Location

The Meghretsots St. Astvatsatsin Church is located in Shushi City's upper district, approximately 600 meters south-west of the Ghazanchetsots Cathedral (Holy Savior Cathedral).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots.jpg?v=1654791479" width="1358" height="646" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots.jpg?v=1654791479 1358w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots-300x143.jpg?v=1654791479 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots-1024x487.jpg?v=1654791479 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots-768x365.jpg?v=1654791479 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots-370x176.jpg?v=1654791479 370w" sizes="(max-width: 1358px) 100vw, 1358px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Historical overview

In 1838, immigrants from Meghri built the church in the district of the same name. According to the building inscription, it is known as St. Meghretsots Holy Savior Church, and was built with the financial help of Mahtesi Hakhumyants (Barkhutaryans 1895, 132).

The church was demolished, renovated, and functioned as an outdoor movie theater in the 1960s (Fig. 1). Witnesses claim that it was nearly impossible to destroy the church's strong and thick walls.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-scaled.jpg?v=1654756263" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-scaled.jpg?v=1654756263 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-300x225.jpg?v=1654756263 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-1024x768.jpg?v=1654756263 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-768x576.jpg?v=1654756263 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-1536x1152.jpg?v=1654756263 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-2048x1536.jpg?v=1654756263 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-370x278.jpg?v=1654756263 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 1 The general view of the church before the excavations, photo by N. Yeranyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the church before the excavations, photo by N. Yeranyan.

During the Soviet period, the majority of the walls were demolished by explosions as a result of the Azerbaijani authorities' extortion of Armenian cultural heritage, and the main walls were incorporated into the asphalt (Mkrtchyan 1980, 159). The excavations in the area were carried out in 2017 by the Artsakh Republic's "State Service for the protection of historical environment" SNCO. As a result of the excavations, the asphalt layer was removed, and the church's base was exposed (Figs. 2, 3). The territory was completely covered in asphalt prior to the excavations. Only the tabernacle and sacristies were visible on the site (Fig. 4).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-scaled.jpg?v=1654756322" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-scaled.jpg?v=1654756322 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-300x225.jpg?v=1654756322 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1024x768.jpg?v=1654756322 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-768x576.jpg?v=1654756322 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1536x1152.jpg?v=1654756322 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-2048x1536.jpg?v=1654756322 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-370x278.jpg?v=1654756322 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 2 The removal of the asphalt layer in the church area, photo by N. Yeranyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The removal of the asphalt layer in the church area, photo by N. Yeranyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-scaled.jpg?v=1654756442" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-scaled.jpg?v=1654756442 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-300x225.jpg?v=1654756442 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-1024x768.jpg?v=1654756442 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-768x576.jpg?v=1654756442 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-1536x1152.jpg?v=1654756442 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-2048x1536.jpg?v=1654756442 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-370x278.jpg?v=1654756442 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 4 The tabernacle of the church and the two sacristies, photo by N. Yeranyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The tabernacle of the church and the two sacristies, photo by N. Yeranyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-scaled.jpg?v=1654756500" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-scaled.jpg?v=1654756500 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-225x300.jpg?v=1654756500 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-768x1024.jpg?v=1654756500 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1152x1536.jpg?v=1654756500 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1536x2048.jpg?v=1654756500 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-278x370.jpg?v=1654756500 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="Fig. 5 The polished edges of the southern entrance and paved yard, photo by N.Yeranyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The polished edges of the southern entrance and paved yard, photo by N.Yeranyan.

The condition before, during, and after the war

Prior to the war, only the eastern wall was standing, with the foundations of the other walls reaching up to 1 meter in height. There is no information available regarding the monument during or after the war.

The monument is currently under Azerbaijani occupation.

Bibliographic examination

Makar Barkhudaryants (Barkhutaryants 1895) provides detailed information about the church. Mkrtchyan's work on Artsakh's historical and architectural monuments provided us with information about the monument's condition throughout the Soviet era (Mkrtchyan 1985).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-scaled.jpg?v=1654756382" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-scaled.jpg?v=1654756382 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-300x225.jpg?v=1654756382 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-1024x768.jpg?v=1654756382 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-768x576.jpg?v=1654756382 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-1536x1152.jpg?v=1654756382 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-2048x1536.jpg?v=1654756382 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-370x278.jpg?v=1654756382 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 3 The general view of the church after the excavations, photo by N. Yeranyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The general view of the church after the excavations, photo by N. Yeranyan.

Architectural-compositional examination

According to Makar Barkhudaryants, the church was constructed on the same principles as the Aguletsots church: the chapel had a rectangular spatial composition. The vaulted arches were supported by four pillars raised in the hall's center and three pairs of columns on the hall's longitudinal walls. It had two south-west entrances and ten windows. The bell tower was a three-story building made of polished stones. A small bell tower, similar to an octagonal rotunda, was also in the middle of the church roof, as is common in Artsakh's contemporary churches.

According to Makar Barkhudaryants, the following inscription was discovered on the front stone of the south door: "In 1838, Mahtesi Hakhumeants didn't have an offspring to continue his lineage, so he built this holy church as a testament to letting the human race fly on high for the sake of the immortal name of the Blessed Virgin Mary. The earthly body is buried here, in this glorious tomb of a temple, in commemoration of the passing soul's journey in the transient world, before the fulfillment of a new destiny." (Barkhutaryants 1895, 132-133). The location of the slab, mentioned by the lintel, is currently unknown.

According to the Karabakh Ecclesiastical Court's verdict on the renovation of Meghretsots Church on May 13, 1839 (RA HSCA, p. 56, l. 1, c. 415, sht. 2-3, original manuscript), there was formerly a wooden church on the site. The document clearly states that the church was to be built only after 1839. The inscription on the facade's stone most likely contains the construction date of the church's initial wooden structure.

The church is 24.75 x 12.77 meters in size, with walls up to 1.6 meters thick. It had two entrances, one on the south and one on the west; the adjacent parts of them were paved (Fig. 5). The Meghretsots Church, with its spatial-architectural solutions, is reminiscent of the historic churches of Artsakh from the 17th to the 19th centuries (Fig. 6).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006.jpeg?v=1654756746" width="1048" height="780" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006.jpeg?v=1654756746 1048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006-300x223.jpeg?v=1654756746 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006-1024x762.jpeg?v=1654756746 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006-768x572.jpeg?v=1654756746 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006-370x275.jpeg?v=1654756746 370w" sizes="(max-width: 1048px) 100vw, 1048px" title="Fig. 6 The architectural plan of the church, photo by M. Titanyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The architectural plan of the church, photo by M. Titanyan.

Bibliography

Barkhutaryants, 1895–Barkhutaryants M., Artsakh, Baku, Aror.

Mkrtchyan, 1985-Mkrtchyan Sh., Historical and architectural monuments of Nagorno Karabakh, Yerevan, Armenia.

Petrosyan 2010 – Petrosyan H., Cultural ethnocide in Artsakh (mechanism of extortion of cultural heritage), state terrorism of Azerbaijan and the policy of ethnic cleansing against Nagorno Karabakh, Shushi, pp. 137-148.

Location The Meghretsots St. Astvatsatsin Church is located in Shushi City’s upper district, approximately 600 meters south-west of the Ghazanchetsots Cathedral (Holy Savior Cathedral). Historical overview In 1838, immigrants from Meghri built the church in the district of the same name. According to the building inscription, it is known as St. Meghretsots Holy Savior Church, and was built with the financial help of Mahtesi Hakhumyants (Barkhutaryans 1895, 132). The church was demolished, renovated, and functioned as an outdoor movie theater in the 1960s (Fig. 1). Witnesses claim that it was nearly impossible to destroy the church’s strong and thick walls. During the Soviet period, the majority of the walls were demolished by explosions as a result of the Azerbaijani authorities’ extortion of Armenian cultural heritage, and the main walls were incorporated into the asphalt (Mkrtchyan 1980, 159). The excavations in the area were carried out in 2017 by the Artsakh Republic’s “State Service for the protection of historical environment” SNCO. As a result of the excavations, the asphalt layer was removed, and the church’s base was exposed (Figs. 2, 3). The territory was completely covered in asphalt prior to the excavations. Only the tabernacle and sacristies were visible on the site (Fig. 4).   The condition before, during, and after the war Prior to the war, only the eastern wall was standing, with the foundations of the other walls reaching up to 1 meter in height. There is no information available regarding the monument during or after the war. The monument is currently under Azerbaijani occupation. Bibliographic examination Makar Barkhudaryants (Barkhutaryants 1895) provides detailed information about the church. Mkrtchyan’s work on Artsakh’s historical and architectural monuments provided us with information about the monument’s condition throughout the Soviet era (Mkrtchyan 1985). Architectural-compositional examination  According to Makar Barkhudaryants, the church was constructed on the same principles as the Aguletsots church: the chapel had a rectangular spatial composition. The vaulted arches were supported by four pillars raised in the hall’s center and three pairs of columns on the hall’s longitudinal walls. It had two south-west entrances and ten windows. The bell tower was a three-story building made of polished stones. A small bell tower, similar to an octagonal rotunda, was also in the middle of the church roof, as is common in Artsakh’s contemporary churches. According to Makar Barkhudaryants, the following inscription was discovered on the front stone of the south door: “In 1838, Mahtesi Hakhumeants didn’t have an offspring to continue his lineage, so he built this holy church as a testament to letting the human race fly on high for the sake of the immortal name of the Blessed Virgin Mary. The earthly body is buried here, in this glorious tomb of a temple, in commemoration of the passing soul’s journey in the transient world, before the fulfillment of a new destiny.” (Barkhutaryants 1895, 132-133). The location of the slab, mentioned by the lintel, is currently unknown. According to the Karabakh Ecclesiastical Court’s verdict on the renovation of Meghretsots Church on May 13, 1839 (RA HSCA, p. 56, l. 1, c. 415, sht. 2-3, original manuscript), there was formerly a wooden church on the site. The document clearly states that the church was to be built only after 1839. The inscription on the facade’s stone most likely contains the construction date of the church’s initial wooden structure. The church is 24.75 x 12.77 meters in size, with walls up to 1.6 meters thick. It had two entrances, one on the south and one on the west; the adjacent parts of them were paved (Fig. 5). The Meghretsots Church, with its spatial-architectural solutions, is reminiscent of the historic churches of Artsakh from the 17th to the 19th centuries (Fig. 6).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Meghretsots St. Astvatsatsin Church - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/meghretsots-st-astvatsatsin-church/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Meghretsots St. Astvatsatsin Church - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The Meghretsots St. Astvatsatsin Church is located in Shushi City's upper district, approximately 600 meters south-west of the Ghazanchetsots Cathedral (Holy Savior Cathedral). Historical overview In 1838, immigrants from Meghri built the church in the district of the same name. According to the building inscription, it is known as St. Meghretsots Holy Savior Church, and was built with the financial help of Mahtesi Hakhumyants (Barkhutaryans 1895, 132). The church was demolished, renovated, and functioned as an outdoor movie theater in the 1960s (Fig. 1). Witnesses claim that it was nearly impossible to destroy the church's strong and thick walls. During the Soviet period, the majority of the walls were demolished by explosions as a result of the Azerbaijani authorities' extortion of Armenian cultural heritage, and the main walls were incorporated into the asphalt (Mkrtchyan 1980, 159). The excavations in the area were carried out in 2017 by the Artsakh Republic's "State Service for the protection of historical environment" SNCO. As a result of the excavations, the asphalt layer was removed, and the church's base was exposed (Figs. 2, 3). The territory was completely covered in asphalt prior to the excavations. Only the tabernacle and sacristies were visible on the site (Fig. 4).   The condition before, during, and after the war Prior to the war, only the eastern wall was standing, with the foundations of the other walls reaching up to 1 meter in height. There is no information available regarding the monument during or after the war. The monument is currently under Azerbaijani occupation. Bibliographic examination Makar Barkhudaryants (Barkhutaryants 1895) provides detailed information about the church. Mkrtchyan's work on Artsakh's historical and architectural monuments provided us with information about the monument's condition throughout the Soviet era (Mkrtchyan 1985). Architectural-compositional examination  According to Makar Barkhudaryants, the church was constructed on the same principles as the Aguletsots church: the chapel had a rectangular spatial composition. The vaulted arches were supported by four pillars raised in the hall's center and three pairs of columns on the hall's longitudinal walls. It had two south-west entrances and ten windows. The bell tower was a three-story building made of polished stones. A small bell tower, similar to an octagonal rotunda, was also in the middle of the church roof, as is common in Artsakh's contemporary churches. According to Makar Barkhudaryants, the following inscription was discovered on the front stone of the south door: "In 1838, Mahtesi Hakhumeants didn't have an offspring to continue his lineage, so he built this holy church as a testament to letting the human race fly on high for the sake of the immortal name of the Blessed Virgin Mary. The earthly body is buried here, in this glorious tomb of a temple, in commemoration of the passing soul's journey in the transient world, before the fulfillment of a new destiny." (Barkhutaryants 1895, 132-133). The location of the slab, mentioned by the lintel, is currently unknown. According to the Karabakh Ecclesiastical Court's verdict on the renovation of Meghretsots Church on May 13, 1839 (RA HSCA, p. 56, l. 1, c. 415, sht. 2-3, original manuscript), there was formerly a wooden church on the site. The document clearly states that the church was to be built only after 1839. The inscription on the facade's stone most likely contains the construction date of the church's initial wooden structure. The church is 24.75 x 12.77 meters in size, with walls up to 1.6 meters thick. It had two entrances, one on the south and one on the west; the adjacent parts of them were paved (Fig. 5). The Meghretsots Church, with its spatial-architectural solutions, is reminiscent of the historic churches of Artsakh from the 17th to the 19th centuries (Fig. 6)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/meghretsots-st-astvatsatsin-church/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-06-13T06:46:34+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-scaled.jpg?v=1654756263" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/meghretsots-st-astvatsatsin-church/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/meghretsots-st-astvatsatsin-church/","name":"Meghretsots St. Astvatsatsin Church - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-06-09T06:39:30+00:00","dateModified":"2022-06-13T06:46:34+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/meghretsots-st-astvatsatsin-church/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/meghretsots-st-astvatsatsin-church/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/meghretsots-st-astvatsatsin-church/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Meghretsots St. Astvatsatsin Church"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Տեղադրությունը

Փանահ խանին վերագրվող պալատական համալիրը գտնվում է Աղդամ (Ակնա) քաղաքում, Տիգրանակերտից մոտ 8,5 կմ հարավ-արևելք։ Խորհրդային տարիներին այն համանուն շրջանի կենտրոնն էր, իսկ 1993 թվականին հայկական ուժերի կողմից ազատագրվելուց հետո մինչև 2020 թվականը մտնում էր Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի կազմի մեջ: Այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam.jpg?v=1655123066" width="1353" height="546" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam.jpg?v=1655123066 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam-300x121.jpg?v=1655123066 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam-1024x413.jpg?v=1655123066 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam-768x310.jpg?v=1655123066 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam-370x149.jpg?v=1655123066 370w" sizes="(max-width: 1353px) 100vw, 1353px" title="Tr Gumbaz Agdam" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Պալատական համալիրի կառուցման մասին ստույգ պատմական վկայությունները բացակայում են: Համարվում է, որ այն կառուցել է տվել Ղարաբաղի խանության հիմնադիր Փանահ Ալի խանը իր կառավարման տարիներին: Եվ Աղդամ անունն էլ, որ բառացի նշանակում է սպիտակ տուն ծագում է հենց այս համալիրի արտաքին սպիտակ տեսքից։ Այն ամբողջովին կառուցված է Տիգրանակերտի տարածքի սպիտակ կրաքարե հանքի քարերով։

Պատմիչ Միրզա Ջամալ Ջևանշիրը, նկարագրելով Փանահ խանի կառավարման տարիներին կառուցված շինությունները, Աղդամում գտնվող և ոչ մի պալատ չի հիշատակում, այլ միայն Փանահի՝ Շահբուլաղի ամրոցը, որը կառուցվել է 1751-1752 թվականներին (Мирза Джамал 1959, 101-102): Միրզա Ջամալ Ջևանշիրը Աղդամում գտնվող կառույցների մասին նշում է միայն Իբրահիմ խանի կառուցած շինությունները թվարկելիս, որոնցում հիշատակում է Աղդամի այգու պատերը, Փանահ խանի և նրա երեխաների գերեզմանների վրայի խոշոր գմբեթները և ոռոգման համակարգերը (Мирза Джамал 1959, 102):

Նույնը կարող ենք տեսնել նաև Միրզա Ադիգյոզալ բեկի մոտ (Мирза Адигезаль бек 1950, 55-56): Աղդամի ապարանքի թվագրման համար պետք է հաշվի առնել Փանահ խանի շուրջ ստեղծված իրավիճակը, երբ նա պայքարում էր իշխանության հասնելու համար: Ինչպես հաղորդում է Միրզա Ադիգյոզալ բեկը, Փանահ խանը, օգտվելով պարսից Նադիր շահի սպանությամբ ստեղծված խառնակ իրավիճակից, փորձեց իր սեփական իշխանությունը հիմնել և կառուցել  սեփական ամրացված նստոցը: Սկզբում նա Բայաթ կոչվող վայրում մի ամրոց է կառուցում, որը սակայն ապահով չէր, քանի որ ամրոցին սպառնում էին շրջակա մահմեդական խաները և Արցախի հայ մելիքները: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը՝ Փանահը Տիգրանակերտի ավերակների մոտ կառուցում է Շահբուլաղի ամրոցը, որն իր իշխանության սկզբնական շրջանում նույնպես հուսալի և ապահով նստավայր չէր, քանի որ այստեղ ևս մշտապես առկա էր  իր գործունեությանն ընդդիմացող հայ մելիքների լրջագույն վտանգը։ (Мирза Адигезаль бек 1950, 54-56): Ուստի կարելի է եզրակացնել, որ Աղդամի ապարանքը կառուցվել է Շահբուլաղից հետո, 18-րդ դարի երկրորդ կեսին, միգուցե նաև ավելի ուշ:

Ուշագրավ է, որ ադրբեջանցի որոշ հետազոտողներ առանց որևէ փաստարկի փորձում են հնացնել Աղդամի ապարանքը։ Այսպես, պատմաբան Գյունթեքին Նաջաֆլիի կարծիքով պալատական համալիրը կառուցվել է 1738 թվականին և ծառայում էր Փանահին որպես ձմեռային նստավայր, իսկ հնագետ Սաբուհի Հուսեյնովը պալատի կառուցման համար ընտրված վայրը կապում է Փանահ խանի հոր հետ (Мирмехди Агаоглу, Оскверненный дворец, https://apa.az/ru/xeber/nagornyj_karabakh/Oskvernennyj-dvorec-lyubimyj-dom-Panahali-hana-mesto-gde-nocheval-Kadzhar-razrushennaya-mogila-Natavan-colorredREPORTAZh-FOTOcolor-439149):

Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն

Համալիրը բաղկացած է միմյանցից անջատ և իրար հանդեպ ուղիղ անկյան տակ տեղադրված երկու մասնաշենքերից (նկ. 1), որոնցից գլխավորը կազմված է երկու կողմից թաղածածկ սենյակների մեջ առնված գմբեթավոր սրահից և սյունազարդ նախասրահ-էյվանից: Երկրորդ կառույցը բաղկացած է երկու իրար կից թաղածածկ սենյակներից: Կենտրոնական սրահն (նկ. 2) ավարտվում է  խոշոր տրոմպների վրա հենված ութանիստ, բրգաձև երդիկավոր (նկ. 3, 4) գմբեթաթաղով (Саламзаде 1964, 84): Սյունասրահի գլանաձև սյուները միակտոր քարից են: Բոլոր շինությունները ներքուստ ունեն տարբեր չափերի կամարակապ խորշեր:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2.jpg?v=1655104306" width="800" height="658" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2.jpg?v=1655104306 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2-300x247.jpg?v=1655104306 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2-768x632.jpg?v=1655104306 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2-370x304.jpg?v=1655104306 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="նկ. 1 Պալատի հատակագիծը, Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, 2001, էջ 148։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Պալատի հատակագիծը, Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, 2001, էջ 148։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-scaled.jpg?v=1655104390" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-scaled.jpg?v=1655104390 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-300x199.jpg?v=1655104390 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-1024x681.jpg?v=1655104390 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-768x511.jpg?v=1655104390 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-1536x1021.jpg?v=1655104390 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-2048x1362.jpg?v=1655104390 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-370x246.jpg?v=1655104390 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-272x182.jpg?v=1655104390 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 3 Պալատի գմբեթը ներսից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Պալատի գմբեթը ներսից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-scaled.jpg?v=1655104352" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-scaled.jpg?v=1655104352 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-300x199.jpg?v=1655104352 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-1024x681.jpg?v=1655104352 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-768x511.jpg?v=1655104352 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-1536x1021.jpg?v=1655104352 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-2048x1362.jpg?v=1655104352 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-370x246.jpg?v=1655104352 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-272x182.jpg?v=1655104352 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 2  Պալատի գլխատան տրոմպային անցումը, ներքին տեսքը, լուս. Հ. Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2  Պալատի գլխատան տրոմպային անցումը, ներքին տեսքը, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-scaled.jpg?v=1655104427" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-scaled.jpg?v=1655104427 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-300x199.jpg?v=1655104427 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-1024x681.jpg?v=1655104427 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-768x511.jpg?v=1655104427 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-1536x1021.jpg?v=1655104427 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-2048x1362.jpg?v=1655104427 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-370x246.jpg?v=1655104427 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-272x182.jpg?v=1655104427 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 4 Պալատի տեսքը հյուսիսից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Պալատի տեսքը հյուսիսից, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

Աղդամի ապարանքը, ինչպես նաև 18-րդ դարի կեսերից սկսած Արցախի տարածքում մահմեդական խաների կողմից կառուցված մյուս ապարանքներն իրենց հատակագծային և ծավալատարածական լուծումներով, ճարտարապետական մանրամասներով ու շինարարական տեխնիկայով նման են Արցախի և Սյունիքի հայկական մելիքական ապարանքներին: Բոլոր այս ապարանքները կառուցվել են մեծ մասամբ արդեն բավականին ընդհանրացված հորինվածքային ձևերով և կառուցելակերպով, ինչն արդյունք էր նաև սրանց հորինվածքային բազմաբնույթ տարրերի և ողջ համակարգի ճարտարապետական լուծումների կանոնիկության (Ղուլյան, 2001, 118, 144):  Հարկ ենք համարում նշել, որ Փանահի և նրա որդու կառուցումները կատարել են շրջակայքից բերված վարպետները և արհեստավորները, որոնք բնականաբար հայեր էին (Մկրտչյան 1985, 214): Ապարանքի գլխատուն-դահլիճի չափերը ներքուստ կազմում են 7,0X7,0 մետր, ինչը մելիքական գլխատների տարածված միջին չափերն են: Այս պալատի գմբեթաթաղ սրահին ամենից մոտ կանգնած է Մոխրաթաղի ապարանքը, թեև նմանատիպ լուծումներ ունեն նաև Արցախի մելիքական այլ ապարանքները (Ղուլյան 2001, 118, 144-145):

Ադրբեջանցի հետազոտողները Փանահի պալատի սյունասրահի, Շահբուլաղի եռակամար սրահով շինության զուգահեռները սովորաբար տեսնում են Բաքվի 15-17-րդ դարերի ճարտարապետական համալիրներում և մասնավորապես Շիրվանշահների պալատական համալիրի կառույցներում (Авалов 1977, 16), իսկ սենյակների և դահլիճների դասավորությունը՝ Օրդուբադի տներում: Գմբեթավոր սրահի առկայությունը կապում են հազարաշեն («ղարադամ») կոչվող ժողովրդական բնակելի տան հորինվածքի հետ (Саламзаде 1964, 84):

Սյունիքի և Արցախի մելիքական ապարանքների ուշմիջնադարյան ճարտարապետությունն իր մեջ ներառում է հայկական ժողովրդական բնակելի տան, միջնադարյան հայկական աշխարհիկ շինություններում տարածված որոշ ճարտարապետական և հատակագծային լուծումների, ինչպես նաև ուշմիջնադարյան պարսկական պալատական ճարտարապետության մի շարք տարրեր (Ղուլյան 2001, 147): Նույն պատկերն է նաև Արցախի տարածքում հաստատված մահմեդական խաների պալատներում:

Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո

 1920-ական թվականներին Փանահ խանի պալատը բավականին ավերակ վիճակում էր գտնվում (Александрович 1927, с. 3-9): Հետագայում պալատի տարածքը և շրջակա համալիրը բարեկարգվել է, ոչ հեռու կառուցվել է մարզադաշտ, շրջակա հնավայրերից տեղափոխվել են մարդակրեպ կոթողներ և տապանաքարեր։ Այստեղ է տեղափոխվել և Վանքասարի հայտնի խաչքարը, որի կենտրոնական խաչն ու հայերեն արձանագրությունը նախօրոք ջնջվել են (Վանքասարի եկեղեցին)։

Արցախյան պատերազմների ժամանակ պալատական համալիրը չի տուժել ռազմական գործողություններից: 1993-2020 թվականներին պալատը միտումնավոր ավերվածությունների, քանդման չի ենթարկվել: Հարկ է արձանագրել, որ պալատի տարածքը տեղում հաստատված որոշ բնակիչների կողմից օգտագործվել է տնտեսական նպատակներով, ինչի պատճառով տարածքը աղտոտված է եղել (նկ. 5): Աղդամի շրջանն Ադրբեջանին անցնելուց հետո պալատի տարածքը մաքրվել է:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-scaled.jpg?v=1655104633" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-scaled.jpg?v=1655104633 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-300x199.jpg?v=1655104633 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-1024x681.jpg?v=1655104633 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-768x511.jpg?v=1655104633 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-1536x1021.jpg?v=1655104633 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-2048x1362.jpg?v=1655104633 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-370x246.jpg?v=1655104633 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-272x182.jpg?v=1655104633 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 5 Պալատի և բակի ընդհանուր տեսքը, լուս. Հ. Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Պալատի և բակի ընդհանուր տեսքը, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

Գրականություն

Ղուլյան 2001 -Ղուլյան Ա., Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, Երևան:

Մկրտչյան 1985 - Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, Երևան:

Авалов 1977 - Авалов Э., Архитектура города Шуша, Баку.

Александрович 1927 - Александрович Д., Евлах-Шуша, Известия Азкомстарис, вып. 3, с. 3-23.

Мирза 1950 - Мирза Адигезаль бек, Карабаг-наме, Баку.

Мирза 1959 - Мирза Джамал Джеваншир, История Карабага, Баку.

Саламзаде 1964 - Саламзаде А., Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв., Баку.

Мирмехди Агаоглу, Оскверненный дворец, https://apa.az/ru/xeber/nagornyj_karabakh/Oskvernennyj-dvorec-lyubimyj-dom-Panahali-hana-mesto-gde-nocheval-Kadzhar-razrushennaya-mogila-Natavan-colorredREPORTAZh-FOTOcolor-439149

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Ակնա, Փանահին վերագրվող պալատական համալիրը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/ակնա-փանահին-վերագրվող-պալատական-համ/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Ակնա, Փանահին վերագրվող պալատական համալիրը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Փանահ խանին վերագրվող պալատական համալիրը գտնվում է Աղդամ (Ակնա) քաղաքում, Տիգրանակերտից մոտ 8,5 կմ հարավ-արևելք։ Խորհրդային տարիներին այն համանուն շրջանի կենտրոնն էր, իսկ 1993 թվականին հայկական ուժերի կողմից ազատագրվելուց հետո մինչև 2020 թվականը մտնում էր Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի կազմի մեջ: Այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից։ Պատմական ակնարկ Պալատական համալիրի կառուցման մասին ստույգ պատմական վկայությունները բացակայում են: Համարվում է, որ այն կառուցել է տվել Ղարաբաղի խանության հիմնադիր Փանահ Ալի խանը իր կառավարման տարիներին: Եվ Աղդամ անունն էլ, որ բառացի նշանակում է սպիտակ տուն ծագում է հենց այս համալիրի արտաքին սպիտակ տեսքից։ Այն ամբողջովին կառուցված է Տիգրանակերտի տարածքի սպիտակ կրաքարե հանքի քարերով։ Պատմիչ Միրզա Ջամալ Ջևանշիրը, նկարագրելով Փանահ խանի կառավարման տարիներին կառուցված շինությունները, Աղդամում գտնվող և ոչ մի պալատ չի հիշատակում, այլ միայն Փանահի՝ Շահբուլաղի ամրոցը, որը կառուցվել է 1751-1752 թվականներին (Мирза Джамал 1959, 101-102): Միրզա Ջամալ Ջևանշիրը Աղդամում գտնվող կառույցների մասին նշում է միայն Իբրահիմ խանի կառուցած շինությունները թվարկելիս, որոնցում հիշատակում է Աղդամի այգու պատերը, Փանահ խանի և նրա երեխաների գերեզմանների վրայի խոշոր գմբեթները և ոռոգման համակարգերը (Мирза Джамал 1959, 102): Նույնը կարող ենք տեսնել նաև Միրզա Ադիգյոզալ բեկի մոտ (Мирза Адигезаль бек 1950, 55-56): Աղդամի ապարանքի թվագրման համար պետք է հաշվի առնել Փանահ խանի շուրջ ստեղծված իրավիճակը, երբ նա պայքարում էր իշխանության հասնելու համար: Ինչպես հաղորդում է Միրզա Ադիգյոզալ բեկը, Փանահ խանը, օգտվելով պարսից Նադիր շահի սպանությամբ ստեղծված խառնակ իրավիճակից, փորձեց իր սեփական իշխանությունը հիմնել և կառուցել  սեփական ամրացված նստոցը: Սկզբում նա Բայաթ կոչվող վայրում մի ամրոց է կառուցում, որը սակայն ապահով չէր, քանի որ ամրոցին սպառնում էին շրջակա մահմեդական խաները և Արցախի հայ մելիքները: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը՝ Փանահը Տիգրանակերտի ավերակների մոտ կառուցում է Շահբուլաղի ամրոցը, որն իր իշխանության սկզբնական շրջանում նույնպես հուսալի և ապահով նստավայր չէր, քանի որ այստեղ ևս մշտապես առկա էր  իր գործունեությանն ընդդիմացող հայ մելիքների լրջագույն վտանգը։ (Мирза Адигезаль бек 1950, 54-56): Ուստի կարելի է եզրակացնել, որ Աղդամի ապարանքը կառուցվել է Շահբուլաղից հետո, 18-րդ դարի երկրորդ կեսին, միգուցե նաև ավելի ուշ: Ուշագրավ է, որ ադրբեջանցի որոշ հետազոտողներ առանց որևէ փաստարկի փորձում են հնացնել Աղդամի ապարանքը։ Այսպես, պատմաբան Գյունթեքին Նաջաֆլիի կարծիքով պալատական համալիրը կառուցվել է 1738 թվականին և ծառայում էր Փանահին որպես ձմեռային նստավայր, իսկ հնագետ Սաբուհի Հուսեյնովը պալատի կառուցման համար ընտրված վայրը կապում է Փանահ խանի հոր հետ (Мирмехди Агаоглу, Оскверненный дворец, https://apa.az/ru/xeber/nagornyj_karabakh/Oskvernennyj-dvorec-lyubimyj-dom-Panahali-hana-mesto-gde-nocheval-Kadzhar-razrushennaya-mogila-Natavan-colorredREPORTAZh-FOTOcolor-439149): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Համալիրը բաղկացած է միմյանցից անջատ և իրար հանդեպ ուղիղ անկյան տակ տեղադրված երկու մասնաշենքերից (նկ. 1), որոնցից գլխավորը կազմված է երկու կողմից թաղածածկ սենյակների մեջ առնված գմբեթավոր սրահից և սյունազարդ նախասրահ-էյվանից: Երկրորդ կառույցը բաղկացած է երկու իրար կից թաղածածկ սենյակներից: Կենտրոնական սրահն (նկ. 2) ավարտվում է  խոշոր տրոմպների վրա հենված ութանիստ, բրգաձև երդիկավոր (նկ. 3, 4) գմբեթաթաղով (Саламзаде 1964, 84): Սյունասրահի գլանաձև սյուները միակտոր քարից են: Բոլոր շինությունները ներքուստ ունեն տարբեր չափերի կամարակապ խորշեր:  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/ակնա-փանահին-վերագրվող-պալատական-համ/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-06-13T12:25:18+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-scaled.jpg?v=1655104427" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1-%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d5%b6-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%be%d5%b8%d5%b2-%d5%ba%d5%a1%d5%ac%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1-%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d5%b6-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%be%d5%b8%d5%b2-%d5%ba%d5%a1%d5%ac%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4/","name":"Ակնա, Փանահին վերագրվող պալատական համալիրը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-06-13T07:26:46+00:00","dateModified":"2022-06-13T12:25:18+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1-%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d5%b6-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%be%d5%b8%d5%b2-%d5%ba%d5%a1%d5%ac%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1-%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d5%b6-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%be%d5%b8%d5%b2-%d5%ba%d5%a1%d5%ac%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a1-%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d5%b6-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%be%d5%b8%d5%b2-%d5%ba%d5%a1%d5%ac%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Ակնա, Փանահին վերագրվող պալատական համալիրը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Բերդավանք եկեղեցին

Տեղադրությունը

Բերդավանքը գտնվում է Հադրութի շրջանի Ղուչիլար գյուղում (նկ․ 1, 2)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Berdavank.jpg?v=1655393596" width="1352" height="485" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Berdavank.jpg?v=1655393596 1352w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Berdavank-300x108.jpg?v=1655393596 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Berdavank-1024x367.jpg?v=1655393596 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Berdavank-768x276.jpg?v=1655393596 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Berdavank-370x133.jpg?v=1655393596 370w" sizes="(max-width: 1352px) 100vw, 1352px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-2.jpg?v=1655371148" width="2272" height="1704" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-2.jpg?v=1655371148 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-2-300x225.jpg?v=1655371148 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-2-1024x768.jpg?v=1655371148 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-2-768x576.jpg?v=1655371148 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-2-1536x1152.jpg?v=1655371148 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-2-2048x1536.jpg?v=1655371148 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-2-370x278.jpg?v=1655371148 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" title="Նկ.  1 Եկեղեցին հյուսիսից, 2016, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ.  1 Եկեղեցին հյուսիսից, 2016, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1.jpg?v=1655371707" width="2272" height="1704" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1.jpg?v=1655371707 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1-300x225.jpg?v=1655371707 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1-1024x768.jpg?v=1655371707 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1-768x576.jpg?v=1655371707 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1-1536x1152.jpg?v=1655371707 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1-2048x1536.jpg?v=1655371707 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1-370x278.jpg?v=1655371707 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" title="Նկ.  2 Եկեղեցին ներսից, 2016, լուս․ Գ․Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ.  2 Եկեղեցին ներսից, 2016, լուս․ Գ․Բուդաղյանի։

Պատմական ակնարկ

Ղուչիլար գյուղը գտնվում է Հադրութ քաղաքից մոտ 6-7 կիլոմետր հարավ-արևելք Վելիջան իշխանի կամ Ցորաբերդից արևելք Բերդասարի հարավահայաց լանջին։ Ըստ Մ․ Բարխուդարյանի՝ «․․․բնակիչք գաղթած են Ղարադաղից, եկեղեցին՝ Բերդավանք, քարուկիր, քահանան գալիս է Նորաշէնից» (Բարխուտարեանց 1895, 43)։

Ամբողջությամբ հայերով բնակեցված գյուղը աստիճանաբար հայաթափվել է 1930-ական թվականների վերջերին, որից հետո դարձել է ադրբեջանական անասնապահների բնակատեղի։ Ազատագրվել է 1993 թվականի օգոստոսին։

2020 թվականի հոկտեմբերից օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Ուղղանկյուն հատակագծով միանավ սրահ է՝ արևելյան կողմում կիսակլոր խորանով, որի աջ ու ձախ կողմերում գտնվում են մեկական պատուհաններ (նկ․ 3)։ Թաղածածկ է, երկթեք տանիքով։ Կառուցված է անմշակ քարով և կրաշաղախով։ Լուսավորությունը ստանում էր արևելյան և արևմտյան կողմերում բացվող երկու լուսամուտներից (նկ․ 4)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-2.jpg?v=1655371902" width="2272" height="1704" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-2.jpg?v=1655371902 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-2-300x225.jpg?v=1655371902 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-2-1024x768.jpg?v=1655371902 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-2-768x576.jpg?v=1655371902 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-2-1536x1152.jpg?v=1655371902 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-2-2048x1536.jpg?v=1655371902 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-2-370x278.jpg?v=1655371902 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" title="Նկ.  3 Եկեղեցին ներսից, 2016, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ.  3 Եկեղեցին ներսից, 2016, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-3.jpg?v=1655371958" width="2272" height="1704" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-3.jpg?v=1655371958 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-3-300x225.jpg?v=1655371958 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-3-1024x768.jpg?v=1655371958 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-3-768x576.jpg?v=1655371958 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-3-1536x1152.jpg?v=1655371958 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-3-2048x1536.jpg?v=1655371958 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-3-370x278.jpg?v=1655371958 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" title="Նկ.  4 Եկեղեցին արևելքից, 2016, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ.  4 Եկեղեցին արևելքից, 2016, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

Մուտքն ամենայն հավանականությամբ բացվում էր հյուսիսային կողմից, որը հյուսիսային պատի մի հատվածի փլման արդյունքում չի երևում (նկ․ 5)։ Եկեղեցու շուրջը պահպանված շինությունների և պարսպապատերի հետքերը փաստում են, որ այստեղ նախկինում վանք է եղել։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-2.jpg?v=1655372053" width="2272" height="1704" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-2.jpg?v=1655372053 2272w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-2-300x225.jpg?v=1655372053 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-2-1024x768.jpg?v=1655372053 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-2-768x576.jpg?v=1655372053 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-2-1536x1152.jpg?v=1655372053 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-2-2048x1536.jpg?v=1655372053 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-2-370x278.jpg?v=1655372053 370w" sizes="(max-width: 2272px) 100vw, 2272px" title="Նկ.  5 Եկեղեցին հյուսիսից, 2016, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ.  5 Եկեղեցին հյուսիսից, 2016, լուս․ Գ․ Բուդաղյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Եկեղեցին գտնվում էր կիսավեր վիճակում։ Ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Գրականություն

1․ Բարխուտարեանց 1895 – Բարխուտարենաց Մ․, Արցախ, Բագու, 1895։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Բերդավանք եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/բերդավանք-եկեղեցին/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Բերդավանք եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Բերդավանքը գտնվում է Հադրութի շրջանի Ղուչիլար գյուղում (նկ․ 1, 2)։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/բերդավանք-եկեղեցին/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-07-22T11:43:16+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-2.jpg?v=1655371148" />
	<meta property="og:image:width" content="2272" />
	<meta property="og:image:height" content="1704" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","name":"Բերդավանք եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-06-16T09:35:44+00:00","dateModified":"2022-07-22T11:43:16+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Բերդավանք եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Բերդավանք եկեղեցին - Monument Watch

Բերդավանք եկեղեցին - Monument Watch


Церковь Мегрецоц Сурб Аствацацин

Локализация

Церковь Мегрецоц Сурб Аствацацин находится в верхнем квартале города Шуши, примерно в 600 км к юго-западу от церкви Сурб Аменапркич Казанчецоц.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots.jpg?v=1654791479" width="1358" height="646" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots.jpg?v=1654791479 1358w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots-300x143.jpg?v=1654791479 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots-1024x487.jpg?v=1654791479 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots-768x365.jpg?v=1654791479 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Meghretsots-370x176.jpg?v=1654791479 370w" sizes="(max-width: 1358px) 100vw, 1358px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Исторический очерк

Церковь построили в 1838-ом году переселенцы из Мегри в одноименном квартале. В строительной надписи она упоминается как Сурб Аменапркич Мегрецоц, которая была построена на средства Махтеса Ахумянца (Бархударянц 1895, 132).

В 1960-х годах церковь была разрушена, приспособлена и превращена в открытый летний кинотеатр (рис. 1). По словам очевидцев, крепкие и толстые стены церкви было почти невозможно разрушить.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-scaled.jpg?v=1654756263" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-scaled.jpg?v=1654756263 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-300x225.jpg?v=1654756263 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-1024x768.jpg?v=1654756263 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-768x576.jpg?v=1654756263 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-1536x1152.jpg?v=1654756263 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-2048x1536.jpg?v=1654756263 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-370x278.jpg?v=1654756263 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 1 Общий вид церкви до раскопок, фото Н. Еранян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид церкви до раскопок, фото Н. Еранян.

В советские годы в результате присвоения азербайджанскими властями армянского культурного наследия, большая часть стен была разрушена взрывами, а сохранившиеся на высоте до одного метра стены фундамента ушли под асфальт (Мкртчян 1980, 159). В 2017-ом году на месте производила раскопки археологическая экспедиция ГНО «Государственной службы охраны исторической среды» Республики Арцах, в результате чего слой асфальта был удален и расчищено основание церкви (рис. 2, 3). До раскопок территория полностью была заасфальтирована. На месте были видны лишь абсида и две ризницы (рис. 4).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-scaled.jpg?v=1654756322" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-scaled.jpg?v=1654756322 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-300x225.jpg?v=1654756322 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1024x768.jpg?v=1654756322 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-768x576.jpg?v=1654756322 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-1536x1152.jpg?v=1654756322 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-2048x1536.jpg?v=1654756322 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-2-370x278.jpg?v=1654756322 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 2 Работы по удалению слоя асфальта с территории церкви, фото Н. Еранян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Работы по удалению слоя асфальта с территории церкви, фото Н. Еранян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-scaled.jpg?v=1654756442" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-scaled.jpg?v=1654756442 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-300x225.jpg?v=1654756442 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-1024x768.jpg?v=1654756442 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-768x576.jpg?v=1654756442 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-1536x1152.jpg?v=1654756442 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-2048x1536.jpg?v=1654756442 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-1-370x278.jpg?v=1654756442 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 4 Абсида церкви и две ризницы, фото Н. Еранян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Абсида церкви и две ризницы, фото Н. Еранян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-scaled.jpg?v=1654756500" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-scaled.jpg?v=1654756500 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-225x300.jpg?v=1654756500 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-768x1024.jpg?v=1654756500 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1152x1536.jpg?v=1654756500 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1536x2048.jpg?v=1654756500 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-278x370.jpg?v=1654756500 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="Рис. 5 Тесаные края южного входа и мощеный двор, фото Н. Еранян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Тесаные края южного входа и мощеный двор, фото Н. Еранян.

Состояние до, во время и после войны

До войны на месте стояла только восточная стена, а основания других стен доходили до высоты 1 метр. О памятнике ни во время войны, ни после войны сведений нет. Ныне памятник находтится в азербайджанской оккупации.

Анализ письменных источников

Подробную информацию о церкви сообщает Макар Бархударянц (Бархударянц 1895). О состоянии церкви в советские годы получаем из книги Ш.Мкртчяна, посвященной историко-архитектурным памятникам Арцаха (Мкртчян 1985).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-scaled.jpg?v=1654756382" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-scaled.jpg?v=1654756382 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-300x225.jpg?v=1654756382 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-1024x768.jpg?v=1654756382 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-768x576.jpg?v=1654756382 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-1536x1152.jpg?v=1654756382 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-2048x1536.jpg?v=1654756382 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-1-1-370x278.jpg?v=1654756382 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 3 Общий вид церкви после раскопок, фото Н. Еранян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Общий вид церкви после раскопок, фото Н. Еранян.

Архитектурно-композиционное описание

Согласно Макару Бархударянцу, церковь была построена почти по тому же принципу, как и построенная в Шуши церковь Агулецоц – молельный зал имел прямоугольную объемно-пространственную композицию. Сводчатые арки опирались на четыре колонны в центре зала и на три пары пилястр продольных стен. Церковь имела два входа – с южной и западной сторон и 10 окон. Колокольня, построенная из чистотесанных камней, была трехъярусной. Еще одна маленькая колокольня в виде восьмиугольной ротонды была расположена в середине перекрытия, что очень характерно для множества арцахских церквей того же периода.

Согласно Макару Бархударянцу, на одном из камней фронтона имелась следующая надпись: «В год 1838: поломник (в Иерусалим) Папа Ахумянц, поскольку не было в их роду телесного дитя, завещал построить небесоподобный храм святой церкви, чтобы во имя Пресвятой Богородицы возвышалась до небес доброта к роду человеческому и в память о душе приходящего в мире этом. Но до выполнения зовета тело (его) превратилось в прах и было положено в в пышную могилу в этом храме» (Бархударянц 1895, 132-133). Ныне неизвестно, где находится упомянутая плита тимпана.

Согласно решению «Карабахского духовного суда о ремонте церкви Мегрецоц: 1839 года о восстановлении церкви Мегрецоц от 13 мая 2006 г. (РА ПКПА, ф. 56, к. 1, т. 415, 2-3, рукопись, оригинал)», раньше на ее месте была деревянная церковь. Из документа становится ясно, что церковь должна была быть построена после 1839-го года. Вероятно, в надписи на тимпане указана дата прежней, деревянной церкви.

Размеры церкви - 24,75х12,77 м, толщина стен которой доходят до 1,6 м.

Церковь имела два входа – южный и западный, часть с их внешней стороны была вымощена (рис. 5). Судя по наличию пилястр и фундамента северо-западной колонны, можно предположить, что сведения М. Бархударянца о том, что сводчатые арки прямоугольной в пространственном плане церкви опирались на четыре колонны в центре зала и три пары пилястр.

Церковь Мегрецоц своими объемно-пространственными и архитектурными решениями повторяет тип известных в 17-19-х веках церквей Арцаха (рис. 6).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006.jpeg?v=1654756746" width="1048" height="780" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006.jpeg?v=1654756746 1048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006-300x223.jpeg?v=1654756746 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006-1024x762.jpeg?v=1654756746 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006-768x572.jpeg?v=1654756746 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/006-370x275.jpeg?v=1654756746 370w" sizes="(max-width: 1048px) 100vw, 1048px" title="Рис. 6 План церкви по М. Титаняну." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 План церкви по М. Титаняну.

Литература

Бархударянц 1895 – Бархударянц М., Арцах, Изд. «Арор», Баку (на арм. яз).

Мкртчян 1985 – Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха, Изд-во «Айастан», Ереван.

Петросян 2010 – Петросян Г., Культурный этноцид в Арцахе (механизм насильственного присвоения культурного наследия), государственный терроризм Азербайджана и политика этнической чистки против Нагорного Карабаха, Шуши, стр.137-148 (на арм. яз.).

Локализация Церковь Мегрецоц Сурб Аствацацин находится в верхнем квартале города Шуши, примерно в 600 км к юго-западу от церкви Сурб Аменапркич Казанчецоц. Исторический очерк Церковь построили в 1838-ом году переселенцы из Мегри в одноименном квартале. В строительной надписи она упоминается как Сурб Аменапркич Мегрецоц, которая была построена на средства Махтеса Ахумянца (Бархударянц 1895, 132). В 1960-х годах церковь была разрушена, приспособлена и превращена в открытый летний кинотеатр (рис. 1). По словам очевидцев, крепкие и толстые стены церкви было почти невозможно разрушить. В советские годы в результате присвоения азербайджанскими властями армянского культурного наследия, большая часть стен была разрушена взрывами, а сохранившиеся на высоте до одного метра стены фундамента ушли под асфальт (Мкртчян 1980, 159). В 2017-ом году на месте производила раскопки археологическая экспедиция ГНО «Государственной службы охраны исторической среды» Республики Арцах, в результате чего слой асфальта был удален и расчищено основание церкви (рис. 2, 3). До раскопок территория полностью была заасфальтирована. На месте были видны лишь абсида и две ризницы (рис. 4).   Состояние до, во время и после войны До войны на месте стояла только восточная стена, а основания других стен доходили до высоты 1 метр. О памятнике ни во время войны, ни после войны сведений нет. Ныне памятник находтится в азербайджанской оккупации. Анализ письменных источников Подробную информацию о церкви сообщает Макар Бархударянц (Бархударянц 1895). О состоянии церкви в советские годы получаем из книги Ш.Мкртчяна, посвященной историко-архитектурным памятникам Арцаха (Мкртчян 1985). Архитектурно-композиционное описание Согласно Макару Бархударянцу, церковь была построена почти по тому же принципу, как и построенная в Шуши церковь Агулецоц – молельный зал имел прямоугольную объемно-пространственную композицию. Сводчатые арки опирались на четыре колонны в центре зала и на три пары пилястр продольных стен. Церковь имела два входа – с южной и западной сторон и 10 окон. Колокольня, построенная из чистотесанных камней, была трехъярусной. Еще одна маленькая колокольня в виде восьмиугольной ротонды была расположена в середине перекрытия, что очень характерно для множества арцахских церквей того же периода. Согласно Макару Бархударянцу, на одном из камней фронтона имелась следующая надпись: «В год 1838: поломник (в Иерусалим) Папа Ахумянц, поскольку не было в их роду телесного дитя, завещал построить небесоподобный храм святой церкви, чтобы во имя Пресвятой Богородицы возвышалась до небес доброта к роду человеческому и в память о душе приходящего в мире этом. Но до выполнения зовета тело (его) превратилось в прах и было положено в в пышную могилу в этом храме» (Бархударянц 1895, 132-133). Ныне неизвестно, где находится упомянутая плита тимпана. Согласно решению «Карабахского духовного суда о ремонте церкви Мегрецоц: 1839 года о восстановлении церкви Мегрецоц от 13 мая 2006 г. (РА ПКПА, ф. 56, к. 1, т. 415, 2-3, рукопись, оригинал)», раньше на ее месте была деревянная церковь. Из документа становится ясно, что церковь должна была быть построена после 1839-го года. Вероятно, в надписи на тимпане указана дата прежней, деревянной церкви. Размеры церкви – 24,75х12,77 м, толщина стен которой доходят до 1,6 м. Церковь имела два входа – южный и западный, часть с их внешней стороны была вымощена (рис. 5). Судя по наличию пилястр и фундамента северо-западной колонны, можно предположить, что сведения М. Бархударянца о том, что сводчатые арки прямоугольной в пространственном плане церкви опирались на четыре колонны в центре зала и три пары пилястр. Церковь Мегрецоц своими объемно-пространственными и архитектурными решениями повторяет тип известных в 17-19-х веках церквей Арцаха (рис. 6).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Церковь Мегрецоц Сурб Аствацацин - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-мегрецоц-сурб-аствацацин/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Церковь Мегрецоц Сурб Аствацацин - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Церковь Мегрецоц Сурб Аствацацин находится в верхнем квартале города Шуши, примерно в 600 км к юго-западу от церкви Сурб Аменапркич Казанчецоц. Исторический очерк Церковь построили в 1838-ом году переселенцы из Мегри в одноименном квартале. В строительной надписи она упоминается как Сурб Аменапркич Мегрецоц, которая была построена на средства Махтеса Ахумянца (Бархударянц 1895, 132). В 1960-х годах церковь была разрушена, приспособлена и превращена в открытый летний кинотеатр (рис. 1). По словам очевидцев, крепкие и толстые стены церкви было почти невозможно разрушить. В советские годы в результате присвоения азербайджанскими властями армянского культурного наследия, большая часть стен была разрушена взрывами, а сохранившиеся на высоте до одного метра стены фундамента ушли под асфальт (Мкртчян 1980, 159). В 2017-ом году на месте производила раскопки археологическая экспедиция ГНО «Государственной службы охраны исторической среды» Республики Арцах, в результате чего слой асфальта был удален и расчищено основание церкви (рис. 2, 3). До раскопок территория полностью была заасфальтирована. На месте были видны лишь абсида и две ризницы (рис. 4).   Состояние до, во время и после войны До войны на месте стояла только восточная стена, а основания других стен доходили до высоты 1 метр. О памятнике ни во время войны, ни после войны сведений нет. Ныне памятник находтится в азербайджанской оккупации. Анализ письменных источников Подробную информацию о церкви сообщает Макар Бархударянц (Бархударянц 1895). О состоянии церкви в советские годы получаем из книги Ш.Мкртчяна, посвященной историко-архитектурным памятникам Арцаха (Мкртчян 1985). Архитектурно-композиционное описание Согласно Макару Бархударянцу, церковь была построена почти по тому же принципу, как и построенная в Шуши церковь Агулецоц – молельный зал имел прямоугольную объемно-пространственную композицию. Сводчатые арки опирались на четыре колонны в центре зала и на три пары пилястр продольных стен. Церковь имела два входа – с южной и западной сторон и 10 окон. Колокольня, построенная из чистотесанных камней, была трехъярусной. Еще одна маленькая колокольня в виде восьмиугольной ротонды была расположена в середине перекрытия, что очень характерно для множества арцахских церквей того же периода. Согласно Макару Бархударянцу, на одном из камней фронтона имелась следующая надпись: «В год 1838: поломник (в Иерусалим) Папа Ахумянц, поскольку не было в их роду телесного дитя, завещал построить небесоподобный храм святой церкви, чтобы во имя Пресвятой Богородицы возвышалась до небес доброта к роду человеческому и в память о душе приходящего в мире этом. Но до выполнения зовета тело (его) превратилось в прах и было положено в в пышную могилу в этом храме» (Бархударянц 1895, 132-133). Ныне неизвестно, где находится упомянутая плита тимпана. Согласно решению «Карабахского духовного суда о ремонте церкви Мегрецоц: 1839 года о восстановлении церкви Мегрецоц от 13 мая 2006 г. (РА ПКПА, ф. 56, к. 1, т. 415, 2-3, рукопись, оригинал)», раньше на ее месте была деревянная церковь. Из документа становится ясно, что церковь должна была быть построена после 1839-го года. Вероятно, в надписи на тимпане указана дата прежней, деревянной церкви. Размеры церкви - 24,75х12,77 м, толщина стен которой доходят до 1,6 м. Церковь имела два входа – южный и западный, часть с их внешней стороны была вымощена (рис. 5). Судя по наличию пилястр и фундамента северо-западной колонны, можно предположить, что сведения М. Бархударянца о том, что сводчатые арки прямоугольной в пространственном плане церкви опирались на четыре колонны в центре зала и три пары пилястр. Церковь Мегрецоц своими объемно-пространственными и архитектурными решениями повторяет тип известных в 17-19-х веках церквей Арцаха (рис. 6)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-мегрецоц-сурб-аствацацин/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-06-27T08:02:27+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-1-1-scaled.jpg?v=1654756263" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%86%d0%be%d1%86-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%86%d0%be%d1%86-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd/","name":"Церковь Мегрецоц Сурб Аствацацин - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-06-09T06:39:30+00:00","dateModified":"2022-06-27T08:02:27+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%86%d0%be%d1%86-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%86%d0%be%d1%86-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%86%d0%be%d1%86-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Церковь Мегрецоц Сурб Аствацацин"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

Panah Khan's mansion complex is located in Aghdam (Akna), about 8.5 kilometers south-east of Tigranakert. During the Soviet era, it was the center of the same-named area, and after its liberation by Armenian forces in 1993, it was part of the Artsakh Republic's Askeran region until 2020. The region is currently occupied by Azerbaijan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam.jpg?v=1655123066" width="1353" height="546" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam.jpg?v=1655123066 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam-300x121.jpg?v=1655123066 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam-1024x413.jpg?v=1655123066 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam-768x310.jpg?v=1655123066 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/Tr-Gumbaz-Agdam-370x149.jpg?v=1655123066 370w" sizes="(max-width: 1353px) 100vw, 1353px" title="Tr Gumbaz Agdam" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Historical overview

There is no precise historical evidence regarding the construction of the mansion complex. Panah Ali Khan, the founder of the Karabakh Khanate, is believed to have built it during his reign. The name Aghdam, which literally means "white home," derives from the complex's white look. It is entirely made of white limestone mined in the Tigranakert region. In his description of the buildings and constructions built during Panah Khan's rule, historian Mirza Jamal Jevanshir did not mention any mansions in Aghdam, but only the Panah's Shabulagh mansion, built in 1751-1752 (Mirza Jamal 1959, 101-102). Mirza Jamal Jevanshir only mentions Aghdam's buildings while describing Ibrahim Khan's constructions, which include Aghdam's garden walls, the massive domes atop Panah Khan's and his children's cemeteries, and irrigation systems (Mirza Jamal 1959, 102).

Mirza Adigozal Bek exhibits the same pattern (Mirza Adigozal Bek 1950, 55–56). To date the mansion of Aghdam, one must assess the circumstances surrounding Panah Khan's ascension to power. According to Mirza Adigozal Bek, Panah Khan intended to establish his own rule and build his own fortress by profiting from the disorderly state caused by Nadir Shah's murder. Initially, he built a fortress in Bayat, which was not safe as it was threatened by local Muslim Khans and Armenian Meliks of Artsakh. Taking this into account, Panah founded the Shahbulagh fortress near the ruins of Tigranakert, which was also not a safe and reliable residence due to the threat posed by Armenian Meliks who opposed his actions. (Mirza Adigozal Bek 1950, 54-56). As a result, we can conclude that the palace of Aghdam was built after Shahbulagh, in the second half of the 18th century, or possibly later. It is worth noting that some Azerbaijani researchers are attempting to antique the Aghdam palace without providing any evidence. According to Guntekin Najafli, the palace complex was built in 1738 and functioned as Panah's winter residence, whereas an archeologist, Sabuhi Huseynov, associates the location of the palace with Panah Khan's father. (Mirmehdi Agaoglu, Defiled Palace, https://apa.az/ru/xeber/nagornyj_karabakh/Oskvernennyj-dvorec-lyubimyj-dom-Panahali-hana-mesto-gde-nocheval-Kadzhar-razrushennaya-mogila-Natavan-colorredREPORTAZh-FOTOcolor-439149).

Architectural-compositional examination

The complex is made up of two subsidiary buildings that are separated from one another and at right angles to one another (Fig. 1). The main subsidiary building is composed of a domed hall and a columned iwan derived from the vaulted rooms on both sides. The second building is made up of two vaulted rooms that are adjacent to one another. The center hall (Fig. 2) is concluded by a garret-roofed (Figs. 3, 4) pyramid-shaped regular octahedron domical vault (Cloister vault), which is supported by massive squinch (Salamzade 1964, 84). The peristyle's cylindrical columns are constructed of monolithic stones. All constructions have arched niches of varying sizes on the inside.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2.jpg?v=1655104306" width="800" height="658" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2.jpg?v=1655104306 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2-300x247.jpg?v=1655104306 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2-768x632.jpg?v=1655104306 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/001-2-370x304.jpg?v=1655104306 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Fig. 1 The architectural plan of the mansion, Ghulyan, A., the Melik mansions of Artsakh and Syunik, 2001, p. 148." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The architectural plan of the mansion, Ghulyan, A., the Melik mansions of Artsakh and Syunik, 2001, p. 148.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-scaled.jpg?v=1655104390" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-scaled.jpg?v=1655104390 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-300x199.jpg?v=1655104390 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-1024x681.jpg?v=1655104390 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-768x511.jpg?v=1655104390 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-1536x1021.jpg?v=1655104390 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-2048x1362.jpg?v=1655104390 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-370x246.jpg?v=1655104390 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/003-2-272x182.jpg?v=1655104390 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 3 The dome of the mansion from inside, photo by H. Petrosyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The dome of the mansion from inside, photo by H. Petrosyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-scaled.jpg?v=1655104352" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-scaled.jpg?v=1655104352 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-300x199.jpg?v=1655104352 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-1024x681.jpg?v=1655104352 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-768x511.jpg?v=1655104352 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-1536x1021.jpg?v=1655104352 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-2048x1362.jpg?v=1655104352 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-370x246.jpg?v=1655104352 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/002-3-272x182.jpg?v=1655104352 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 2 The squinch passage of the mansion's main room, interior appearance, photo by H. Petrosyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The squinch passage of the mansion's main room, interior appearance, photo by H. Petrosyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-scaled.jpg?v=1655104427" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-scaled.jpg?v=1655104427 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-300x199.jpg?v=1655104427 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-1024x681.jpg?v=1655104427 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-768x511.jpg?v=1655104427 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-1536x1021.jpg?v=1655104427 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-2048x1362.jpg?v=1655104427 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-370x246.jpg?v=1655104427 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-272x182.jpg?v=1655104427 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 4 The view of the palace from the north, photo by H. Petrosyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The view of the palace from the north, photo by H. Petrosyan.

The architectural plans and details, spatial solutions, and construction techniques of the Palace of Aghdam, as well as many of the other mansions built by the Khans of Artsakh in the second half of the 18th century, are identical to those of the Syunik and Artsakh Meliks. All of these mansions were built primarily using relatively generalized compositional and constructional means as a result of the systematic nature of numerous compositional elements and architectural solutions (Ghulyan, 2001, 118, 144). It is also worth noting that Panah and his sons' construction orders were carried out by the hands of masters and workmen from the nearby areas, all of whom were certainly Armenians (Mkrtchyan 1985, 214). The main room-hall of the mansion measures 7,0X7,0 meters from the inside. These are typical of the medium-sized main rooms of Meliks.

Though other Melik mansions in Artsakh have similar solutions, the Mokhratagh mansion is the closest to the mansion's domical vault hall (Ghulyan 2001, 118, 144-145). Azerbaijani researchers typically link the peristyle of Panah's mansion and Shahbulagh's construction with the three-arch hall to Baku architectural complexes built in the 15th and 17th centuries, particularly the Shirvanshahs’ mansion complex (Avalov 1977, 16). They also link the array of the rooms and halls to the Ordubad houses. According to them, the existence of the vaulted hall is associated with a style of traditional home composition known as Hrazashen (Gharadam). (Salamzadeh 1964, 84). The late medieval architecture of Syunik and the Artsakh Melik mansions includes architectural-planning solutions found in Armenian traditional dwellings and medieval Armenian secular buildings, as well as features of medieval Persian palace architecture (Ghulyan 2001, 147). A similar situation can be seen in the mansions of Muslim Khans established in Artsakh.

The condition before and after the war

In the 1920s, Panah Khan's mansion was in ruins (Aleksandrovich 1927, p. 3-9). Afterwards, the mansion's territory and neighbouring areas were put in good order. A stadium was built not far away. The anthromorphous monuments and tombstones were relocated from nearby ancient sites. The famous Vankasar khachkar, the central cross and the Armenian inscription of which had previously been erased, were relocated here (The Church of Vankasar).

During the Artsakh wars, the mansion complex was not harmed. The mansion was not purposefully destroyed or demolished from 1993 to 2020. It should be emphasized that the area around the mansion was exploited for economic purposes by some local residents, and as a result, it was polluted (Fig. 5). The mansion's territory was cleared after Azerbaijan's occupation of the Aghdam region.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-scaled.jpg?v=1655104633" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-scaled.jpg?v=1655104633 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-300x199.jpg?v=1655104633 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-1024x681.jpg?v=1655104633 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-768x511.jpg?v=1655104633 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-1536x1021.jpg?v=1655104633 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-2048x1362.jpg?v=1655104633 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-370x246.jpg?v=1655104633 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/005-1-272x182.jpg?v=1655104633 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 5 The general view of the palace and yard, photo by H. Petrosyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The general view of the palace and yard, photo by H. Petrosyan.

 Bibliography

Ghulyan, 2001-Ghulyan, A., the Melik mansions of Artsakh and Syunik, Yerevan.

Mkrtchyan, 1985-Mkrtchyan Sh., Historical and architectural monuments of Nagorno Karabakh, Yerevan.

Avalov, 1977-Avalov, E., Architecture of the Shusha City, Baku.

Aleksandrovich, 1927-Aleksandrovich D., Yevlakh-Shusha, News of Azkomstaris, vol. 3, p. 3-23.

Mirza, 1950–Mirza Adygozal bey, Karabagh-name, Baku.

Mirza, 1959—Mirza Jamal Javanshir, History of Karabakh, Baku.

Salamzade, 1964-Salamzade A., Azerbaijani architecture of the 16th-19th centuries, Baku.

https://apa.az/ru/xeber/nagornyj_karabakh/Oskvernennyj-dvorec-lyubimyj-dom-Panahali-hana-mesto-gde-nocheval-Kadzhar-razrushennaya-mogila-Natavan-colorredREPORTAZh-FOTOcolor-439149

Location Panah Khan’s mansion complex is located in Aghdam (Akna), about 8.5 kilometers south-east of Tigranakert. During the Soviet era, it was the center of the same-named area, and after its liberation by Armenian forces in 1993, it was part of the Artsakh Republic’s Askeran region until 2020. The region is currently occupied by Azerbaijan. Historical overview There is no precise historical evidence regarding the construction of the mansion complex. Panah Ali Khan, the founder of the Karabakh Khanate, is believed to have built it during his reign. The name Aghdam, which literally means “white home,” derives from the complex’s white look. It is entirely made of white limestone mined in the Tigranakert region. In his description of the buildings and constructions built during Panah Khan’s rule, historian Mirza Jamal Jevanshir did not mention any mansions in Aghdam, but only the Panah’s Shabulagh mansion, built in 1751-1752 (Mirza Jamal 1959, 101-102). Mirza Jamal Jevanshir only mentions Aghdam’s buildings while describing Ibrahim Khan’s constructions, which include Aghdam’s garden walls, the massive domes atop Panah Khan’s and his children’s cemeteries, and irrigation systems (Mirza Jamal 1959, 102). Mirza Adigozal Bek exhibits the same pattern (Mirza Adigozal Bek 1950, 55–56). To date the mansion of Aghdam, one must assess the circumstances surrounding Panah Khan’s ascension to power. According to Mirza Adigozal Bek, Panah Khan intended to establish his own rule and build his own fortress by profiting from the disorderly state caused by Nadir Shah’s murder. Initially, he built a fortress in Bayat, which was not safe as it was threatened by local Muslim Khans and Armenian Meliks of Artsakh. Taking this into account, Panah founded the Shahbulagh fortress near the ruins of Tigranakert, which was also not a safe and reliable residence due to the threat posed by Armenian Meliks who opposed his actions. (Mirza Adigozal Bek 1950, 54-56). As a result, we can conclude that the palace of Aghdam was built after Shahbulagh, in the second half of the 18th century, or possibly later. It is worth noting that some Azerbaijani researchers are attempting to antique the Aghdam palace without providing any evidence. According to Guntekin Najafli, the palace complex was built in 1738 and functioned as Panah’s winter residence, whereas an archeologist, Sabuhi Huseynov, associates the location of the palace with Panah Khan’s father. (Mirmehdi Agaoglu, Defiled Palace, https://apa.az/ru/xeber/nagornyj_karabakh/Oskvernennyj-dvorec-lyubimyj-dom-Panahali-hana-mesto-gde-nocheval-Kadzhar-razrushennaya-mogila-Natavan-colorredREPORTAZh-FOTOcolor-439149). Architectural-compositional examination  The complex is made up of two subsidiary buildings that are separated from one another and at right angles to one another (Fig. 1). The main subsidiary building is composed of a domed hall and a columned iwan derived from the vaulted rooms on both sides. The second building is made up of two vaulted rooms that are adjacent to one another. The center hall (Fig. 2) is concluded by a garret-roofed (Figs. 3, 4) pyramid-shaped regular octahedron domical vault (Cloister vault), which is supported by massive squinch (Salamzade 1964, 84). The peristyle’s cylindrical columns are constructed of monolithic stones. All constructions have arched niches of varying sizes on the inside.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Akna, a mansion complex ascribed to Panah - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/akna-a-mansion-complex-ascribed-to-panah/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Akna, a mansion complex ascribed to Panah - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location Panah Khan's mansion complex is located in Aghdam (Akna), about 8.5 kilometers south-east of Tigranakert. During the Soviet era, it was the center of the same-named area, and after its liberation by Armenian forces in 1993, it was part of the Artsakh Republic's Askeran region until 2020. The region is currently occupied by Azerbaijan. Historical overview There is no precise historical evidence regarding the construction of the mansion complex. Panah Ali Khan, the founder of the Karabakh Khanate, is believed to have built it during his reign. The name Aghdam, which literally means "white home," derives from the complex's white look. It is entirely made of white limestone mined in the Tigranakert region. In his description of the buildings and constructions built during Panah Khan's rule, historian Mirza Jamal Jevanshir did not mention any mansions in Aghdam, but only the Panah's Shabulagh mansion, built in 1751-1752 (Mirza Jamal 1959, 101-102). Mirza Jamal Jevanshir only mentions Aghdam's buildings while describing Ibrahim Khan's constructions, which include Aghdam's garden walls, the massive domes atop Panah Khan's and his children's cemeteries, and irrigation systems (Mirza Jamal 1959, 102). Mirza Adigozal Bek exhibits the same pattern (Mirza Adigozal Bek 1950, 55–56). To date the mansion of Aghdam, one must assess the circumstances surrounding Panah Khan's ascension to power. According to Mirza Adigozal Bek, Panah Khan intended to establish his own rule and build his own fortress by profiting from the disorderly state caused by Nadir Shah's murder. Initially, he built a fortress in Bayat, which was not safe as it was threatened by local Muslim Khans and Armenian Meliks of Artsakh. Taking this into account, Panah founded the Shahbulagh fortress near the ruins of Tigranakert, which was also not a safe and reliable residence due to the threat posed by Armenian Meliks who opposed his actions. (Mirza Adigozal Bek 1950, 54-56). As a result, we can conclude that the palace of Aghdam was built after Shahbulagh, in the second half of the 18th century, or possibly later. It is worth noting that some Azerbaijani researchers are attempting to antique the Aghdam palace without providing any evidence. According to Guntekin Najafli, the palace complex was built in 1738 and functioned as Panah's winter residence, whereas an archeologist, Sabuhi Huseynov, associates the location of the palace with Panah Khan's father. (Mirmehdi Agaoglu, Defiled Palace, https://apa.az/ru/xeber/nagornyj_karabakh/Oskvernennyj-dvorec-lyubimyj-dom-Panahali-hana-mesto-gde-nocheval-Kadzhar-razrushennaya-mogila-Natavan-colorredREPORTAZh-FOTOcolor-439149). Architectural-compositional examination  The complex is made up of two subsidiary buildings that are separated from one another and at right angles to one another (Fig. 1). The main subsidiary building is composed of a domed hall and a columned iwan derived from the vaulted rooms on both sides. The second building is made up of two vaulted rooms that are adjacent to one another. The center hall (Fig. 2) is concluded by a garret-roofed (Figs. 3, 4) pyramid-shaped regular octahedron domical vault (Cloister vault), which is supported by massive squinch (Salamzade 1964, 84). The peristyle's cylindrical columns are constructed of monolithic stones. All constructions have arched niches of varying sizes on the inside.  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/akna-a-mansion-complex-ascribed-to-panah/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-06-19T13:32:33+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/06/004-2-scaled.jpg?v=1655104427" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="5 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/akna-a-mansion-complex-ascribed-to-panah/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/akna-a-mansion-complex-ascribed-to-panah/","name":"Akna, a mansion complex ascribed to Panah - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-06-13T07:26:46+00:00","dateModified":"2022-06-19T13:32:33+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/akna-a-mansion-complex-ascribed-to-panah/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/akna-a-mansion-complex-ascribed-to-panah/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/akna-a-mansion-complex-ascribed-to-panah/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Akna, a mansion complex ascribed to Panah"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->