jpg?v=1692804974 1000w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-4-225x300.jpg?v=1692804974 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-4-768x1024.jpg?v=1692804974 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/003-4-278x370.jpg?v=1692804974 278w" sizes="(max-width: 1000px) 100vw, 1000px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Վանքի շինարարական արձանագրությունը, 2017, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3.jpg?v=1692805027" width="1000" height="1333" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3.jpg?v=1692805027 1000w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-225x300.jpg?v=1692805027 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-768x1024.jpg?v=1692805027 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-278x370.jpg?v=1692805027 278w" sizes="(max-width: 1000px) 100vw, 1000px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Եկեղեցին ներսից, 2021, լուս․ Մ․Վանյանի։

Լուսավորվում է խորանից բացվող միակ փոքր լուսամուտով: Ունի երկու մուտք, արևմուտքից՝ գավթից, և հարավային կողմից։

Եկեղեցու արևմտյան մուտքի բարավորին արձանագրված է (նկ. 5)․ «Յանուն Աստուծոյ․/ես վարդպետ եկեղ/եցոյս միաբանեցայ Սուրբ ուխտիս եւ ետուն ի տ/արոջն մի աւր ժամ անխա/փան կատարել» (ԴՎՀ 5, 116)։

Եկեղեցու հյուսիսային պատին արտաքուստ պահպանվել են մի քանի արձանագրություններ․ «Ճշմարիտ քահ/անէք Հովանէս եւ Ն/երսէս շատ ընծէք ե/տուն յեկեղեցիս [ս]պա/սաւորքս տվաք յամէն տարի ։Գ։ աւր ժամ․ կա/տարիչն ա[ւրհն]ի յ[Աստուծո]յ» (ԴՀՎ 5, 117), «Ես Պուլուլ ետու զիմ Գոգին երկիր/ն ի Ս[ուր]բ ուխտս եւ սպասաւորք սորայ/ ետուն ի տարոջն ։Բ։ ժամ․ ով խափան/է իմ մեղացն տէր [է] առաջի Ա[ստուծո]յ» (ԴՀՎ 5, 117, նկ 6)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3.jpg?v=1692805260" width="1000" height="750" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3.jpg?v=1692805260 1000w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-300x225.jpg?v=1692805260 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-768x576.jpg?v=1692805260 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-370x278.jpg?v=1692805260 370w" sizes="(max-width: 1000px) 100vw, 1000px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Եկեղեցու մուտքը գավթից, 2021, լուս․ Մ․ Վանյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3.jpg?v=1692805307" width="1000" height="750" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3.jpg?v=1692805307 1000w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-300x225.jpg?v=1692805307 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-768x576.jpg?v=1692805307 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-370x278.jpg?v=1692805307 370w" sizes="(max-width: 1000px) 100vw, 1000px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Եկեղեցու հյուսիսայն պատի արձանագրությունները, 2021, լուս․ Մ․ Վանյանի։

Եկեղեցուն արևմուտքից կցված է ուղղանկյուն հատակագծով գավիթը։ Գավթի հարավային և հյուսիսային պատերի մեջ շինված են խորշեր, որոնցից մուտքեր են բացվում դեպի պատերի մեջ տեղավորված ավանդատները։

Գավթի հարավային խորշի արևմտյան կողին ագուցված է վանքը կառուցող Սակռի արձանագիր տապանաքարը․ «Այս է հանգիստ բարէպա/շտ պատր/ոնին Սակռի/, զոր տացէ/ Քրիստոս սմայ զ/արքաութ[իւն]/ երկնից․ ամէն» (ԴՀՎ 5,120, նկ․ 7)։

Գավթի հյուսիսային պատի խորշի արևելյան կողին ագուցված մի պարզ խաչքարի վրա փորագրված է. «Թ[վի]ն ։ՈԽԵ։ (1196)/ ես Խոցադեղ/ կանգնեցի/ զխաչս. յիշ/էք ի Ք[րիստո]ս զԳրիգորէս/, Սարգիս» (ԴՀՎ 5, 119, նկ․ 8)։

Եկեղեցուց հարավ գտնվում է 4,96 մետր երկարությամբ, 2,90 մետր բարձրությամբ և 4,5 մետր լայնությամբ թաղակապ մատուռը։ Մատուռի մուտքն արևմուտքից է (նկ․ 9)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3.jpg?v=1692805404" width="1000" height="1333" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3.jpg?v=1692805404 1000w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-225x300.jpg?v=1692805404 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-768x1024.jpg?v=1692805404 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-278x370.jpg?v=1692805404 278w" sizes="(max-width: 1000px) 100vw, 1000px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Եկեղեցու կառուցող Սակռի տապանաքարը, 2021, լուս․ Մ․ Վանյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-scaled.jpg?v=1692805456" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-scaled.jpg?v=1692805456 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-225x300.jpg?v=1692805456 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-768x1024.jpg?v=1692805456 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1152x1536.jpg?v=1692805456 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1536x2048.jpg?v=1692805456 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-278x370.jpg?v=1692805456 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Արձանագիր խաչքար գավթի հյուսիսային խորշի պատին, 2017, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-scaled.jpg?v=1692805529" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-scaled.jpg?v=1692805529 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-300x225.jpg?v=1692805529 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1024x768.jpg?v=1692805529 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-768x576.jpg?v=1692805529 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1536x1152.jpg?v=1692805529 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-2048x1536.jpg?v=1692805529 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-370x278.jpg?v=1692805529 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 9 Մատուռի տեսքը արևմուտքից, 2021, լուս․ Մ․ Վանյանի։

Եկեղեցու տարածքում կան արձանագիր և անարձանագիր խաչքարեր ու տապանաքարեր։ Վանքի բակում գտնվող խաչքարերից մեկը նախկինում ագուցված է եղել գավթի արևմտյան պատի պատուհանին որպես կողաքար: Այն վանքի ամենահին թվագրված խաչքարն է, արձանագրությունը հայտնում է.  «Թի/ւն :Շ/ԻԳ: (1074) էր/` մինչ Ջաջ/ուռ՝ Հասան/այ որդիս փ/ոխեցաւ ի  Ք[րիստո]ս/: Ես/ Վաս/ակիկ կ/անգն/եցի/ զխ/աչս: Յաղաւթս/ յիշեաք ի Ք[րիստո]ս» (Պետրոսյան 2008, 114, հմմտ. ԴՀՎ 5, 119, որտեղ արձանագրությունը թերի է, Ս. Բարխուդարյանը վրիպել է և թվականը` :Շ:-ի փոխարեն կարդալով :Չ:, նկ․ 10):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/010-3.jpg?v=1692805579" width="1000" height="1333" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/010-3.jpg?v=1692805579 1000w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/010-3-225x300.jpg?v=1692805579 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/010-3-768x1024.jpg?v=1692805579 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/010-3-278x370.jpg?v=1692805579 278w" sizes="(max-width: 1000px) 100vw, 1000px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 10 1074 թվականի արձանագիր խաչքարը, 2017, լուս․ Մ․ Վանյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Վանքը 2020 թվականի ռազմական գործողությունների ժամանակ չի տուժել։

Գրականություն

1․ Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու, 1895։

2․ ԴՀՎ 5 – Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5, Արցախ, կազմեց՝ Ս․ Բարխուդարյան, Երևան, 1982:

3․ Մկրտչյան Շ․, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1985:

4․ Պետրոսյան 2008 – Պետրոսյան Հ., Խաչքար. ծագումը, գործառույթը, պատկերագրությունը, իմաստաբանությունը, Երևան, Փրինթինֆո:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Բերդաձորի սբ․ Գրիգոր կամ Կարմիր վանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/բերդաձորի-սբ․-գրիգոր-կամ-կարմիր-վանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Բերդաձորի սբ․ Գրիգոր կամ Կարմիր վանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Բերդաձորի սբ․ Գրիգոր կամ Կարմիր վանքը գտնվում է Մարտակերտի շրջանում, Վաղուհաս գյուղից 3- 3,5 կիլոմետր հարավ-արևմուտք, Վաղուհաս գետի ձախ ափին, Լաբան կոչված վայրում (նկ 1, 2)։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/բերդաձորի-սբ․-գրիգոր-կամ-կարմիր-վանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-08-26T19:48:03+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4.jpg?v=1692804846" />
	<meta property="og:image:width" content="1000" />
	<meta property="og:image:height" content="750" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%b1%d5%b8%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80-%d5%af%d5%a1%d5%b4-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%b1%d5%b8%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80-%d5%af%d5%a1%d5%b4-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Բերդաձորի սբ․ Գրիգոր կամ Կարմիր վանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-08-23T15:48:39+00:00","dateModified":"2023-08-26T19:48:03+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%b1%d5%b8%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80-%d5%af%d5%a1%d5%b4-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%b1%d5%b8%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80-%d5%af%d5%a1%d5%b4-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%b1%d5%b8%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80-%d5%af%d5%a1%d5%b4-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Բերդաձորի սբ․ Գրիգոր կամ Կարմիր վանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Երից մանկանց վանքը

Տեղադրությունը

Երից մանկանց վանքը գտնվում է Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում՝ պատմական Ջրաբերդից 5,0 կմ հեռավորության վրա՝ կուսական անտառներով ծածկված Մռավի լեռնաշղթայի հարավահայաց բազուկներից մեկի լանջին՝ Թրղի գետակի ձախափնյա հրվանդանի վրա: Վանական համալիրից վեր՝ նրան շատ մոտ է գտնվում գրեթե անմարդաբնակ Խոտորաշեն (Խոխոմաշեն) անունով գյուղը: Վանքի ներքևում՝ Ջրաբերդն է։ Համալիրը շրջապատված է բարձրաբերձ լեռներով, ճանապարհը դեպի վանք անցնում է բավական խիտ անտառածածկ տարածքով՝ փոքր-ինչ դժվարանցանելի դարձնելով այն (նկ. 1):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Yeritsmankants-scaled.jpg?v=1693473629" width="2560" height="681" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Yeritsmankants-scaled.jpg?v=1693473629 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Yeritsmankants-300x80.jpg?v=1693473629 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Yeritsmankants-1024x272.jpg?v=1693473629 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Yeritsmankants-768x204.jpg?v=1693473629 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Yeritsmankants-1536x408.jpg?v=1693473629 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Yeritsmankants-2048x545.jpg?v=1693473629 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/Yeritsmankants-370x98.jpg?v=1693473629 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Yeritsmankants" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-scaled.jpg?v=1693462237" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-scaled.jpg?v=1693462237 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-300x199.jpg?v=1693462237 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-1024x681.jpg?v=1693462237 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-768x511.jpg?v=1693462237 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-1536x1021.jpg?v=1693462237 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-2048x1362.jpg?v=1693462237 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-370x246.jpg?v=1693462237 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-272x182.jpg?v=1693462237 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1․ Երից Մանկանց վանքի ընդհանուր տեսքը՝ վերևից դիտված, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Պատմական ակնարկ

Պատմական աղբյուրներից պարզ է դառնում, որ Երից մանկանց վանական համալիրը կառուցվել է նպատակ հետապնդելով խաթարել Աղվանից կաթողիկոսության համախմբվածությունը, որը կետրոնացած էր Գանձասարի վանքի շուրջ:

Վանքի եկեղեցու կառուցման մասին հայտնում է հարավային մուտքի ճակատակալի արձանագրությունը. «Ի։ ՌՃԽ։ թվիս, ի ժամանակս շահ Սուլ/էյմանին մեծի արքային պարսից/ ես Սիմեօն շնորհիւն Ա[ստուծո]յ կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կոս Աղուանից շինեցի զեկեղեցիս ընդ/ հարազատ եղբարբ իմով Իգնատիոսի վ[ա]րդ[ա]պ[ե]տին, որ եմք որդիք Սարգիս քահանայ[ի]ն/ Մեծշինեցոյ: Յաղօթս յիշեցէք/՝ որդիք Նոր Սիօնի, ի մտանելն/ եւ յելանելն դրանս տ[է]րունի. ամէն» (ԴՀՎ 5, 96-97): Արձանագրությունից պարզ է դառնում, որ համալիրի կառուցումը հովանավորություն է ստացել պարսից շահի կողմից և 1691 թվականին կառուցել են Ջրաբերդ գավառի Մեծ Շեն գյուղի Սարգիս քահանայի որդի Սիմեոնը (Աղվանից հակաթոռ կաթողիկոս․ գահակալել է մինչև 1705 թվականը) և նրա եղբայրը՝ վարդապետ Իգնատիոսը (նկ․ 2): Եկեղեցու հյուսիսային պատի արևելյան մույթի վրա պահպանված եռատող արձանագրությունն էլ` «Շինօղ եւ վարպետ եկեղեցւոյս ուստա/ Սարգիսն յիշեցէք ի Ք[րիստո]ս», հաղորդում է, որ ճարտարապետը Սարգիսն է (ԴՀՎ 5, 97)։ Սիմեոնը կառուցել է եկեղեցին ու սկիզբ դրել այն կատաղի վեճերին ու հակառակության, որ շարունակվել է իր հաջորդ՝ Ներսես կաթողիկոսի օրոք (Կարապետյան 1985, 229)։ Սիմեոնի և Գանձասարի Երեմիա կաթողիկոսի (1676-1700 թթ․) միջև ծագած անհաշտ պայքարը հարթելու միտումով հանդես է եկել էջմիածնի Նահապետ Ա Եդեսացի կաթողիկոսը (1691-1705 թթ․)։ Ինքնակոչ Սիմեոն կաթողիկոսը պարտավորվել է, որ իր տոհմից այլևս ոչ ոք չպետք է կաթողիկոս դառնա։ Սակայն 1705 թվականին, հակառակ Սիմեոնի խոստման ու ստորագրության, նրան հաջորդած՝ իր ազգական Ներսեսը (գահակալել է մինչև 1736 թվականը) ավելի սրել է հակամարտությունը Գանձասարի Աղվանից կաթողիկոս Եսայի Հասան Ջալալյանցի հետ: Երկու տարի անց՝ 1707 թվականին, դարձյալ երկու կաթողիկոսները կանչվել են էջմիածին և Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ալեքսանդր Ա Ջուղայեցին (1706-1714 թթ․), հանգամանորեն քննելով հարցը, նզովել է Ներսեսին և օրինական կաթողիկոս հայտարարել Եսայուն (Լեո 1973, 116)։ Սակայն Եսայի կաթողիկոսր, ճիշտ ըմբռնելով ձգձգվող թշնամությունից հայոց ընդհանուր գործին հասցվող վնասները, հաշտվել է Ներսեսի հետ, որից հետո Երից մանկանց վանքում կաթողիկոս է հռչակվել Ներսեսի քրոջ որդի Իսրայելը (1728-1763 թթ.), այնուհետև՝ Սիմեոնի եղբորորդի՝ Սիմեոն փոքր կաթողիկոսը, որը ևս Խոտորաշենցի էր և գահակալել է մինչև 1819 թվականը (Րաֆֆի 1964, 229)։

Առավել հին թվակիր խաչքարերի առկայությունր վանքի պատերի մեջ եկեղեցու կառուցումից առաջ տեղում գերեզմանոցի, գուցե և եկեղեցու կամ մատուռի գոյության ապացույց է (Կարապետյան 1985, 230)։ Հյուսիսարևելյան ավանդատան հյուսիսային պատի խորշի մեջ տեղադրված խաչքարի վրա կա հետևյալ արձանագրությունը․ «Թ[վ] ։ՌԻ։ (1571 թ.). Մ[եժ]լ[ու]մ»։ Փոքր եկեղեցու հարավարևելյան ավանդատան հարավային խորշի մեջ կարդում ենք «Ս[ուր]բ խաչս Շ[ա]հ/ու/մին/, Մելքո[ւ]մին/: Թվ. ։ՌԿԻԹ։ (1620 թ.)» (ԴՀՎ 5, 98)։

Հայտնի է նաև, որ 1854 թվականին վանքն արդեն չուներ ոչ մի կալվածք և համարյա ամայի էր (Լեո 1985, 126)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1-scaled.jpg?v=1693462424" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1-scaled.jpg?v=1693462424 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1-300x199.jpg?v=1693462424 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1-1024x681.jpg?v=1693462424 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1-768x511.jpg?v=1693462424 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1-1536x1021.jpg?v=1693462424 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1-2048x1362.jpg?v=1693462424 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1-370x246.jpg?v=1693462424 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/002-4-1-272x182.jpg?v=1693462424 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

 Նկ․ 2 Եկեղեցու հարավային մուտքի ճակատակալ քարի արձանագրությունը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն

Երից մանկանց վանքը բաղկացած է եկեղեցուց, սեղանատնից, աշխարհիկ շենքերից, որոնցից մեկը, որ պաշտպանված է անկյունային կլոր աշտարակով, հավանաբար վեհարանն է (Հարությունյան 1992, 398) ու գերեզմանոցից (նկ. 3): Տարածքը հարավարևմտյան և հյուսիսարևմտյան կողմերից շրջապատված է պարսպապատերով, որոնց հիմքերն են պահպանվել։ Հարավարևմտյան կողմից համալիրին սահմանակից է Թրղի գետակի խոր ձորը։ Համալիրում կենտրոնական դիրք ունի եկեղեցին. սեղանատունը տեղադրված է եկեղեցուց հյուսիս-արևելք մոտ 15,0 մետր հեռավորությամբ, իսկ վեհարանը համարյա կից է եկեղեցու հարավարևելյան անկյանը, ցածրադիր տեղում, այնպես, որ դրա հողածածկ կտուրը կազմում է եկեղեցու հարավակողմյան բակի շարունակությունը դեպի ձորեզր:

Նկ. 3 Վանքի գլխավոր հատակագիծը, չափագրությունը՝ Ս. Կարապետյանի:

Վանական համալիրի տարածքում պահպանված բազմաթիվ բնակելի սենյակները, վանականների կացարանները, դահլիճներն՝ իրենց բուխարիներով, խոսում են Երից մանկանց վանքի միաբանության զգալի թվակազմի մասին։

Հատակագծային և ծավալատարածական հորինվածքով վանքի եկեղեցին պատկանում է գմբեթավոր բազիլիկ տիպին։ Եկեղեցու միակ մուտքը հարավային կողմից է։ Աղոթասրահի կենտրոնում, տեղադրությամբ փոքր ինչ ավելի մոտ արևմտյան պատին, գտնվում են չորս գմբեթակիր մույթեր, (որոնցից արևմտյան զույգը կտրվածքում խաչաձև է, իսկ արևելյան շարքի զույգը՝ քառակուսի), որոնց վրա «հանգչում»  է վեհաշուք գմբեթը։ Աղոթասրահն ավարտվում է ավագ խորանով, որի կիսաշրջանաձև պատում ամփոփված են 7 խորշեր։ Դրանցից ձախակողմյանն աչքի է ընկնում շքեղ հարդարանքով. ետնապատը հարդարված է ավելի վաղ խաչքարերի վերօգտագործմամբ, եզրագոտին ունի ժամանակի եկեղեցիների շքամուտքը հիշեցնող շքեղ շթաքարերին նմանվող քանդակներ (նկ. 4): Նման եզրագոտի ունի և մկրտության ավազանը: Խորանի երկու կողմերում հատակագծում ուղղանկյունաձև և կրկնահարկ ավանդատներ են։ Երկրորդ հարկի ավանդատնից տանող քարե աստիճաններով նեղ դուռը բացվում է խորանի մեջ, սակայն հատակին չի հասնում, իսկ մնացած մասի համար օգտագործվել են կախովի սանդուղքներ: Ուշ միջնադարի եկեղեցիներում երկրորդ հարկի ավանդատների նման լուծում ունեցող եկեղեցիների հանդիպում ենք Արցախի այլ վայրերում ևս. Ծակուռիի Ծաղկավանք  (Kirakosyan 2023, 111-112), Պտկեսբերքի Սուրբ Գևորգ և այլն (Կարապետյան 1985, 120):

Խորանի կենտրոնում պահպանվել է վեմ քարը։ Հյուսիսային պատի մեջ ներսից, իր ավանդական տեղում է մկրտարանը: Սրահը եղել է սալահատակված, ամբողջությամբ պահպանվել է արևելյան կեսը:

Եկեղեցու գմբեթը բարձրանում է չորս քառակուսի և խաչաձև հատույթով սյուների և դրանք միմյանց օղակող կամարների վրա: Կամարներն էլ ունեն շեշտված սլաքաձևություն (նկ․ 5): Գմբեթի թմբուկն ու համապատասխանաբար վեղարը ութանիստ են։ Թմբուկի պատերին կան մեկական լուսամուտներ, որոնք եկեղեցու աղոթասրահի համար լուսառատություն են ապահովում։ Թմբուկի պատերը հարդարված են դեկորատիվ կամարներով։ Վեղարի խնձորակի ծայրին ամրացված խաչն իր տեղում պահպանված է։

Եկեղեցու աղոթասրահի ընդարձակությունն ու վեհությունը ընդգծվում է դեպի վեր սլացող սյուների շքեղությամբ, աղեղնաձև խաչվող կամարների թեքությամբ, թմբուկի խոշոր լուսամուտներից ներս թափանցող արևի ճառագայթների խորհրդավորությամբ (նկ. 6), բեմաճակատի ընդարձակ երկաթագիր վիմագրով, տասնյակ մեծ ու փոքր խաչքարերի, պատուհանների առկայությամբ:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-1-scaled.jpg?v=1693466338" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-1-scaled.jpg?v=1693466338 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-1-300x199.jpg?v=1693466338 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-1-1024x681.jpg?v=1693466338 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-1-768x511.jpg?v=1693466338 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-1-1536x1021.jpg?v=1693466338 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-1-2048x1362.jpg?v=1693466338 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-1-370x246.jpg?v=1693466338 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/004-3-1-272x182.jpg?v=1693466338 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 4 Եկեղեցու խորանը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-1-scaled.jpg?v=1693466454" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-1-scaled.jpg?v=1693466454 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-1-300x199.jpg?v=1693466454 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-1-1024x681.jpg?v=1693466454 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-1-768x511.jpg?v=1693466454 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-1-1536x1021.jpg?v=1693466454 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-1-2048x1362.jpg?v=1693466454 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-1-370x246.jpg?v=1693466454 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/005-3-1-272x182.jpg?v=1693466454 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 5 Եկեղեցու ծածկի համակարգը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-1-scaled.jpg?v=1693466500" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-1-scaled.jpg?v=1693466500 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-1-300x199.jpg?v=1693466500 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-1-1024x681.jpg?v=1693466500 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-1-768x511.jpg?v=1693466500 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-1-1536x1021.jpg?v=1693466500 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-1-2048x1362.jpg?v=1693466500 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-1-370x246.jpg?v=1693466500 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/006-3-1-272x182.jpg?v=1693466500 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 6 Եկեղեցու գմբեթը՝ ներսից դիտված, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Սրբատաշ քարերով են շարված եկեղեցու ճակտոնները (բացառությամբ արևմտյանի), որոնք հարդարված են քանդակազարդ ռելիեֆ խաչքարերով։ Ճարտարապետական հարդարանքով հարուստ է հարավային ճակատը, որտեղ կամարակապ շքամուտքն է և երեսակալված լուսամուտը (նկ․ 7)։ Բացի նշվածներից սրբատաշ քարերն օգտագործված են կոնստրուկտիվ տեսակետից պատասխանատու տեղերում՝ անկյուններում, մույթերում, դրանք միացնող կամարներում, խորանում, գմբեթարդում, առագաստներում, թմբուկում։

Երից մանկանց վանքն ունի հորինվածքային առանձնահատկություններ։ Եկեղեցու գմբեթը գտնվում է ոչ կենտրոնական հատվածում՝ այլ տեղաշարժված է դեպի արևմուտք (նկ․ 3): Սակայն այս՝ ոչ այնքան ավանդական լուծումը չի նկատվում, որովհետև ճարտարապետը եկեղեցու միակ մուտքը բացել է հարավային կողմից և ներս մտնելիս տպավորություն է ստեղծվում, թե գմբեթը գտնվում է աղոթասրահի կենտրոնում: Բացի այդ, գմբեթի ութ կամարների և եկեղեցու վերին ճակատային հատվածի սովորականից բարձրադիր հորինվածքը վերասլացություն է հաղորդում կառույցին և առաջին տպավորությամբ թվում է, թե գմբեթը եկեղեցու հիմնային պատերի հետ համեմատած ավելի փոքր է: Այս հնարքի և վանքի բարձրադիր տեղանքի ընտրման շնորհիվ, Երից մանկանց համալիրը երևում է Ջրաբերդ ամրոցից: Եթե հիշենք, թե ինչ նպատակով էր կառուցվել վանքը՝ Աղվանից կաթողիկոսությունը թուլացնելու և Գանձասարի վանական համալիրը գերազանցելու համար, ապա միանգամայն պարզ է դառնում, թե ինչու էր այդքան կարևոր վանքի բարձրադիր տեղանքն ու վեր ձգվող հորինվածքը, որին ձգտել են հասնել կառուցողները: Ճարտարապետը ձգտել է նաև եկեղեցին արտաքուստ նմանեցնել Գանձասարի վանքի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցուն:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-1-scaled.jpg?v=1693466617" width="2560" height="1645" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-1-scaled.jpg?v=1693466617 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-1-300x193.jpg?v=1693466617 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-1-1024x658.jpg?v=1693466617 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-1-768x494.jpg?v=1693466617 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-1-1536x987.jpg?v=1693466617 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-1-2048x1316.jpg?v=1693466617 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/007-3-1-370x238.jpg?v=1693466617 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Եկեղեցու  ճակատը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Երից մանկանց վանքի սեղանատունը պարզ շինություն է՝ բաղկացած ճաշասրահից և դրան կցված նախասրահից ու խոհանոցից։ Ճաշասրահի երեք պատերում խորշեր կան, իսկ ձորահայաց պատում՝ կամարակապ երեք լուսամուտներ։ Ճաշադահլիճը թաղածածկ է, թաղակիր երկու կամարների վրա։ Պատերի մեջ կան պատրհաններ և բուխարիներ (նկ․ 8)։

Վեհարանին վերագրվող կառույցը բաղկացած է դեպի բակը բացվող թաղակապ սրահից, որի ներսում դռները տանում են դեպի սրահի երկու կողմերում դասավորված բնակելի սենյակներ (նկ․ 3)։ Սրանք պատերում ունեն պատրհաններ և բուխարիներ, ինչպես որ կան սեղանատանը։ Սենյակների հաջորդ խումբը գտնվում է եկեղեցու հարավային պատի մակարդակից ցած և բաղկացած է իրար հաջորդող երկու ուղղանկյուն դահլիճներից։ Երկրորդ՝ ամբողջովին հողի մեջ թաղված սրահի ձախ կողմում տեղադրված է շրջանաձև հատակագծով մեծ դահլիճը՝ վեհարանը։ Վերջինս իր տեսակի մեջ եզակի կառույց է։ Այս սրահի միակ լուսամուտից երևում է Ջրաբերդը և Թրղի գետի գեղատեսիլ հովիտը։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1-scaled.jpg?v=1693466737" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1-scaled.jpg?v=1693466737 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1-300x199.jpg?v=1693466737 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1-1024x681.jpg?v=1693466737 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1-768x511.jpg?v=1693466737 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1-1536x1021.jpg?v=1693466737 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1-2048x1362.jpg?v=1693466737 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1-370x246.jpg?v=1693466737 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/008-3-1-272x182.jpg?v=1693466737 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Վանքի սեղանատունը, լուս․ Հ. Պետրոսյանի:

Վանքում պահպանված արձանագրությաններից մեկն էլ վկայում է, որ այստեղ եղել են նաև դպրատուն, բնակելի այլ սենյակներ, որոնք նկուղներ են ունեցել՝ ծառայելով որպես պահեստներ և թաքստոցներ: Սրանք փլված են։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Երից մանկանց վանքը որպես վանք-ամրոց մեծ դեր է խաղացել 18-րդ դարի սկզբին Արցախում ծավալված ազատագրական պայքարում:

Առաջին Արցախյան պատերազմի ընթացքում՝ 1992 թվականի հունիսին Ադրբեջանի կողմից Գյուլիստանի գրավումից հետո տեղի շուրջ 14 հազար հայ բնակչությունը ոտքով ճանապարհվել է դեպի Մարտակերտի շրջան։ Այդ խմբից մոտ 2-3 հազարը անտառներով անցնելու ժամանակ հասել է Երից մանկանց վանք և ապաստան գտել վանքի տարածքում՝ մինչև օգնական խմբերի ժամանումը:

Վանքի շինությունները մեզ են հասել բավական խաթարված վիճակում։ Աշխարհիկ կառույցների մի մասն ավերված է, կամ՝ փլատակների վերածված։

Արցախյան առաջին պատերազմից հետո Երից մանկանց վանքում սկսվել էին մասնակի վերականգնման աշխատանքները։ Ընթացքի մեջ էր եկեղեցու տանիքի սալերի նորոգման և ճակատների ամրացման գործընթացը (նկ․ 9)։ Դրանք ընդհատվել են երկրորդ արցախյան պատերազմի իրադարձություններով պայմանավորված։ Ադրբեջանին սահմանամերձ լինելու հանգամանքը խոչընդոտում է վանքի համալիր հետազոտությամբ զբաղվելու գործին՝ չնայած որ համալիրը խիստ վտանգված վիճակում է և կանխարգելիչ ամրացումների, հետագա ուսումնասիրության և վերականգնման աշխատանքների հրատապություն ունի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1-scaled.jpg?v=1693466930" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1-scaled.jpg?v=1693466930 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1-300x200.jpg?v=1693466930 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1-1024x683.jpg?v=1693466930 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1-768x512.jpg?v=1693466930 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1-1536x1024.jpg?v=1693466930 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1-2048x1365.jpg?v=1693466930 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1-370x247.jpg?v=1693466930 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/009-3-1-272x182.jpg?v=1693466930 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 9 Եկեղեցու վերանորոգման ընթացքըը, լուս․ ըստ ArmGo. AM կայքի։

Գրականության ցանկ

ԴՀՎ 5 - Դիվան հայ վիմագրության, պրակ 5, Արցախ, կազմեց Ս․ Բարխուդարյան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 1982։

Լեո 1985 - Լեո, Իմ հիշատակարանը. Թարթառ և Մռավ, Լեո, Երկեր, հ. 8, էջ 97-140, «Սովետական գրող» հրատ., Երևան։

Լեո 1973 - Լեո, Հայոց պատմություն, Լեո, Երկերի ժողովածու, հ․ 3, գիրք 2-րդ, «Հայաստան» հրատ., Երևան։

Կարապետյան 1985 - Կարապետյան Ս․, XVII դարի երկու վանական համալիր Արցախում, ՊԲՀ, թիվ 1, Երևան։

Հասրաթյան 1973 - Հասրաթյան Մ․, Սյունիքի 17-18-րդ դարերի ճարտարապետական համալիրները, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան։

Հարությունյան 1992 - Հարությունյան Վ., Հայկական ճարտարապետության պատմություն, 2004, «Լույս» հրատ․, Երևան:

Մկրտչյան 1985 - Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան» հրատ․, Երևան:

Րաֆֆի 1964 - Րաֆֆի, Խամսայի մելիքությունները, Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու, հ․10, Երևան։

Lyuba Kirakosyan 2023 - Kirakosyan L. “Albanization” of Artsakh Monuments as One of the Manifestations of Anti-Armenian Discourse in Azerbaijan։ The Example of Tsaghkavank, Lectures Croisées des Discours Hiatus entre Réalités Sociopolitiques, Récits de Mémoire et Approches Interprétatives Yerevan State University, Department of Translation Studies, Translation Studies: Theory and Practice, International Scientific Journal, Special Issue 1, Yerevan, 108-116.

Տեղադրությունը Երից մանկանց վանքը գտնվում է Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում՝ պատմական Ջրաբերդից 5,0 կմ հեռավորության վրա՝ կուսական անտառներով ծածկված Մռավի լեռնաշղթայի հարավահայաց բազուկներից մեկի լանջին՝ Թրղի գետակի ձախափնյա հրվանդանի վրա: Վանական համալիրից վեր՝ նրան շատ մոտ է գտնվում գրեթե անմարդաբնակ Խոտորաշեն (Խոխոմաշեն) անունով գյուղը: Վանքի ներքևում՝ Ջրաբերդն է։ Համալիրը շրջապատված է բարձրաբերձ լեռներով, ճանապարհը դեպի վանք անցնում է բավական խիտ անտառածածկ տարածքով՝ փոքր-ինչ դժվարանցանելի դարձնելով այն (նկ. 1): Պատմական ակնարկ Պատմական աղբյուրներից պարզ է դառնում, որ Երից մանկանց վանական համալիրը կառուցվել է նպատակ հետապնդելով խաթարել Աղվանից կաթողիկոսության համախմբվածությունը, որը կետրոնացած էր Գանձասարի վանքի շուրջ: Վանքի եկեղեցու կառուցման մասին հայտնում է հարավային մուտքի ճակատակալի արձանագրությունը. «Ի։ ՌՃԽ։ թվիս, ի ժամանակս շահ Սուլ/էյմանին մեծի արքային պարսից/ ես Սիմեօն շնորհիւն Ա[ստուծո]յ կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կոս Աղուանից շինեցի զեկեղեցիս ընդ/ հարազատ եղբարբ իմով Իգնատիոսի վ[ա]րդ[ա]պ[ե]տին, որ եմք որդիք Սարգիս քահանայ[ի]ն/ Մեծշինեցոյ: Յաղօթս յիշեցէք/՝ որդիք Նոր Սիօնի, ի մտանելն/ եւ յելանելն դրանս տ[է]րունի. ամէն» (ԴՀՎ 5, 96-97): Արձանագրությունից պարզ է դառնում, որ համալիրի կառուցումը հովանավորություն է ստացել պարսից շահի կողմից և 1691 թվականին կառուցել են Ջրաբերդ գավառի Մեծ Շեն գյուղի Սարգիս քահանայի որդի Սիմեոնը (Աղվանից հակաթոռ կաթողիկոս․ գահակալել է մինչև 1705 թվականը) և նրա եղբայրը՝ վարդապետ Իգնատիոսը (նկ․ 2): Եկեղեցու հյուսիսային պատի արևելյան մույթի վրա պահպանված եռատող արձանագրությունն էլ` «Շինօղ եւ վարպետ եկեղեցւոյս ուստա/ Սարգիսն յիշեցէք ի Ք[րիստո]ս», հաղորդում է, որ ճարտարապետը Սարգիսն է (ԴՀՎ 5, 97)։ Սիմեոնը կառուցել է եկեղեցին ու սկիզբ դրել այն կատաղի վեճերին ու հակառակության, որ շարունակվել է իր հաջորդ՝ Ներսես կաթողիկոսի օրոք (Կարապետյան 1985, 229)։ Սիմեոնի և Գանձասարի Երեմիա կաթողիկոսի (1676-1700 թթ․) միջև ծագած անհաշտ պայքարը հարթելու միտումով հանդես է եկել էջմիածնի Նահապետ Ա Եդեսացի կաթողիկոսը (1691-1705 թթ․)։ Ինքնակոչ Սիմեոն կաթողիկոսը պարտավորվել է, որ իր տոհմից այլևս ոչ ոք չպետք է կաթողիկոս դառնա։ Սակայն 1705 թվականին, հակառակ Սիմեոնի խոստման ու ստորագրության, նրան հաջորդած՝ իր ազգական Ներսեսը (գահակալել է մինչև 1736 թվականը) ավելի սրել է հակամարտությունը Գանձասարի Աղվանից կաթողիկոս Եսայի Հասան Ջալալյանցի հետ: Երկու տարի անց՝ 1707 թվականին, դարձյալ երկու կաթողիկոսները կանչվել են էջմիածին և Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ալեքսանդր Ա Ջուղայեցին (1706-1714 թթ․), հանգամանորեն քննելով հարցը, նզովել է Ներսեսին և օրինական կաթողիկոս հայտարարել Եսայուն (Լեո 1973, 116)։ Սակայն Եսայի կաթողիկոսր, ճիշտ ըմբռնելով ձգձգվող թշնամությունից հայոց ընդհանուր գործին հասցվող վնասները, հաշտվել է Ներսեսի հետ, որից հետո Երից մանկանց վանքում կաթողիկոս է հռչակվել Ներսեսի քրոջ որդի Իսրայելը (1728-1763 թթ.), այնուհետև՝ Սիմեոնի եղբորորդի՝ Սիմեոն փոքր կաթողիկոսը, որը ևս Խոտորաշենցի էր և գահակալել է մինչև 1819 թվականը (Րաֆֆի 1964, 229)։ Առավել հին թվակիր խաչքարերի առկայությունր վանքի պատերի մեջ եկեղեցու կառուցումից առաջ տեղում գերեզմանոցի, գուցե և եկեղեցու կամ մատուռի գոյության ապացույց է (Կարապետյան 1985, 230)։ Հյուսիսարևելյան ավանդատան հյուսիսային պատի խորշի մեջ տեղադրված խաչքարի վրա կա հետևյալ արձանագրությունը․ «Թ[վ] ։ՌԻ։ (1571 թ.). Մ[եժ]լ[ու]մ»։ Փոքր եկեղեցու հարավարևելյան ավանդատան հարավային խորշի մեջ կարդում ենք «Ս[ուր]բ խաչս Շ[ա]հ/ու/մին/, Մելքո[ւ]մին/: Թվ. ։ՌԿԻԹ։ (1620 թ.)» (ԴՀՎ 5, 98)։ Հայտնի է նաև, որ 1854 թվականին վանքն արդեն չուներ ոչ մի կալվածք և համարյա ամայի էր (Լեո 1985, 126)։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Երից մանկանց վանքը բաղկացած է եկեղեցուց, սեղանատնից, աշխարհիկ շենքերից, որոնցից մեկը, որ պաշտպանված է անկյունային կլոր աշտարակով, հավանաբար վեհարանն է (Հարությունյան 1992, 398) ու գերեզմանոցից (նկ. 3): Տարածքը հարավարևմտյան և հյուսիսարևմտյան կողմերից շրջապատված է պարսպապատերով, որոնց հիմքերն են պահպանվել։ Հարավարևմտյան կողմից համալիրին սահմանակից է Թրղի գետակի խոր ձորը։ Համալիրում կենտրոնական դիրք ունի եկեղեցին. սեղանատունը տեղադրված է եկեղեցուց հյուսիս-արևելք մոտ 15,0 մետր հեռավորությամբ, իսկ վեհարանը համարյա կից է եկեղեցու հարավարևելյան անկյանը, ցածրադիր տեղում, այնպես, որ դրա հողածածկ կտուրը կազմում է եկեղեցու հարավակողմյան բակի շարունակությունը դեպի ձորեզր:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Երից մանկանց վանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/երից-մանկանց-վանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Երից մանկանց վանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Երից մանկանց վանքը գտնվում է Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում՝ պատմական Ջրաբերդից 5,0 կմ հեռավորության վրա՝ կուսական անտառներով ծածկված Մռավի լեռնաշղթայի հարավահայաց բազուկներից մեկի լանջին՝ Թրղի գետակի ձախափնյա հրվանդանի վրա: Վանական համալիրից վեր՝ նրան շատ մոտ է գտնվում գրեթե անմարդաբնակ Խոտորաշեն (Խոխոմաշեն) անունով գյուղը: Վանքի ներքևում՝ Ջրաբերդն է։ Համալիրը շրջապատված է բարձրաբերձ լեռներով, ճանապարհը դեպի վանք անցնում է բավական խիտ անտառածածկ տարածքով՝ փոքր-ինչ դժվարանցանելի դարձնելով այն (նկ. 1): Պատմական ակնարկ Պատմական աղբյուրներից պարզ է դառնում, որ Երից մանկանց վանական համալիրը կառուցվել է նպատակ հետապնդելով խաթարել Աղվանից կաթողիկոսության համախմբվածությունը, որը կետրոնացած էր Գանձասարի վանքի շուրջ: Վանքի եկեղեցու կառուցման մասին հայտնում է հարավային մուտքի ճակատակալի արձանագրությունը. «Ի։ ՌՃԽ։ թվիս, ի ժամանակս շահ Սուլ/էյմանին մեծի արքային պարսից/ ես Սիմեօն շնորհիւն Ա[ստուծո]յ կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կոս Աղուանից շինեցի զեկեղեցիս ընդ/ հարազատ եղբարբ իմով Իգնատիոսի վ[ա]րդ[ա]պ[ե]տին, որ եմք որդիք Սարգիս քահանայ[ի]ն/ Մեծշինեցոյ: Յաղօթս յիշեցէք/՝ որդիք Նոր Սիօնի, ի մտանելն/ եւ յելանելն դրանս տ[է]րունի. ամէն» (ԴՀՎ 5, 96-97): Արձանագրությունից պարզ է դառնում, որ համալիրի կառուցումը հովանավորություն է ստացել պարսից շահի կողմից և 1691 թվականին կառուցել են Ջրաբերդ գավառի Մեծ Շեն գյուղի Սարգիս քահանայի որդի Սիմեոնը (Աղվանից հակաթոռ կաթողիկոս․ գահակալել է մինչև 1705 թվականը) և նրա եղբայրը՝ վարդապետ Իգնատիոսը (նկ․ 2): Եկեղեցու հյուսիսային պատի արևելյան մույթի վրա պահպանված եռատող արձանագրությունն էլ` «Շինօղ եւ վարպետ եկեղեցւոյս ուստա/ Սարգիսն յիշեցէք ի Ք[րիստո]ս», հաղորդում է, որ ճարտարապետը Սարգիսն է (ԴՀՎ 5, 97)։ Սիմեոնը կառուցել է եկեղեցին ու սկիզբ դրել այն կատաղի վեճերին ու հակառակության, որ շարունակվել է իր հաջորդ՝ Ներսես կաթողիկոսի օրոք (Կարապետյան 1985, 229)։ Սիմեոնի և Գանձասարի Երեմիա կաթողիկոսի (1676-1700 թթ․) միջև ծագած անհաշտ պայքարը հարթելու միտումով հանդես է եկել էջմիածնի Նահապետ Ա Եդեսացի կաթողիկոսը (1691-1705 թթ․)։ Ինքնակոչ Սիմեոն կաթողիկոսը պարտավորվել է, որ իր տոհմից այլևս ոչ ոք չպետք է կաթողիկոս դառնա։ Սակայն 1705 թվականին, հակառակ Սիմեոնի խոստման ու ստորագրության, նրան հաջորդած՝ իր ազգական Ներսեսը (գահակալել է մինչև 1736 թվականը) ավելի սրել է հակամարտությունը Գանձասարի Աղվանից կաթողիկոս Եսայի Հասան Ջալալյանցի հետ: Երկու տարի անց՝ 1707 թվականին, դարձյալ երկու կաթողիկոսները կանչվել են էջմիածին և Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ալեքսանդր Ա Ջուղայեցին (1706-1714 թթ․), հանգամանորեն քննելով հարցը, նզովել է Ներսեսին և օրինական կաթողիկոս հայտարարել Եսայուն (Լեո 1973, 116)։ Սակայն Եսայի կաթողիկոսր, ճիշտ ըմբռնելով ձգձգվող թշնամությունից հայոց ընդհանուր գործին հասցվող վնասները, հաշտվել է Ներսեսի հետ, որից հետո Երից մանկանց վանքում կաթողիկոս է հռչակվել Ներսեսի քրոջ որդի Իսրայելը (1728-1763 թթ.), այնուհետև՝ Սիմեոնի եղբորորդի՝ Սիմեոն փոքր կաթողիկոսը, որը ևս Խոտորաշենցի էր և գահակալել է մինչև 1819 թվականը (Րաֆֆի 1964, 229)։ Առավել հին թվակիր խաչքարերի առկայությունր վանքի պատերի մեջ եկեղեցու կառուցումից առաջ տեղում գերեզմանոցի, գուցե և եկեղեցու կամ մատուռի գոյության ապացույց է (Կարապետյան 1985, 230)։ Հյուսիսարևելյան ավանդատան հյուսիսային պատի խորշի մեջ տեղադրված խաչքարի վրա կա հետևյալ արձանագրությունը․ «Թ[վ] ։ՌԻ։ (1571 թ.). Մ[եժ]լ[ու]մ»։ Փոքր եկեղեցու հարավարևելյան ավանդատան հարավային խորշի մեջ կարդում ենք «Ս[ուր]բ խաչս Շ[ա]հ/ու/մին/, Մելքո[ւ]մին/: Թվ. ։ՌԿԻԹ։ (1620 թ.)» (ԴՀՎ 5, 98)։ Հայտնի է նաև, որ 1854 թվականին վանքն արդեն չուներ ոչ մի կալվածք և համարյա ամայի էր (Լեո 1985, 126)։ Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն Երից մանկանց վանքը բաղկացած է եկեղեցուց, սեղանատնից, աշխարհիկ շենքերից, որոնցից մեկը, որ պաշտպանված է անկյունային կլոր աշտարակով, հավանաբար վեհարանն է (Հարությունյան 1992, 398) ու գերեզմանոցից (նկ. 3): Տարածքը հարավարևմտյան և հյուսիսարևմտյան կողմերից շրջապատված է պարսպապատերով, որոնց հիմքերն են պահպանվել։ Հարավարևմտյան կողմից համալիրին սահմանակից է Թրղի գետակի խոր ձորը։ Համալիրում կենտրոնական դիրք ունի եկեղեցին. սեղանատունը տեղադրված է եկեղեցուց հյուսիս-արևելք մոտ 15,0 մետր հեռավորությամբ, իսկ վեհարանը համարյա կից է եկեղեցու հարավարևելյան անկյանը, ցածրադիր տեղում, այնպես, որ դրա հողածածկ կտուրը կազմում է եկեղեցու հարավակողմյան բակի շարունակությունը դեպի ձորեզր:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/երից-մանկանց-վանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-08-31T09:21:21+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/08/001-4-1-scaled.jpg?v=1693462237" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="7 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%ab%d6%81-%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%ab%d6%81-%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Երից մանկանց վանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-08-31T07:33:11+00:00","dateModified":"2023-08-31T09:21:21+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%ab%d6%81-%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%ab%d6%81-%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a5%d6%80%d5%ab%d6%81-%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Երից մանկանց վանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Երից մանկանց վանքը - Monument Watch

Երից մանկանց վանքը - Monument Watch


Չախմախ մատուռը

Տեղադրությունը

Չախմախ (Ղոբա) մատուռը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Վարդաձոր գյուղից 950 մետր հյուսիս-արևելք՝ դաշտերի մեջ առանձնացած նույնանուն բլրի գագաթին (նկ․ 1)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Tr_Chaxmax_sar.jpg?v=1693859220" width="1350" height="574" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Tr_Chaxmax_sar.jpg?v=1693859220 1350w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Tr_Chaxmax_sar-300x128.jpg?v=1693859220 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Tr_Chaxmax_sar-1024x435.jpg?v=1693859220 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Tr_Chaxmax_sar-768x327.jpg?v=1693859220 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Tr_Chaxmax_sar-370x157.jpg?v=1693859220 370w" sizes="(max-width: 1350px) 100vw, 1350px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/001-4-scaled.jpg?v=1693859247" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/001-4-scaled.jpg?v=1693859247 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/001-4-300x225.jpg?v=1693859247 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/001-4-1024x768.jpg?v=1693859247 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/001-4-768x576.jpg?v=1693859247 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/001-4-1536x1152.jpg?v=1693859247 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/001-4-2048x1536.jpg?v=1693859247 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/001-4-370x278.jpg?v=1693859247 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Մատուռի ընդհանուր տեսքը հարավ-արևելքից, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2022 թ․։

Պատմական ակնարկ

Մատուռի վերաբերյալ պատմական հիշատակումներ գրեթե չեն պահպանվել։ Ներկայիս պահպանված մատուռի շենքը հավանաբար կառուցվել է 19-րդ դարի սկզբներին։ Մակար Բարխուդարյանցն իր «Արցախ» աշխատության մեջ Վարդաձոր (Փիր-Ճամալ) գյուղին նվիրված հատվածում հիշատակում է այս ուխտատեղին՝ Ղոբա անունով։ Նա նշում է, որ այն բաղկացած է երկու մատուռից։ «Գիւղիս անդումն է այս անուն ուխտատեղին, այս է երկու փոքրիկ մատուռներ, որոց մէջ, ասում են աւանդաբար, թէ ամփոփուած են նահատակուած Փիրու և Ճամալի մարմիններն, վասն որոյ ուխտատեղի է յարգուած ո՛չ միայն հայերից, այլ և մահմետականներից» (Բարխուտարեանց 1895, 128)։

Բարխուդարյանցը նաև նշում է, որ ըստ ավանդության հարևան Նախիջևանիկ գյուղից հյուսիս գտնվող Նահատակուհի սրբատեղիում էլ ամփոփված է Փիրի և Ջամալի քույրը, որը ներկայումս գործող և վերակառուցված Նահատակ սրբատեղին է (Բարխուտարեանց 1895, 129)։

Հատկանշական է, որ այս սրբատեղին հռչակավոր ուխտատեղի է եղել ոչ միայն 19-րդ դարում, այլև շարունակել է ընդունել հարյուրավոր ուխտավորներ նաև Խորհրդային Միության գոյության ընթացքում։ Դա են վկայում նաև պատերին արված հիշատակագրությունները։

Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն

Ուղղանկյուն հատակագծով միանավ սրահ է, կառուցված տեղական կոպտատաշ կրաքարով և կրաշաղախով։ Սրբատաշ են միայն անկյունաքարերը (նկ․ 2, 3), մուտքի եզրաքարերն ու բարավորը, արևելյան լուսամուտի պարակալները:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/002-4-scaled.jpg?v=1693859343" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/002-4-scaled.jpg?v=1693859343 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/002-4-300x225.jpg?v=1693859343 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/002-4-1024x768.jpg?v=1693859343 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/002-4-768x576.jpg?v=1693859343 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/002-4-1536x1152.jpg?v=1693859343 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/002-4-2048x1536.jpg?v=1693859343 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/002-4-370x278.jpg?v=1693859343 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

 Նկ․ 2 Տեսքը հյուսիս-արևմուտքից, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2022 թ․։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/003-4-scaled.jpg?v=1693859395" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/003-4-scaled.jpg?v=1693859395 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/003-4-300x225.jpg?v=1693859395 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/003-4-1024x768.jpg?v=1693859395 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/003-4-768x576.jpg?v=1693859395 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/003-4-1536x1152.jpg?v=1693859395 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/003-4-2048x1536.jpg?v=1693859395 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/003-4-370x277.jpg?v=1693859395 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Տեսքը հարավ-արևելքից, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2022 թ․։

Թաղածածկը չի պահպանվել։ Լուսավորվել է արևելքից բացված փոքրիկ ուղղանկյունաձև լուսամուտով (նկ․ 4)։ Մատուռն ունի  ուղղանկյուն խորան, որը որևէ եղանակով չի առանձնանում ընդհանուր սրահից (նկ․ 5)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/004-3-scaled.jpg?v=1693859512" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/004-3-scaled.jpg?v=1693859512 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/004-3-300x225.jpg?v=1693859512 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/004-3-1024x768.jpg?v=1693859512 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/004-3-768x576.jpg?v=1693859512 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/004-3-1536x1152.jpg?v=1693859512 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/004-3-2048x1536.jpg?v=1693859512 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/004-3-370x278.jpg?v=1693859512 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 4 Մատուռի արևմտյան ճակատը, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2022 թ․։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/005-3-scaled.jpg?v=1693859564" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/005-3-scaled.jpg?v=1693859564 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/005-3-300x225.jpg?v=1693859564 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/005-3-1024x768.jpg?v=1693859564 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/005-3-768x576.jpg?v=1693859564 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/005-3-1536x1152.jpg?v=1693859564 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/005-3-2048x1536.jpg?v=1693859564 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/005-3-370x278.jpg?v=1693859564 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 5 Ներսը և ուղղանկյունաձև խորանը արևմուտքից, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2022 թ․։

Մատուռի միակ հարդարված հատվածը արևմտյան ճակատն է, որտեղ տեղակայված է մուտքը։ Մուտքի կողային անկյունաքարերը սրբատաշ են և անհամեմատ ավելի մեծ չափեր ունեն, իսկ մուտքի կամարաձև բարավորն ունի գեղաքանդակ խաչապատկերներ։ Մուտքի հարավային անկյունաքարի արևմտյան ճակատին փորագրված է 1943 թվականին այստեղ ուխտի եկած ոմն Սամւելի  հիշատակագրությունը (նկ․ 6)։

Նկ․ 6 Մուտքի բարավորը, եզրաքարերը և 1943 թ․ արձանագրությունը, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2022 թ․։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Մատուռը մեծապես վնասվել է 1990-1993 թվականներին ադրբեջանական հրետակոծության հետևանքով։ Պատերը հիմնականում պահպանված են նախնական բարձրությամբ, բացառությամբ արևմտյան հատվածի։ Թաղածածկը ևս փլվել է։ 2020 թվականի պատերազմի ժամանակ հուշարձանը չի տուժել։ Պատերազմական գործողությունների դադարից հետո հուշարձանը հայտնվել է սահմանին մոտ և դիտելի է ադրբեջանական դիրքերից:

Գրականություն

Բարխուտարեանց  1895    -  Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Չախմախ մատուռը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/չախմախ-մատուռը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Չախմախ մատուռը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Չախմախ (Ղոբա) մատուռը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Վարդաձոր գյուղից 950 մետր հյուսիս-արևելք՝ դաշտերի մեջ առանձնացած նույնանուն բլրի գագաթին (նկ․ 1)։ Պատմական ակնարկ Մատուռի վերաբերյալ պատմական հիշատակումներ գրեթե չեն պահպանվել։ Ներկայիս պահպանված մատուռի շենքը հավանաբար կառուցվել է 19-րդ դարի սկզբներին։ Մակար Բարխուդարյանցն իր «Արցախ» աշխատության մեջ Վարդաձոր (Փիր-Ճամալ) գյուղին նվիրված հատվածում հիշատակում է այս ուխտատեղին՝ Ղոբա անունով։ Նա նշում է, որ այն բաղկացած է երկու մատուռից։ «Գիւղիս անդումն է այս անուն ուխտատեղին, այս է երկու փոքրիկ մատուռներ, որոց մէջ, ասում են աւանդաբար, թէ ամփոփուած են նահատակուած Փիրու և Ճամալի մարմիններն, վասն որոյ ուխտատեղի է յարգուած ո՛չ միայն հայերից, այլ և մահմետականներից» (Բարխուտարեանց 1895, 128)։ Բարխուդարյանցը նաև նշում է, որ ըստ ավանդության հարևան Նախիջևանիկ գյուղից հյուսիս գտնվող Նահատակուհի սրբատեղիում էլ ամփոփված է Փիրի և Ջամալի քույրը, որը ներկայումս գործող և վերակառուցված Նահատակ սրբատեղին է (Բարխուտարեանց 1895, 129)։ Հատկանշական է, որ այս սրբատեղին հռչակավոր ուխտատեղի է եղել ոչ միայն 19-րդ դարում, այլև շարունակել է ընդունել հարյուրավոր ուխտավորներ նաև Խորհրդային Միության գոյության ընթացքում։ Դա են վկայում նաև պատերին արված հիշատակագրությունները։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Ուղղանկյուն հատակագծով միանավ սրահ է, կառուցված տեղական կոպտատաշ կրաքարով և կրաշաղախով։ Սրբատաշ են միայն անկյունաքարերը (նկ․ 2, 3), մուտքի եզրաքարերն ու բարավորը, արևելյան լուսամուտի պարակալները:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/չախմախ-մատուռը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-09-06T11:12:57+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/001-4-scaled.jpg?v=1693859247" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d5%ad%d5%b4%d5%a1%d5%ad-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d5%ad%d5%b4%d5%a1%d5%ad-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/","name":"Չախմախ մատուռը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-09-04T20:35:56+00:00","dateModified":"2023-09-06T11:12:57+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d5%ad%d5%b4%d5%a1%d5%ad-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d5%ad%d5%b4%d5%a1%d5%ad-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d5%ad%d5%b4%d5%a1%d5%ad-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Չախմախ մատուռը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Չախմախ մատուռը - Monument Watch


Տեղադրությունը

Հուշարձանը  գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութ քաղաքում (նկ․ 1)։ Արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո օկուպացվել է Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերի կողմից։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Hadrut.jpg?v=1694977208" width="1355" height="575" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Hadrut.jpg?v=1694977208 1355w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Hadrut-300x127.jpg?v=1694977208 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Hadrut-1024x435.jpg?v=1694977208 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Hadrut-768x326.jpg?v=1694977208 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Hadrut-370x157.jpg?v=1694977208 370w" sizes="(max-width: 1355px) 100vw, 1355px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հադրութցիների-հիշատակին-նվիրված-հուշարձան.jpg?v=1694518142" width="2048" height="1365" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հադրութցիների-հիշատակին-նվիրված-հուշարձան.jpg?v=1694518142 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հադրութցիների-հիշատակին-նվիրված-հուշարձան-300x200.jpg?v=1694518142 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հադրութցիների-հիշատակին-նվիրված-հուշարձան-1024x683.jpg?v=1694518142 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հադրութցիների-հիշատակին-նվիրված-հուշարձան-768x512.jpg?v=1694518142 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հադրութցիների-հիշատակին-նվիրված-հուշարձան-1536x1024.jpg?v=1694518142 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հադրութցիների-հիշատակին-նվիրված-հուշարձան-370x247.jpg?v=1694518142 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հադրութցիների-հիշատակին-նվիրված-հուշարձան-272x182.jpg?v=1694518142 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 1 Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված հադրութցիների հիշատակին նվիրված հուշարձանը, լուս․ Ս․ Դանիելյանի:

Պատմական ակնարկ

Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված հադրութցիների հիշատակին նվիրված հուշարձանը կառուցվել է 1975 թվականին։ Հուշարձանի կառուցման համար ծախսվել է 14000  ռուբլի։ Ֆինանսական միջոցները հավաքվել է Արցախում, Հայաստանում և ԽՍՀՄ տարբեր հանրապետություններում ապրող հադրութցիներից։ Ֆինանսական միջոցների հավաքման և այլ կազմակերպչական հարցերը հիմնականում իրականացրել է Հադրութի խորհտնտեսության նախկին ղեկավար Արշակ Մելքումովը (Մելքումյան)։ Հուշարձանի հիմնական մաս կազմող սգավոր կնոջ կերպարում իրական կին է՝ հադրութցի Սաթենիկ Ստեփանյանը, ում երկու որդիները զոհվել են պատերազմում, իսկ՝ չորս երեխաները՝ երեք տղա և մեկ աղջիկ, անհետ կորած են համարվում։ Հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել 1975 թվականի մայիսի 9-ին։ Պաշտոնական բացման արարողությունը իրականացրել են Սաթենիկ Ստեփանյանը և ԽՍՀՄ հերոս Աշոտ Գասպարովը։

 Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն

Հուշարձանը ուղղանկյուն հուշապատ է, որի առջևի հատվածում ծնկած է սևազգեստ կինը։ Հուշապատը կառուցված է կարմիր տուֆով, որի դիմային հատվածի աջ վերին անկյունում զորքի երեք տեսակները ներկայացնող  զինվորների ՝ հետևակ, օդաչու, տանկիստ, դիմաքանդակներն են։ Պատի հակառակ երեսին փորագրված են հադրութցի 200 զոհված մարտիկների անունները։ Կնոջ արձանը կերտված է պղնձից։

 Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

2020 թվականի ռազմական գործողությունների ժամանակ հուշարձանը չի տուժել, ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Տեղադրությունը Հուշարձանը  գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութ քաղաքում (նկ․ 1)։ Արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո օկուպացվել է Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերի կողմից։ Պատմական ակնարկ Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված հադրութցիների հիշատակին նվիրված հուշարձանը կառուցվել է 1975 թվականին։ Հուշարձանի կառուցման համար ծախսվել է 14000  ռուբլի։ Ֆինանսական միջոցները հավաքվել է Արցախում, Հայաստանում և ԽՍՀՄ տարբեր հանրապետություններում ապրող հադրութցիներից։ Ֆինանսական միջոցների հավաքման և այլ կազմակերպչական հարցերը հիմնականում իրականացրել է Հադրութի խորհտնտեսության նախկին ղեկավար Արշակ Մելքումովը (Մելքումյան)։ Հուշարձանի հիմնական մաս կազմող սգավոր կնոջ կերպարում իրական կին է՝ հադրութցի Սաթենիկ Ստեփանյանը, ում երկու որդիները զոհվել են պատերազմում, իսկ՝ չորս երեխաները՝ երեք տղա և մեկ աղջիկ, անհետ կորած են համարվում։ Հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել 1975 թվականի մայիսի 9-ին։ Պաշտոնական բացման արարողությունը իրականացրել են Սաթենիկ Ստեփանյանը և ԽՍՀՄ հերոս Աշոտ Գասպարովը։  Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Հուշարձանը ուղղանկյուն հուշապատ է, որի առջևի հատվածում ծնկած է սևազգեստ կինը։ Հուշապատը կառուցված է կարմիր տուֆով, որի դիմային հատվածի աջ վերին անկյունում զորքի երեք տեսակները ներկայացնող  զինվորների ՝ հետևակ, օդաչու, տանկիստ, դիմաքանդակներն են։ Պատի հակառակ երեսին փորագրված են հադրութցի 200 զոհված մարտիկների անունները։ Կնոջ արձանը կերտված է պղնձից։  Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո 2020 թվականի ռազմական գործողությունների ժամանակ հուշարձանը չի տուժել, ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված հադրութցիների հիշատակին նվիրված հուշարձանը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հա/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված հադրութցիների հիշատակին նվիրված հուշարձանը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Հուշարձանը  գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութ քաղաքում (նկ․ 1)։ Արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո օկուպացվել է Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերի կողմից։ Պատմական ակնարկ Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված հադրութցիների հիշատակին նվիրված հուշարձանը կառուցվել է 1975 թվականին։ Հուշարձանի կառուցման համար ծախսվել է 14000  ռուբլի։ Ֆինանսական միջոցները հավաքվել է Արցախում, Հայաստանում և ԽՍՀՄ տարբեր հանրապետություններում ապրող հադրութցիներից։ Ֆինանսական միջոցների հավաքման և այլ կազմակերպչական հարցերը հիմնականում իրականացրել է Հադրութի խորհտնտեսության նախկին ղեկավար Արշակ Մելքումովը (Մելքումյան)։ Հուշարձանի հիմնական մաս կազմող սգավոր կնոջ կերպարում իրական կին է՝ հադրութցի Սաթենիկ Ստեփանյանը, ում երկու որդիները զոհվել են պատերազմում, իսկ՝ չորս երեխաները՝ երեք տղա և մեկ աղջիկ, անհետ կորած են համարվում։ Հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել 1975 թվականի մայիսի 9-ին։ Պաշտոնական բացման արարողությունը իրականացրել են Սաթենիկ Ստեփանյանը և ԽՍՀՄ հերոս Աշոտ Գասպարովը։  Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն Հուշարձանը ուղղանկյուն հուշապատ է, որի առջևի հատվածում ծնկած է սևազգեստ կինը։ Հուշապատը կառուցված է կարմիր տուֆով, որի դիմային հատվածի աջ վերին անկյունում զորքի երեք տեսակները ներկայացնող  զինվորների ՝ հետևակ, օդաչու, տանկիստ, դիմաքանդակներն են։ Պատի հակառակ երեսին փորագրված են հադրութցի 200 զոհված մարտիկների անունները։ Կնոջ արձանը կերտված է պղնձից։  Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո 2020 թվականի ռազմական գործողությունների ժամանակ հուշարձանը չի տուժել, ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հա/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-09-17T19:00:14+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/09/Հայրենական-մեծ-պատերազմում-զոհված-հադրութցիների-հիշատակին-նվիրված-հուշարձան.jpg?v=1694518142" />
	<meta property="og:image:width" content="2048" />
	<meta property="og:image:height" content="1365" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ae-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%be%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ae-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%be%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1/","name":"Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված հադրութցիների հիշատակին նվիրված հուշարձանը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-09-12T11:34:27+00:00","dateModified":"2023-09-17T19:00:14+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ae-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%be%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ae-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%be%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%ae-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%be%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված հադրութցիների հիշատակին նվիրված հուշարձանը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->