Հանդաբերդի վանքը

						<img width="2272" height="1704" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5.jpg?v=1622120025" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5.jpg?v=1622120025 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-300x225.jpg?v=1622120025 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-1024x768.jpg?v=1622120025 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-768x576.jpg?v=1622120025 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-1536x1152.jpg?v=1622120025 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-2048x1536.jpg?v=1622120025 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-370x278.jpg?v=1622120025 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" />

						<img width="1600" height="1200" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004 1600w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-300x225.jpg?v=1622120004 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-1024x768.jpg?v=1622120004 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-768x576.jpg?v=1622120004 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-1536x1152.jpg?v=1622120004 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-370x278.jpg?v=1622120004 370w" sizes="(max-width: 1600px) 100vw, 1600px" />

						<img width="2560" height="1702" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-scaled.jpg?v=1622119997" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-scaled.jpg?v=1622119997 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-300x199.jpg?v=1622119997 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-1024x681.jpg?v=1622119997 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-768x511.jpg?v=1622119997 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-1536x1021.jpg?v=1622119997 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-2048x1362.jpg?v=1622119997 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-370x246.jpg?v=1622119997 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-272x182.jpg?v=1622119997 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1702" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-scaled.jpg?v=1622119985" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-scaled.jpg?v=1622119985 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-300x199.jpg?v=1622119985 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-1024x681.jpg?v=1622119985 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-768x511.jpg?v=1622119985 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-1536x1021.jpg?v=1622119985 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-2048x1362.jpg?v=1622119985 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-370x246.jpg?v=1622119985 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-272x182.jpg?v=1622119985 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="1992" height="2560" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-scaled.jpg?v=1622119954" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-scaled.jpg?v=1622119954 1992w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-233x300.jpg?v=1622119954 233w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-797x1024.jpg?v=1622119954 797w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-768x987.jpg?v=1622119954 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-1195x1536.jpg?v=1622119954 1195w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-1593x2048.jpg?v=1622119954 1593w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-288x370.jpg?v=1622119954 288w" sizes="(max-width: 1992px) 100vw, 1992px" />

						<img width="1683" height="2560" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-scaled.jpg?v=1622119927" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-scaled.jpg?v=1622119927 1683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-197x300.jpg?v=1622119927 197w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-673x1024.jpg?v=1622119927 673w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-768x1169.jpg?v=1622119927 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-1010x1536.jpg?v=1622119927 1010w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-1346x2048.jpg?v=1622119927 1346w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-243x370.jpg?v=1622119927 243w" sizes="(max-width: 1683px) 100vw, 1683px" />

						<img width="1469" height="2560" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-scaled.jpg?v=1622119909" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-scaled.jpg?v=1622119909 1469w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-172x300.jpg?v=1622119909 172w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-588x1024.jpg?v=1622119909 588w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-768x1338.jpg?v=1622119909 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-882x1536.jpg?v=1622119909 882w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-1176x2048.jpg?v=1622119909 1176w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-212x370.jpg?v=1622119909 212w" sizes="(max-width: 1469px) 100vw, 1469px" />

						<img width="2272" height="1704" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009.jpg?v=1622119894" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009.jpg?v=1622119894 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-300x225.jpg?v=1622119894 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-1024x768.jpg?v=1622119894 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-768x576.jpg?v=1622119894 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-1536x1152.jpg?v=1622119894 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-2048x1536.jpg?v=1622119894 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-370x278.jpg?v=1622119894 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" />

						<img width="2560" height="1702" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-scaled.jpg?v=1622119883" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-scaled.jpg?v=1622119883 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-300x199.jpg?v=1622119883 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-1024x681.jpg?v=1622119883 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-768x511.jpg?v=1622119883 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-1536x1021.jpg?v=1622119883 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-2048x1362.jpg?v=1622119883 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-370x246.jpg?v=1622119883 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-272x182.jpg?v=1622119883 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

Տեղադրությունը:

Համալիրը գտնվում է Արցախի Վերին Խաչեն գավառում  (Արցախի հանրապետության Նոր Շահումյանի շրջան, այժմ` Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո), Լևոնագետի աջ ափի երկարությամբ ձգվող անտառապատ լեռնաբազկի մի գոգավորության բարձրադիր ափի եզրին, ընդարձակ բացատի հարավարևելյան կողմում, Հանդաբերդ ամրոցից մոտ մեկ կիլոմետր հյուսիս-արևելք մոտ, որը տարածքի ընդարձակ ամենահզոր ամրոցն է: Ամրոցը եկեղեցական որևէ կառույց չունի, և հավանական է, որ վանքը նախ և առաջ սպասարկել է բերդի բնակիչների պահանջմունքները։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-e1624830272488.jpg?v=1622122540" width="1354" height="613" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-e1624830272488.jpg?v=1622122540 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-e1624830272488-300x136.jpg?v=1622122540 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-e1624830272488-1024x464.jpg?v=1622122540 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-e1624830272488-768x348.jpg?v=1622122540 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-e1624830272488-370x168.jpg?v=1622122540 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" title="QNARAVAN, VANAKAN HAMALIR HANDABERD" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Գործունեությունը:

Համալիրի շինությունների հիմնական մասը, ըստ շինարարական արձանագրության, 1276 թվականին կառուցել է Դավիթ վարդապետը` տեղում գոյություն ունեցող ավելի հին եկեղեցու շուրջ (նկ. 1)։ 13-րդ դարի երկրորդ կեսում, մոնղոլական դաժան տիրապետության պայմաններում, վանական համալիրների հիմնադրումն ավելի հաճախ ձեռնարկվում էր հենց հոգևորականների կողմից` նրանց միջոցներով և նույնիսկ ֆիզիկական ջանքերով։ Այդ պատճառով էլ ճարտարապետական լուծումներն ու հարդարանքն անհամեմատ ավելի համեստ են: Այդ պարզ ու անպաճույճ կառույցները մի կողմից աներկբա վկայությունն են քաղաքական և տնտեսամշակութային անկման։ Մյուս կողմից էլ` դրանք յուրօրինակ մի շտեմարան են պարզելու, թե մշակույթն ինչպես էր արձագանքում և փորձում հարմարվել նոր ծանր պայմաններին` պահպանելով ազգային ինքնության հիմնական նվաճումները։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5.jpg?v=1622120025" width="2272" height="1704" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5.jpg?v=1622120025 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-300x225.jpg?v=1622120025 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-1024x768.jpg?v=1622120025 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-768x576.jpg?v=1622120025 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-1536x1152.jpg?v=1622120025 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-2048x1536.jpg?v=1622120025 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-370x278.jpg?v=1622120025 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" title="Նկ. 1 Վանքի տեսքն արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Վանքի տեսքն արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

Հանդաբերդի վանքի գործունեության ամենածաղկուն փուլը վերաբերում է 13-14-րդ դարերին, մի ժամանակաշրջան, երբ հայ հանրությունն ու մշակույթը փորձում էին պահպանել հին ավանդույթները` բայց և համակերպվել ռազմաքաղաքական աննախադեպ վայրիվերումների արտառոց իրավիճակին։ 13-րդ դարի առաջին երեսնամյակը Զաքարյանների ազատագրական առաքելության հետևանքով դինամիկ զարգացող քաղաքական հարաբերություններով, տնտեսությամբ և մշակույթով երանելի մի դարաշրջան է, որի ստեղծագործ շունչը մշակութային կյանքում զգացվում էր մինչև դարի կեսերը կամ մի քիչ էլ ավելի: 13-րդ դարի երկրորդ կեսը` ընդհուպ մինչև դարի վերջը, քաղաքական առումով միանգամայն այլ շրջան էր` դաժան օտար տիրապետություն, որի ժամանակ հիմնական միտումը դառնում են մաքառումն ու գոյատևումը, բարեկեցության միակ ձևը` նվաճողին ռազմական ծառայություն մատուցելը: Հանուն հայրենի երկրամասի կռվել հզորների համար և զոհվել հեռուներում` այսպիսի ճակատագիր էր վիճակված 13-րդ դարի Արևելյան Հայաստանի համարյա բոլոր իշխանական տների արի ներկայացուցիչներին։ Հեծյալ ռազմիկը ժամանակի շունչն էր, հայրենի կալվածքի անխախտության և եկեղեցու շենության գրավականը։  Մոնղոլները ոչ միայն նվաճեցին, թալանեցին ու ավերեցին երկիրը, իրականացրին զանգվածային կոտորածներ, այլև ստիպեցին նվաճված երկրների ռազմական ուժին` մասնակցել իրենց հետագա նվաճումներին։ Սա տեղական իշխանների համար տանելի մի տարբերակ էր, քանի որ մոնղոլներն այս դեպքում հրաժարվում էին ենթարկյալ իշխանական տիրույթների հետագա ավերումներից, բավարարվելով միայն հարկահանությամբ։ Ինչպես պարզվում է աղբյուրների մանրամասն քննությամբ, Վերին Խաչենի Դոփյան իշխանական տունը, որի ենթակայությամբ գտնվում էր Հանդաբերդի վանքը, նման կենսաձևի ամենահայտնի հետնորդներից էր: Նման իրավիճակում մշակույթի գերխնդիրը դառնում է` փոփոխվող պայմաններին հարմարվելով հանդերձ` հայ ինքնության պահպանությունը, մի առաքելություն, որ լավագույն կերպով դիտելի է և Հանդաբերդի վանքում։

Ճարտարապետական քննություն:

Վանքր տարածքը նախօրոք ենթարկվել է ինժեներական մշակման. ստեղծվել են հարավ-արևելքից դեպի հյուսիս-արևմուտք իջնող դարավանդ-հարթակներ, որոնց վրա էլ իրականացվել է կառուցապատումը։ Վանական համալիրն իր կազմում ներառում է կառույցների երկու խումբ (նկ. 2), որոնցից հիմնականը բաղկացած է գլխավոր եկեղեցուց, նրան կից երկու մատուռներից, ժամատուն-գավթից ու վերջինիս հյուսիսից կցված մատուռից, արևմուտքից կցված զանգակատնից, տապանաբակից (նկ. 3):

Նկ. 2 Վանքի հիմնական կառույցների հատակագիծը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

Հիմնական խմբից մոտ 10,0 մ հյուսիս գտնվում է երկրորդ՝ հյուսիսային մատուռի խումբը։ Հուշարձանախմբի ճարտարապետական հետազոտությունը թույլ է տվել վերականգնել վանքի շինարարության ողջ ընթացքը. այն ստեղծվել է տեղում գոյություն ունեցող հին եկեղեցու շուրջը՝ վերոհիշյալ կառույցները հաջորդաբար հավելելու միջոցով (նկ. 4):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-scaled.jpg?v=1622119985" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-scaled.jpg?v=1622119985 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-300x199.jpg?v=1622119985 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-1024x681.jpg?v=1622119985 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-768x511.jpg?v=1622119985 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-1536x1021.jpg?v=1622119985 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-2048x1362.jpg?v=1622119985 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-370x246.jpg?v=1622119985 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-272x182.jpg?v=1622119985 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 5 Գլխավոր եկեղեցու տեսքն արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Գլխավոր եկեղեցու տեսքն արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004" width="1600" height="1200" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004 1600w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-300x225.jpg?v=1622120004 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-1024x768.jpg?v=1622120004 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-768x576.jpg?v=1622120004 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-1536x1152.jpg?v=1622120004 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-370x278.jpg?v=1622120004 370w" sizes="(max-width: 1600px) 100vw, 1600px" title="Նկ. 3 Հյուսիսային խմբի վերակազմությունը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Հյուսիսային խմբի վերակազմությունը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-scaled.jpg?v=1622119997" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-scaled.jpg?v=1622119997 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-300x199.jpg?v=1622119997 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-1024x681.jpg?v=1622119997 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-768x511.jpg?v=1622119997 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-1536x1021.jpg?v=1622119997 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-2048x1362.jpg?v=1622119997 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-370x246.jpg?v=1622119997 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-272x182.jpg?v=1622119997 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 4 Զանգակատունը, գավիթը և  գլխավոր եկեղեցին, տեսքը հյուսիս-արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Զանգակատունը, գավիթը և  գլխավոր եկեղեցին, տեսքը հյուսիս-արևմուտքից, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

Գլխավոր եկեղեցին և նրան կցված մատուռներն ունեն միանավ թաղածածկ դահլիճի հորինվածք (նկ. 5), որը 12-13-րդ դարերում Արցախի վանական համալիրներում լայն կիրառություն ունի և հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցի կարևոր առանձնահատկություններից մեկն է: Արցախի ճարտարապետական դպրոցի առանձնահատկություններից է նաև գլխավոր եկեղեցում և մատուռներում փաստված ուղղանկյուն խորանի կիրառությունը: Հանդաբերդի վանքի գլխավոր եկեղեցին ու  մատուռները նույնպես ունեն ուղղանկյուն` դահլիճի հետ միասնական թաղով խորաններ:

Հետաքրքիր լուծում ունի ժամատուն-գավիթը և հատկապես նրա ծածկը: Այն կրկնում է հատակագծում մոտավորապես քառակուսու վրա բարձրացող անսյուն գավիթների՝ հատվող կամարների վրա հենվող ծածկերի ձևերը: Գմբեթատակ քառակուսին անկյուններում կառուցված կամարների միջոցով վեր է ածվել ութանկյան, վեջինիս վրա էլ հենվել է գագաթում երդիկ ունեցող «կեղծ» գմբեթը: Ծածկի այսպիսի կառուցվածքային համակարգը սերվում է ժողովրդական բնակելի տների «հազարաշեն» փայտածածկից և ապահովել է ներսույթի միասնականությունն ու ընդարձակությունը:

Հանդաբերդի վանքի զանգակատունն իր հորինվածքով վերաբերում է ուղղանկյուն հատակագծով,    աշտարակաձև   զանգակատների տիպին, որտեղ զուգակցված են զանգաշտարակի և մուտք-նախասրահի գործառույթները:

Իր եզակի հատակագծային և ծավալատարածական հորինվածքով առանձնանում է նաև Հանդաբերդի հյուսիսային՝ առանձին կանգնած մատուռը (նկ. 6): Այն ներսից խաչաձև, դրսից ուղղանկյուն, ոչ գմբեթավոր կառույց է: Փոքր եկեղեցիների ուղղանկյանը ներգծված խաչի հորինվածքային տիպը միշտ գմբեթի առկայություն է ենթադրում: Հայկական առայժմ հայտնի բոլոր այսպիսի եկեղեցիները գմբեթներ ունեն: Այստեղ այն բացակայում է: Իր եռախորան թաղակապ հորինվածքով, պատկերաքանդակներ կրող հին խաչքարերի օգտագործումով այն եզակի մի կառույց է ողջ միջնադարի ճարտարպետության համար։

Վանքը կառուցված է անմշակ և կիսամշակ ճեղքված քարով, կրաշաղախով, անկանոն, խառը շարվածքով: Շինանյութը տեղական, հիմնականում մոխրագույն երանգի քարն է։ Համալիրի տարբեր մասերում` պատերի շարվածքում առկա են որպես շինաքար օգտագործված բազմաթիվ խաչքարեր, որոնք յուրօրինակ հարդարման միջոց են՝ գեղարվեստական արտահայտչականությունն ապահովող տարր: Համալիրը կղմինդրածածկ է եղել: Հանդաբերդի վանական համալիրի ողջ տարածքից հավաքվել են կղմինդրների հազարից ավելի բեկորներ, որոնց մեջ կան նաև հայերեն արձանագրություններ կրողներ:

Հնագիտական հետազոտությունը:

2004-2005 թվականներին ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Արցախի արշավխմբի կողմից համալիրում իրականացվել են հնագիտական պեղումներ: Վանքի կառույցները մաքրվել են առատ բուսականությունից, փլուզման հետևանքով առաջացած հողի և քարի հզոր լիցքից, վավերացվել են ճարտարապետորեն կարևոր բոլոր մանրամասները, ինչը  հնարավոր է դարձրել համալիրի մասնակի վերականգնումն ու ամրակայումը։

Խաչքարերը:

Հանդաբերդի պեղումների ամենամեծ արդյունքներից մեկն էլ մոտ հարյուր ութսուն խաչքարերի ու խաչաքանդակ սալերի հայտնաբերումն է, որոնց միայն մի փոքր մասն էր տեսանելի մինչև պեղումները: Խաչքարերի առավել աչքի ընկնող օրինակները բազալտից են։ Կան նաև տեղական փխրուն ավազաքարից   և կաթնագույն կրաքարից  խաչքարեր ու խաչաքանդակ սալեր։ Որոշ խաչքարեր էլ գլաքարից են։

Հանդաբերդի խաչքարերի հիմնական մասը, ծավալային և հորինվածքային առումով ներկայանում է շարքային օրինակներով։ Դրանց բնորոշ է ցածր տեխնիկական կատարումն ու պարզունակ հորինվածքային լուծումը։ Խաչքարերի համար առանձնացվել են մի քանի ժամանակագրական խմբեր: Խաչքարերի  վաղ` 10-11-րդ դդ. վերաբերող օրինակներում խաչից բացի կան հորինվածքի այլ մանրամասներ էլ` վերնանկյունից դեպի խաչահատումն իջնող խաղողի ողկույզներ, խաչի ներքևի թևի երկու կողմերում դրվող պարզ վարդյակներ և այլն:  Ժամանակագրական հաջորդ խումբը կարելի է վերագրել 12-13-րդ դարերին։ Այն արդեն ըստ հորինվածքի կառուցվածքի ներկայանում է մի շարք տիպերով` ներառելով նաև խաչքարային մշակույթի  մի քանի եզակի օրինակներ։

Համեմատաբար վաղ օրինակների թվին կարելի է դասել բավականին ձգված համամասնություններով մի քանի խաչքարեր, որոնց հորինվածքը ներկայանում է խնձորակ-վարդյակի վրա հենվող` ակնհայտորեն ոսկերչական նախօրինակից ընդօրինակած խաչով։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-scaled.jpg?v=1622119954" width="1992" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-scaled.jpg?v=1622119954 1992w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-233x300.jpg?v=1622119954 233w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-797x1024.jpg?v=1622119954 797w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-768x987.jpg?v=1622119954 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-1195x1536.jpg?v=1622119954 1195w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-1593x2048.jpg?v=1622119954 1593w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-288x370.jpg?v=1622119954 288w" sizes="(max-width: 1992px) 100vw, 1992px" title="Նկ. 6 Հարավային մատուռը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Հարավային մատուռը, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

Սակայն թե’ Արցախի և թե’ կոնկրետ Հանդաբերդի խաչքարային արվեստի բարձրակետը վերաբերում է 12-րդ դարի երկրորդ կեսին և 13-րդ դարին: Այստեղ առանձին խումբ են կազմում կարծր բազալտից կերտած խաչքարերը (նկ. 7), որոնցից երեքը կրում են պատկերաքանդակներ: Երկու խաչքարային պատկերաքանդակներ առնչվում են  կռվի և խնջույքի թեմաներին: Դրանցից մեկը ներկայացնում է հեծյալ ռազմիկին` լիովին սպառազինված և գինու գավաթով (նկ. 8)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-scaled.jpg?v=1622119909" width="1469" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-scaled.jpg?v=1622119909 1469w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-172x300.jpg?v=1622119909 172w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-588x1024.jpg?v=1622119909 588w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-768x1338.jpg?v=1622119909 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-882x1536.jpg?v=1622119909 882w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-1176x2048.jpg?v=1622119909 1176w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-212x370.jpg?v=1622119909 212w" sizes="(max-width: 1469px) 100vw, 1469px" title="Նկ. 8 Խաչքար, 1204 թ., լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Խաչքար, 1204 թ., լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

Արցախում գոյություն ուներ հայրենիքի համար կռվող ռազմիկի մի առանձնահատուկ պաշտամունք, և այս պատկերաքանդակներն էլ հենց այդ պաշտամունքի դրսևորումներից են։ Հանդաբերդի խաչքարային եզակի մի հորինվածք էլ պատկերում է ստնտու մորը` մանկանը կուրծք տալիս (նկ. 9):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-scaled.jpg?v=1622119927" width="1683" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-scaled.jpg?v=1622119927 1683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-197x300.jpg?v=1622119927 197w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-673x1024.jpg?v=1622119927 673w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-768x1169.jpg?v=1622119927 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-1010x1536.jpg?v=1622119927 1010w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-1346x2048.jpg?v=1622119927 1346w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-243x370.jpg?v=1622119927 243w" sizes="(max-width: 1683px) 100vw, 1683px" title="Նկ. 7 Խաչքարային պատկերաքանդակ, 1194 թ., լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Խաչքարային պատկերաքանդակ, 1194 թ., լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009.jpg?v=1622119894" width="2272" height="1704" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009.jpg?v=1622119894 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-300x225.jpg?v=1622119894 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-1024x768.jpg?v=1622119894 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-768x576.jpg?v=1622119894 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-1536x1152.jpg?v=1622119894 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-2048x1536.jpg?v=1622119894 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-370x278.jpg?v=1622119894 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" title="Նկ. 9 Խաչքար, 12-րդ դարի վերջ – 13-րդ դարի սկիզբ, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 9 Խաչքար, 12-րդ դարի վերջ – 13-րդ դարի սկիզբ, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

Հանդաբերդի խաչքարերի և խաչաքանդակ սալերի վերջին խումբը վերաբերում է 13-րդ դ. վերջերին և 14-րդ դարի սկզբներին:  Խաչքարային մշակույթի համար  այս խումբն առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ մի շարք օրինակներ իրենց վրա կրում են ապագա հորինվածքի ուրվագծային հետքերը: Եզակի գյուտ Է մարմարյա փոքրիկ մի խաչասալի բեկորը` խաչի գծապատկերով և 1276 թ. արձանագրությամբ:

Հանդաբերդի վանքի տարածքում վավերացվել են նաև մի շարք տապանաքարեր։ Այս տեսակետից ուշագրավ է Աղվանից կաթողիկոս Տեր Ստեփանոսի անունը կրող հարթ տապանաքարը:

Արձանագրությունները:

Հանդաբերդի վանքի հետազոտության համար առաջնակարգ նշանակություն ունեն նրա ավելի քան երկու տասնյակի հասնող արձանագրությունները, որոնց զգալի մասը հայտնաբերվել է պեղումների շնորհիվ։ Մատենագրական աղբյուրներում չհիշատակված այս և նման շատ այլ վանքերի դեպքում արձանագրություններն, ըստ էության, դառնում են վանքի շինարարական, տնտեսամշակութային և իրավական կոնկրետ կյանքի մասին միակ գրավոր սկզբնաղբյուրը։ Դրանք շինարարական, նվիրատվական և հիշատակային բնույթի արձանագրություններ են, որոնց քննությամբ կարելի է պարզել վանքի տնտեսա-իրավական կյանքի որոշ մանրամասեր, ընդարձակել լեռնագավառի անձնանվանական համակարգը։ Հանդաբերդի վանքի դեպքում առաձնահատուկ նշանակություն ունեն և հայերեն արձանագրություններ կրող կղմինդրներն (նկ. 10) ու թասերի բեկորները, որոնք փաստում են հայերեն գրի օգտագործման տարածվածութունը նաև զուտ կենցաղային մակարդակով, որն իր հերթին էթնիկության ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկն է։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-scaled.jpg?v=1622119883" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-scaled.jpg?v=1622119883 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-300x199.jpg?v=1622119883 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-1024x681.jpg?v=1622119883 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-768x511.jpg?v=1622119883 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-1536x1021.jpg?v=1622119883 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-2048x1362.jpg?v=1622119883 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-370x246.jpg?v=1622119883 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-272x182.jpg?v=1622119883 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 10 Կղմինդրներ հայերեն արձանագրություններով, 13-րդ դար, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 10 Կղմինդրներ հայերեն արձանագրություններով, 13-րդ դար, լուս․ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։

Գտածոները:

Պեղումները տվել են մետաղից և կավից պատրաստված մի շարք գտածոներ, որոնք զգալի չափով հարստացնում են Արցախի նյութական մշակույթի մասին պատկե-րացումները։ Գլխավոր եկեղեցու պեղումներից գտնվել է մկրտության արձանագրակիր ավազանը։ Մետաղյա իրերի շարքում կարելի առանձնացնել տարատեսակ բևեռները, կողպեքի բանալին, ճարմանդը, ձիու պայտը, դարբնոցային զանազան նախապատրաս-տուկները, կացինը, ցախհատը, դանակը։ Եկեղեցական ծիսակատարության հետ են կապվում պղնձե զանգակն ու խաչի կոթառը։ Խեցեղենի իրերի մեջ մեծ թիվ են կազմում կարասների, խոհանոցային կճուճների և թասերի բեկորները։

Պեղումներից հայտնաբերված առարկաների քննությունը վկայում է վանական տնտեսության մեջ անտառահատման հետ կապված ճյուղի առաջացած բնույթը, հասարակ խեցեղենի գերակշռությունն առօրյա կենցաղում, գրավոր հայերենի ակնհայտ տարածվածությունը նաև կենցաղային մակարդակով:

Վիճակը:

Վանքի կառույցները անցած դարի 80-ական թվականների վերջին և Արցախյան առաջին պատերազմի ընթացքում տեղի քրդական բնակչության կողմից ենթարկվել են ավերման: Տեղահանվել և ջարդուփշուր են արվել տասնյակ խաչքարեր:

Արցախյան երկրորդ պատերազմի ընթացքում վանքը չի տուժել: Ներկա վիճակի մասին տեղեկություններ չկան:

Գրականություն

Պետրոսյան Հ., Կիրակոսյան Լ., Սաֆարյան Վ., Հանդաբերդի վանքը և նրա պեղումները, Երևան, Փրինթինֆո, 2009:

Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան, 1999

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Հանդաբերդի վանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/հանդաբերդի-վանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Հանդաբերդի վանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը: Համալիրը գտնվում է Արցախի Վերին Խաչեն գավառում  (Արցախի հանրապետության Նոր Շահումյանի շրջան, այժմ` Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո), Լևոնագետի աջ ափի երկարությամբ ձգվող անտառապատ լեռնաբազկի մի գոգավորության բարձրադիր ափի եզրին, ընդարձակ բացատի հարավարևելյան կողմում, Հանդաբերդ ամրոցից մոտ մեկ կիլոմետր հյուսիս-արևելք մոտ, որը տարածքի ընդարձակ ամենահզոր ամրոցն է: Ամրոցը եկեղեցական որևէ կառույց չունի, և հավանական է, որ վանքը նախ և առաջ սպասարկել է բերդի բնակիչների պահանջմունքները։ Գործունեությունը: Համալիրի շինությունների հիմնական մասը, ըստ շինարարական արձանագրության, 1276 թվականին կառուցել է Դավիթ վարդապետը` տեղում գոյություն ունեցող ավելի հին եկեղեցու շուրջ (նկ. 1)։ 13-րդ դարի երկրորդ կեսում, մոնղոլական դաժան տիրապետության պայմաններում, վանական համալիրների հիմնադրումն ավելի հաճախ ձեռնարկվում էր հենց հոգևորականների կողմից` նրանց միջոցներով և նույնիսկ ֆիզիկական ջանքերով։ Այդ պատճառով էլ ճարտարապետական լուծումներն ու հարդարանքն անհամեմատ ավելի համեստ են: Այդ պարզ ու անպաճույճ կառույցները մի կողմից աներկբա վկայությունն են քաղաքական և տնտեսամշակութային անկման։ Մյուս կողմից էլ` դրանք յուրօրինակ մի շտեմարան են պարզելու, թե մշակույթն ինչպես էր արձագանքում և փորձում հարմարվել նոր ծանր պայմաններին` պահպանելով ազգային ինքնության հիմնական նվաճումները։ Հանդաբերդի վանքի գործունեության ամենածաղկուն փուլը վերաբերում է 13-14-րդ դարերին, մի ժամանակաշրջան, երբ հայ հանրությունն ու մշակույթը փորձում էին պահպանել հին ավանդույթները` բայց և համակերպվել ռազմաքաղաքական աննախադեպ վայրիվերումների արտառոց իրավիճակին։ 13-րդ դարի առաջին երեսնամյակը Զաքարյանների ազատագրական առաքելության հետևանքով դինամիկ զարգացող քաղաքական հարաբերություններով, տնտեսությամբ և մշակույթով երանելի մի դարաշրջան է, որի ստեղծագործ շունչը մշակութային կյանքում զգացվում էր մինչև դարի կեսերը կամ մի քիչ էլ ավելի: 13-րդ դարի երկրորդ կեսը` ընդհուպ մինչև դարի վերջը, քաղաքական առումով միանգամայն այլ շրջան էր` դաժան օտար տիրապետություն, որի ժամանակ հիմնական միտումը դառնում են մաքառումն ու գոյատևումը, բարեկեցության միակ ձևը` նվաճողին ռազմական ծառայություն մատուցելը: Հանուն հայրենի երկրամասի կռվել հզորների համար և զոհվել հեռուներում` այսպիսի ճակատագիր էր վիճակված 13-րդ դարի Արևելյան Հայաստանի համարյա բոլոր իշխանական տների արի ներկայացուցիչներին։ Հեծյալ ռազմիկը ժամանակի շունչն էր, հայրենի կալվածքի անխախտության և եկեղեցու շենության գրավականը։  Մոնղոլները ոչ միայն նվաճեցին, թալանեցին ու ավերեցին երկիրը, իրականացրին զանգվածային կոտորածներ, այլև ստիպեցին նվաճված երկրների ռազմական ուժին` մասնակցել իրենց հետագա նվաճումներին։ Սա տեղական իշխանների համար տանելի մի տարբերակ էր, քանի որ մոնղոլներն այս դեպքում հրաժարվում էին ենթարկյալ իշխանական տիրույթների հետագա ավերումներից, բավարարվելով միայն հարկահանությամբ։ Ինչպես պարզվում է աղբյուրների մանրամասն քննությամբ, Վերին Խաչենի Դոփյան իշխանական տունը, որի ենթակայությամբ գտնվում էր Հանդաբերդի վանքը, նման կենսաձևի ամենահայտնի հետնորդներից էր: Նման իրավիճակում մշակույթի գերխնդիրը դառնում է` փոփոխվող պայմաններին հարմարվելով հանդերձ` հայ ինքնության պահպանությունը, մի առաքելություն, որ լավագույն կերպով դիտելի է և Հանդաբերդի վանքում։ Ճարտարապետական քննություն: Վանքր տարածքը նախօրոք ենթարկվել է ինժեներական մշակման. ստեղծվել են հարավ-արևելքից դեպի հյուսիս-արևմուտք իջնող դարավանդ-հարթակներ, որոնց վրա էլ իրականացվել է կառուցապատումը։ Վանական համալիրն իր կազմում ներառում է կառույցների երկու խումբ (նկ. 2), որոնցից հիմնականը բաղկացած է գլխավոր եկեղեցուց, նրան կից երկու մատուռներից, ժամատուն-գավթից ու վերջինիս հյուսիսից կցված մատուռից, արևմուտքից կցված զանգակատնից, տապանաբակից (նկ. 3):" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/հանդաբերդի-վանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:33:20+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004" />
	<meta property="og:image:width" content="1600" />
	<meta property="og:image:height" content="1200" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="7 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Հանդաբերդի վանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-05-27T13:18:51+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:33:20+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Հանդաբերդի վանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Հանդաբերդի վանքը - Monument Watch

Հանդաբերդի վանքը - Monument Watch


						<img width="2272" height="1704" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5.jpg?v=1622120025" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5.jpg?v=1622120025 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-300x225.jpg?v=1622120025 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-1024x768.jpg?v=1622120025 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-768x576.jpg?v=1622120025 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-1536x1152.jpg?v=1622120025 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-2048x1536.jpg?v=1622120025 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-370x278.jpg?v=1622120025 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" />

						<img width="1600" height="1200" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004 1600w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-300x225.jpg?v=1622120004 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-1024x768.jpg?v=1622120004 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-768x576.jpg?v=1622120004 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-1536x1152.jpg?v=1622120004 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-370x278.jpg?v=1622120004 370w" sizes="(max-width: 1600px) 100vw, 1600px" />

						<img width="2560" height="1702" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-scaled.jpg?v=1622119997" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-scaled.jpg?v=1622119997 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-300x199.jpg?v=1622119997 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-1024x681.jpg?v=1622119997 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-768x511.jpg?v=1622119997 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-1536x1021.jpg?v=1622119997 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-2048x1362.jpg?v=1622119997 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-370x246.jpg?v=1622119997 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-272x182.jpg?v=1622119997 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="2560" height="1702" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-scaled.jpg?v=1622119985" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-scaled.jpg?v=1622119985 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-300x199.jpg?v=1622119985 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-1024x681.jpg?v=1622119985 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-768x511.jpg?v=1622119985 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-1536x1021.jpg?v=1622119985 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-2048x1362.jpg?v=1622119985 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-370x246.jpg?v=1622119985 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-272x182.jpg?v=1622119985 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

						<img width="1992" height="2560" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-scaled.jpg?v=1622119954" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-scaled.jpg?v=1622119954 1992w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-233x300.jpg?v=1622119954 233w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-797x1024.jpg?v=1622119954 797w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-768x987.jpg?v=1622119954 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-1195x1536.jpg?v=1622119954 1195w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-1593x2048.jpg?v=1622119954 1593w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-288x370.jpg?v=1622119954 288w" sizes="(max-width: 1992px) 100vw, 1992px" />

						<img width="1683" height="2560" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-scaled.jpg?v=1622119927" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-scaled.jpg?v=1622119927 1683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-197x300.jpg?v=1622119927 197w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-673x1024.jpg?v=1622119927 673w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-768x1169.jpg?v=1622119927 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-1010x1536.jpg?v=1622119927 1010w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-1346x2048.jpg?v=1622119927 1346w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-243x370.jpg?v=1622119927 243w" sizes="(max-width: 1683px) 100vw, 1683px" />

						<img width="1469" height="2560" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-scaled.jpg?v=1622119909" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-scaled.jpg?v=1622119909 1469w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-172x300.jpg?v=1622119909 172w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-588x1024.jpg?v=1622119909 588w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-768x1338.jpg?v=1622119909 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-882x1536.jpg?v=1622119909 882w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-1176x2048.jpg?v=1622119909 1176w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-212x370.jpg?v=1622119909 212w" sizes="(max-width: 1469px) 100vw, 1469px" />

						<img width="2272" height="1704" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009.jpg?v=1622119894" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009.jpg?v=1622119894 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-300x225.jpg?v=1622119894 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-1024x768.jpg?v=1622119894 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-768x576.jpg?v=1622119894 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-1536x1152.jpg?v=1622119894 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-2048x1536.jpg?v=1622119894 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-370x278.jpg?v=1622119894 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" />

						<img width="2560" height="1702" src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-scaled.jpg?v=1622119883" class="sow-slider-background-image skip-lazy" alt="" decoding="async" style="" loading="eager" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-scaled.jpg?v=1622119883 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-300x199.jpg?v=1622119883 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-1024x681.jpg?v=1622119883 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-768x511.jpg?v=1622119883 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-1536x1021.jpg?v=1622119883 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-2048x1362.jpg?v=1622119883 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-370x246.jpg?v=1622119883 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-272x182.jpg?v=1622119883 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" />

Location

Handaberd Monastery is located in Verin Khachen region of Artsakh (New Shahumyan region of Artsakh Republic, presently under the Azerbaijani occupation), on the high edge of the wooded slope of the mountain range in the southeastern bank of the Levonaget River. The monastery is located not far from Handaberd – the biggest and strongest fortress of the region. The fortress lacks any religious buildings and it is probable that the monastery served the religious needs of the inhabitants of the fortress.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-1.jpg?v=1622134314" width="1354" height="1355" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-1.jpg?v=1622134314 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-1-300x300.jpg?v=1622134314 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-1-1024x1024.jpg?v=1622134314 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-1-150x150.jpg?v=1622134314 150w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-1-768x769.jpg?v=1622134314 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD-1-370x370.jpg?v=1622134314 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" title="QNARAVAN-VANAKAN-HAMALIR-HANDABERD" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Operation

According to one of the inscriptions, the main part of the buildings was built by Archimandrite David in 1276 around the older church on the site (Fig. 1). In the second half of the 13th century, during the Mongol dominion the foundation of a monastic complex was often laid by the clergymen themselves using their finance and even physical efforts. Thence, the architectural solutions and decorations are comparatively modest. These simple and plain buildings are on the one hand witnesses of the political, economic, cultural comedown and on the other hand a peculiar source to find out how the culture of the period voiced and tried to adapt to new hard conditions keeping the main elements of national identity.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5.jpg?v=1622120025" width="2272" height="1704" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5.jpg?v=1622120025 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-300x225.jpg?v=1622120025 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-1024x768.jpg?v=1622120025 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-768x576.jpg?v=1622120025 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-1536x1152.jpg?v=1622120025 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-2048x1536.jpg?v=1622120025 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/001-5-370x278.jpg?v=1622120025 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" title="Fig. 1 View of the monstry from the west, photo by Artsakh Archaeological Expedition. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 View of the monstry from the west, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

The main period of the operation of Handaberd Monastery goes back to the second half of the 13th century and to the 14th century. It was the period of the cruel Mongol dominion. The Mongol hordes not only invaded, plundered ruined the country and massacred the people but also made the armed forces of the conquered countries take part in their future invasions. The only intention of the period under these circumstances became struggle and survival, the only form of welfare was military service in the Mongol army. To fight for motherland’s sake in the Mongol army and to die in far-off countries – this was the fate of brave representatives of almost all noble families of Eastern Armenia. The cavalry was the main force of the period, the guarantee of the stability of the patrimonial possession and the existence of the Church. As it appeared after thorough investigations of the written sources, the Dopyan kin of Verin Khachen where Handaberd Monastery is located was one of the most famous followers of this way of life. Under these circumstances the main task of culture was to adapt to the changing conditions but keep Armenian identity, a mission which is best observed in Handaberd Monastery.

Architecture

The territory of the monastery was prepared beforehand; terraces were built from the south-east to the north-west on which buildings were erected. At present, the monastic complex consists of two groups of buildings (Fig. 2), the main one of which presents a cathedral with gavit, two chapels, a belfry in its west and a graveyard (Fig. 3).

Fig. 2 Plan of the main buildings of the monastery, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

About 10 m from the main group there is the second group of the northern chapel. The architectural investigation of the complex enables us to reconstruct the whole duration of the building process of the monastery which was founded on the place of a more ancient church gradually adding the above-mentioned buildings (Fig. 4).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-scaled.jpg?v=1622119985" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-scaled.jpg?v=1622119985 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-300x199.jpg?v=1622119985 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-1024x681.jpg?v=1622119985 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-768x511.jpg?v=1622119985 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-1536x1021.jpg?v=1622119985 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-2048x1362.jpg?v=1622119985 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-370x246.jpg?v=1622119985 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/005-4-1-272x182.jpg?v=1622119985 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 5 View of the main church from the west, photo by Artsakh Archaeological Expedition." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 View of the main church from the west, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004" width="1600" height="1200" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004 1600w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-300x225.jpg?v=1622120004 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-1024x768.jpg?v=1622120004 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-768x576.jpg?v=1622120004 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-1536x1152.jpg?v=1622120004 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4-370x278.jpg?v=1622120004 370w" sizes="(max-width: 1600px) 100vw, 1600px" title="Fig. 3 Reconstruction of the main group, photo by Artsakh Archaeological Expedition." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 Reconstruction of the main group, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-scaled.jpg?v=1622119997" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-scaled.jpg?v=1622119997 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-300x199.jpg?v=1622119997 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-1024x681.jpg?v=1622119997 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-768x511.jpg?v=1622119997 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-1536x1021.jpg?v=1622119997 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-2048x1362.jpg?v=1622119997 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-370x246.jpg?v=1622119997 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/004-4-272x182.jpg?v=1622119997 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 4 Bell tower, gavit and main church, view from the northwest, photo by Artsakh Archaeological Expedition." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 Bell tower, gavit and main church, view from the northwest, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

The cathedral and the chapels have one-nave vaulted roofs (Fig. 5), a construction which was widespread in the monastic complexes of Artsakh in the 12th – 13th centuries and are important characteristics of the Artsakh architectural school. Other characteristics of the Artsakh architectural school is the existence of the rectangular chamber observed in the cathedral and churches. The cathedral and churches of Handaberd Monastery also have rectangular chambers and a hall with a common vault.

The chapel-porch and especially its roof have an interesting construction. It repeats the forms of the colonless porches which are planned as an irregular square with interesting arches supporting the roof. The square under the dome is turned into an octagon by means of arches built in the corners. This octagon supports the false dome with a window (so-called yerdik) in its centre. The construction of such a roof is originated from the dwellings with roofs called hazarashen which gave unity and extensity to the inner part of the dwelling.

The belfry of Handaberd Monastery is rectangular in plan and refers to tower-shaped belfries in which the function of a belfry and a porch is combined.

The northern chapel of Handaberd standing afar is distinguished by its single planning and spatial construction (Fig. 6).  It is cross-planned inwardly though externally it is rectangular and lacks a dome. The type of the construction of a cross in the rectangular in small churches is always supposed to have a dome. But there is not a dome here. With its three chambered, vaulted construction and reused cross-stones with figurative reliefs it is single in the whole of the architecture of the Middle Ages.

The monastery is built of unpolished or badly polished split stones, lime mortar, uneven, mixed masonry. The material used here is mostly grayish local stones. In different parts of the complex of the walls cross-stones are used, they served as a building material as well as some device of an artistic element. The roof of the complex is tiled. Thousands of pieces of tiles were gathered from the whole territory of Handaberd Monastery. Among these tiles are some bearing inscriptions in Armenian. To save all buildings of the monastery from further damage and destruction the walls were reinforced and partly reconstructed.

Excavations

The excavations of the monastery complex were held in 2004-2005 and were carried out by the Artsakh expedition of Academy of Science of RA. Owing to the excavations, the ruins of the complex were cleared from the plants ground during the centuries as well as the mighty layer of earth and stones caused by the landslide and the most important architectural details were fixed which enables us to partly reconstruct and strengthen the buildings.

Khachkars

One of the most important results of excavations in Handaberd was the discovery of about 180 cross-stones and cross-carved plates; only whose small part was visible before excavations. The most remarkable cross-stones are made of basalt. There are cross-stones and cross-carved plates made of local friable sandstone, cream limestone. Some of the cross-stones are made of shingle.

The majority of cross-stones of Handaberd in size and in composition are represented by ordinary samples. They are characterized by low technical implementation and simple compositional solutions.

These cross-stones are divided into several chronological groups. In the cross-stones of the early period dating to the 10th – 11th centuries besides a cross there are also other decorative elements e.g. from the upper corner towards the cross are clusters of grapes, on both sides of the lower  part of the wings of the cross are simple rosettes, etc.

Next chronological groups of cross-stones are of the 12th – 13th centuries. They are represented by a number of types according to the decorative solution including several single examples of the cross-stone culture.

Comparatively early examples represent several cross-stones with elongated proportions, whose decor is introduced by a cross based on apple-rosettes; a decor which was obviously taken from a jewellery prototype.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-scaled.jpg?v=1622119954" width="1992" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-scaled.jpg?v=1622119954 1992w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-233x300.jpg?v=1622119954 233w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-797x1024.jpg?v=1622119954 797w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-768x987.jpg?v=1622119954 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-1195x1536.jpg?v=1622119954 1195w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-1593x2048.jpg?v=1622119954 1593w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/006-1-1-288x370.jpg?v=1622119954 288w" sizes="(max-width: 1992px) 100vw, 1992px" title="Fig. 6 North chapel, photo by Artsakh Archaeological Expedition." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 North chapel, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

But the masterpiece of cross-stone art both of Artsakh and particularly of Handaberd is of the second half of the 12th century and the 13th century. Three cross-stones made of hard basalt (Fig. 7) are distinguished in this group as they have carved portraits on them.  The two of them depict scenes of battle and feast. One of them shows a riding warrior in the full armour with a glass of wine in his hand (Fig. 8).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-scaled.jpg?v=1622119909" width="1469" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-scaled.jpg?v=1622119909 1469w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-172x300.jpg?v=1622119909 172w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-588x1024.jpg?v=1622119909 588w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-768x1338.jpg?v=1622119909 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-882x1536.jpg?v=1622119909 882w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-1176x2048.jpg?v=1622119909 1176w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/008-212x370.jpg?v=1622119909 212w" sizes="(max-width: 1469px) 100vw, 1469px" title="Fig. 8 Khachkar, late 12th - early. 13th century, photo by Artsakh Archaeological Expedition." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 8 Khachkar, late 12th - early. 13th century, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

There was a special attitude towards a soldier fighting for his country and this carving appears to show this attitude.  A single composition of Handaberd cross-stone art is a carved portrait of a mother fading a baby at the breast (Fig. 9).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-scaled.jpg?v=1622119927" width="1683" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-scaled.jpg?v=1622119927 1683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-197x300.jpg?v=1622119927 197w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-673x1024.jpg?v=1622119927 673w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-768x1169.jpg?v=1622119927 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-1010x1536.jpg?v=1622119927 1010w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-1346x2048.jpg?v=1622119927 1346w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/007-1-243x370.jpg?v=1622119927 243w" sizes="(max-width: 1683px) 100vw, 1683px" title="Fig. 7 Khachkar, 1204, photo by Artsakh Archaeological Expedition." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 Khachkar, 1204, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009.jpg?v=1622119894" width="2272" height="1704" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009.jpg?v=1622119894 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-300x225.jpg?v=1622119894 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-1024x768.jpg?v=1622119894 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-768x576.jpg?v=1622119894 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-1536x1152.jpg?v=1622119894 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-2048x1536.jpg?v=1622119894 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/009-370x278.jpg?v=1622119894 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" title="Fig. 9 Relief on a khachkar, 1194, photo by Artsakh Archaeological Expedition." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 9 Relief on a khachkar, 1194, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

The last group of Handaberd cross-stones and cross-carved plates dates back to the end of the 13th and the beginning of the 14th centuries. This group is remarkable for a number of cross-stones bearing traces of sketches of the future composition on them. A single discovery is a small piece of plate made of marble with a lined cross and an inscription of 1276.

A number of gravestones were documented on the territory of Handaberd Monastery. Among these gravestones the flat one with the name of Catholicos of Albanian Church Ter Stepanos on it is distinguished. The Albanian Church in the 12th-14th centuries had been functioning in the Arstakh and Utik provinces and united the Armenian people of those regions.

Inscriptions

Of great interest are more than 20 inscriptions the majority of which were discovered during excavations.

Unmentioned in the medieval written sources in this and in the similar monasteries these inscriptions become the only written sources of the real economic, cultural and juridical life of the monastery. These are inscriptions about building, settlement, remembrance and their investigations will enable us to clear up some details of the economical and juridical life of the monastery, enlarge the toponimical system of the region. In case of Handaberd Monastery Armenian inscriptions on the tales (Fig. 10) and on the fragments of pottery are of particular importance as they prone the widespread usage of the Armenian language on the pure economic matters which is in its turn the highest indices of ethnology.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-scaled.jpg?v=1622119883" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-scaled.jpg?v=1622119883 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-300x199.jpg?v=1622119883 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-1024x681.jpg?v=1622119883 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-768x511.jpg?v=1622119883 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-1536x1021.jpg?v=1622119883 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-2048x1362.jpg?v=1622119883 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-370x246.jpg?v=1622119883 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/010-272x182.jpg?v=1622119883 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 10 Roof tiles with Armenian inscriptions, photo by Artsakh Archaeological Expedition." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 10 Roof tiles with Armenian inscriptions, photo by Artsakh Archaeological Expedition.

Findings

The excavations gave a number of items in metal and clay which greatly enrich our knowledge of the material culture of Artsakh. During the excavations of the Cathedral a baptismal basin was unearthed with an inscription on it. Among metal works different items can be distinguished: a key, a clasp, a horse-shoe and various items of the blacksmith production such as an axe, a pick, a knife. The handle of a cross and a bronze bell are associated with religious rites. Among pottery large pots so-called ‘karases’, pieces of kitchen pots and bowls were found.

Literature

Petrosyan H., Kirakosyan L., Safaryan V., Handaberd monastery and its excavations, Yerevan, Printinfo, 2009 (in Armenian).

Karapetyan S., Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, Yerevan, Gitutiun, 2001.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Handaberd Monastery - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd-monastery/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Handaberd Monastery - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location Handaberd Monastery is located in Verin Khachen region of Artsakh (New Shahumyan region of Artsakh Republic, presently under the Azerbaijani occupation), on the high edge of the wooded slope of the mountain range in the southeastern bank of the Levonaget River. The monastery is located not far from Handaberd – the biggest and strongest fortress of the region. The fortress lacks any religious buildings and it is probable that the monastery served the religious needs of the inhabitants of the fortress. Operation According to one of the inscriptions, the main part of the buildings was built by Archimandrite David in 1276 around the older church on the site (Fig. 1). In the second half of the 13th century, during the Mongol dominion the foundation of a monastic complex was often laid by the clergymen themselves using their finance and even physical efforts. Thence, the architectural solutions and decorations are comparatively modest. These simple and plain buildings are on the one hand witnesses of the political, economic, cultural comedown and on the other hand a peculiar source to find out how the culture of the period voiced and tried to adapt to new hard conditions keeping the main elements of national identity. The main period of the operation of Handaberd Monastery goes back to the second half of the 13th century and to the 14th century. It was the period of the cruel Mongol dominion. The Mongol hordes not only invaded, plundered ruined the country and massacred the people but also made the armed forces of the conquered countries take part in their future invasions. The only intention of the period under these circumstances became struggle and survival, the only form of welfare was military service in the Mongol army. To fight for motherland’s sake in the Mongol army and to die in far-off countries – this was the fate of brave representatives of almost all noble families of Eastern Armenia. The cavalry was the main force of the period, the guarantee of the stability of the patrimonial possession and the existence of the Church. As it appeared after thorough investigations of the written sources, the Dopyan kin of Verin Khachen where Handaberd Monastery is located was one of the most famous followers of this way of life. Under these circumstances the main task of culture was to adapt to the changing conditions but keep Armenian identity, a mission which is best observed in Handaberd Monastery. Architecture The territory of the monastery was prepared beforehand; terraces were built from the south-east to the north-west on which buildings were erected. At present, the monastic complex consists of two groups of buildings (Fig. 2), the main one of which presents a cathedral with gavit, two chapels, a belfry in its west and a graveyard (Fig. 3)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd-monastery/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-06-02T06:07:19+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/05/003-4.jpg?v=1622120004" />
	<meta property="og:image:width" content="1600" />
	<meta property="og:image:height" content="1200" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="9 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd-monastery/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd-monastery/","name":"Handaberd Monastery - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-05-27T13:18:51+00:00","dateModified":"2021-06-02T06:07:19+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd-monastery/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd-monastery/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/handaberd-monastery/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Handaberd Monastery"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Handaberd Monastery - Monument Watch