Ավետարանոցի Կուսանաց անապատ

Տեղադրությունը

Կուսանաց անապատը գտնվում է Արցախի հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց (Չանախչի) գյուղի հարավարևելյան կողմում՝ զառիվայր հրվանդանի վրա։ Ավետարանոց գյուղը Արցախի ամենահին և նշանավոր գյուղերից մեկն է, եղել է մելիքանիստ կենտրոն։ Հուշագրություններում և պատմական հիշատակարաններում առավելապես հայտնի է 17-18-րդ դարերից և հիշատակվում է որպես ավան կամ գյուղաքաղաք։ Բնակավայրում կան բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններ (նկ․ 1)։ Գյուղն այսօր գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ Ծովի մակարդակից բարձր է մոտ 1200 մ և շրջապատված է Քիրս, Ղոնդիկ և Մավաս լեռներով։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat.jpg?v=1637832994" width="1343" height="555" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat.jpg?v=1637832994 1343w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-300x124.jpg?v=1637832994 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-1024x423.jpg?v=1637832994 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-768x317.jpg?v=1637832994 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-370x153.jpg?v=1637832994 370w" sizes="(max-width: 1343px) 100vw, 1343px" title="Kus anapat" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-768x512.jpg?v=1637826681" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-768x512.jpg?v=1637826681 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-300x200.jpg?v=1637826681 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-1024x683.jpg?v=1637826681 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-1536x1024.jpg?v=1637826681 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-2048x1365.jpg?v=1637826681 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-370x247.jpg?v=1637826681 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-272x182.jpg?v=1637826681 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Նկ. 1 Ավետարանոց գյուղի ընդհանուր տեսքը՝ դիտված Կուսանաց անապատի կողմից։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Ավետարանոց գյուղի ընդհանուր տեսքը՝ դիտված Կուսանաց անապատի կողմից։

Պատմական ակնարկ

Սարգիս եպիսկոպոս Ջալալյանցն իր գրքում նշում է մի հիշատակարանի մասին, ըստ որի Կուսանաց անապատի եկեղեցին կառուցել են Գայանե և Հռիփսիմե կույսերը՝ Տեր Առաքելի աջակցությամբ (Ջալալեանց 1858, 243)։ Եկեղեցու մուտքի բարավորին  պհպանվել է յան կառուցելու թվականը. շինարարական արձանագրությունը վերաբերում է 1616 թվականին ՝«զԵկ[ե]ղ[ե]ցիս թվ․ :ՌԿԵ: (1616)» (ԴՀՎ 5, 148, նկ․ 2): Վարանդայի մելիքության սկզբնական շրջանում եկեղեցուն ավելացվել է գավիթ-տապանատունը: Այստեղ է գտնվում նաև Մելիք Շահնազարյանների տոհմական դամբարանը, իսկ անապատը հայտնի է նաև Գայանեի վանք անունով։

Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն

Կուսանաց անապատից այսօր պահպանված են եկեղեցին, Շահնազարյանների գավիթ-տապանատունը և հուշարձանի արևմտյան կողմում ձգվող պարիսպը (նկ․ 3)։ Եկեղեցին եռանավ բազիլիկի հորինվածք ունի, որտեղ կողային նավերը բավական նեղ են, իսկ կենտրոնական, խորանով պսակվող նավը՝ լայն։ Հատակաձևը քառակուսուն մոտեցող է (9,0 x 11,0 մ չափեր ունի)։ Աղոթասրահը լուսավորվում է արևմտյան պատի մեջ բացված դռան և երկու պատուհանի (նկ․ 4), հարավային կողմի երկու փոքրիկ և արևելյան՝ խորանի մեջ բացվող պատուհանների միջոցով։ Սրահը թաղածածկ է՝ կոշտացնող կամարները հենվում են խաչաձև հիմք ունեցող սյուների վրա։ Սրանցից երկուսը աղոթասրահի ներսում ազատ «կանգնած» են, իսկ մյուս երկուսը կամարի համար հենարան ծառայելուց զատ նաև խորանի կիսաշրջանի անկյունային հատվածներ են դարձել։ Եկեղեցին ունի զույգ ավանդատներ, որոնք պսակում են կողային նավերի վերջնամասը։ Ինչպես խորանի, այնպես էլ ավանդատների պատերում կան խորշ-պատրհաններ։ Եկեղեցու հարավային ճակատապատին ագուցված են 15-16-րդ դարերի երեք տապանաքարեր՝ խաչային հորինվածքներով և պատկերաքանդակներով (նկ․ 5)։ Խաչքարեր և տապանաքարեր են օգտագործված և այլ պատերում: Կուսանաց անապատի կառուցներում վաղ թվագրություն ունեցող այս կոթողների օգտագործումը նույնպես ցուցում է նախկինում այստեղ եղած կրոնական կենտրոնի մասին։ Եկեղեցու ներսում՝ սյուների և կամարների վրա փորագրված են խաչանշաններ (նկ․ 6)։

Եկեղեցուն արևմտյան կողմից կցված է գավիթը, որը դասական գավիթների նման ունի քառակուսի հատակաձև (6,4 x 6,4 մետր), բայց ավելի փոքր է։ Գավիթը թաղածածկ է։ Այն նախասրահ լինելուց բացի, նաև Մելիք Շահնազարյանների տոհմական տապանատունն է։ Այստեղ են գտնվում Մանվել Վարդապետի, մելիք Միրզայի, մելիք Հուսեինի, մելիք Հովսեփի և նրանց կանանց գերեզմանները և տապանաքարերը (նկ․ 7)։

Մելիք Հուսեինը և նրա դուստր Գայանեն պատմության մեջ հիշատակվում են իրենց խիզախությամբ ու հայրենասիրությամբ։ Մելիք Հուսեինի մասին պատմում է նրա տապանաքարի արձանագրությունը.

«Այս է տապան Մէլիք Շահնազարի

Որդի Մէլիք Յիսէին, Թվ․ ՌՃՁԵ (1736):

Ոգեմ զբանս գովեսդի,

Ի վերայ Մէլիք Հուսէյնի,

Զոր գրեցի այս տապանի։

Սա էր Տէր երկրին Վարանդայի,

Լե։ (35) մասն Գեղի,

Սայ էր հացով սեղանով լի,

Ողորմէր ամեն ազգի․

Կերպարնօքն էլ գովելի,

Յոյժ կոդորեաց ազգէն դաջկի,

Պատերազմեաց յետ օսմանցի․

Սա ոչ ետ հարկ թագաւորի,

Ամուր պարիսպ էր աշխարհի։

Որ է եաշն թվին։ ՌՃԾԸ (1709) (Դիվան հայ վիմագրության, 149):

Մատենագրական քննություն

Կուսանաց անապատի տեղադրութան, ճարտարապետության, թվագրության հարցերին անդրադարձել է Շ. Մկրտչյանը (Մկրտչյան 1985, 178-180): Անապատի համառոտ նկարագրությունը հանդիպում է նաև հեղինակի գրքի ռուսերեն հրատարակության մեջ (Мкртчян 1989, 138,139):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-scaled.jpg?v=1637826992" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-scaled.jpg?v=1637826992 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-300x200.jpg?v=1637826992 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-1024x683.jpg?v=1637826992 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-768x512.jpg?v=1637826992 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-1536x1024.jpg?v=1637826992 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-2048x1365.jpg?v=1637826992 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-370x247.jpg?v=1637826992 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-272x182.jpg?v=1637826992 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 2 Եկեղեցու արևմտյան բարավորի արձանագրությունը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Եկեղեցու արևմտյան բարավորի արձանագրությունը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-scaled.jpg?v=1637827157" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-scaled.jpg?v=1637827157 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-200x300.jpg?v=1637827157 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-683x1024.jpg?v=1637827157 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-768x1152.jpg?v=1637827157 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-1024x1536.jpg?v=1637827157 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-1365x2048.jpg?v=1637827157 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-247x370.jpg?v=1637827157 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="Նկ․ 4 Եկեղեցու արևմտյան պատի ներքնատեսքը։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 4 Եկեղեցու արևմտյան պատի ներքնատեսքը։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Խորհրդային շրջանում Ավետարանոցի Կուսանաց անապատի տարածքում տեղադրվել է Հայրենական Մեծ պատերազմում (1940-1945 թթ․) զոհված չանախչեցիների հիշատակը հավերժացնող հուշարձան (նկ․ 8)։ Արցախյան առաջին պատերազմից հետո Կուսանաց անապատի տարածքում վերականգնման և վերանորոգման աշխատանքներ են իրականացվել։ Կղմինդրապատվել են տանիքները, բարեկարգվել է տարածքը, 2013թ․ կանգնեցվել է նաև արցախյան առաջին ազատամարտում նահատակված Ավետարանոցի քաջորդիների հիշատակին նվիրված հուշարձան (նկ․ 9)։ 2020 թ․ հոկտեմբերի 27-ին Ավետարանոց գյուղն անցավ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ 2021 թվականի հոկտեմբերի 7-ին @ararathau տելեգրամյան ալիքում տեսաձայնագրություն տարածվեց, որտեղ հստակ երևում է, որ ադրբեջանցի զինված զինվորականները վանքը վերածել են անկարգությունների վայրի, թշնամական և անհարգալից վերաբերմունք են ցուցաբերում հայկական ժառանգության հանդեպ, գոռում են, անարգում հայ-առաքելական եկեղեցու ծիսական գործառույթը, տապանաքարերի և եկեղեցու կահ-կարասիի հանդեպ թշնամական և վանդալիզմի գործողություններ կատարում։ Տեսանյութում երևում է նաև, որ ջարդված են տապանաքարերը, աղտոտված է ողջ տարածքը, կոտրել և ոտնատակ են արել հուշարձանը ներկայացնող՝ պետության կողմից տեղադրված տախտակը (նկ․ 10) (https://monumentwatch.org ):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-scaled.jpg?v=1637828759" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-scaled.jpg?v=1637828759 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-200x300.jpg?v=1637828759 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-683x1024.jpg?v=1637828759 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-768x1152.jpg?v=1637828759 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-1024x1536.jpg?v=1637828759 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-1365x2048.jpg?v=1637828759 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-247x370.jpg?v=1637828759 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="Նկ․ 8 Հայրենական Մեծ պատերազմում զոհված չանախչեցիների հիշատակը հավերժացնող հուշարձանը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 8 Հայրենական Մեծ պատերազմում զոհված չանախչեցիների հիշատակը հավերժացնող հուշարձանը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14.jpg?v=1637827045" width="2423" height="1555" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14.jpg?v=1637827045 2423w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-300x193.jpg?v=1637827045 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-1024x657.jpg?v=1637827045 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-768x493.jpg?v=1637827045 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-1536x986.jpg?v=1637827045 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-2048x1314.jpg?v=1637827045 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-370x237.jpg?v=1637827045 370w" sizes="(max-width: 2423px) 100vw, 2423px" title="Նկ․ 3 Հուշարձանախմբի հատակագիծը, Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха (второе издание), «Парберакан», 1989, Ереван, էջ 138:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Հուշարձանախմբի հատակագիծը, Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха (второе издание), «Парберакан», 1989, Ереван, էջ 138:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-scaled.jpg?v=1637827497" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-scaled.jpg?v=1637827497 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-300x200.jpg?v=1637827497 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-1024x683.jpg?v=1637827497 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-768x512.jpg?v=1637827497 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-1536x1024.jpg?v=1637827497 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-2048x1365.jpg?v=1637827497 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-370x247.jpg?v=1637827497 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-272x182.jpg?v=1637827497 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 5 Եկեղեցու հարավային պատի մեջ ագուցված խաչքարերը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Եկեղեցու հարավային պատի մեջ ագուցված խաչքարերը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-scaled.jpg?v=1637827961" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-scaled.jpg?v=1637827961 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-200x300.jpg?v=1637827961 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-683x1024.jpg?v=1637827961 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-768x1152.jpg?v=1637827961 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-1024x1536.jpg?v=1637827961 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-1365x2048.jpg?v=1637827961 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-247x370.jpg?v=1637827961 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="Նկ. 6 Եկեղեցու թաղի կոշտացնող կամարը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Եկեղեցու թաղի կոշտացնող կամարը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-scaled.jpg?v=1637828331" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-scaled.jpg?v=1637828331 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-300x200.jpg?v=1637828331 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-1024x683.jpg?v=1637828331 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-768x512.jpg?v=1637828331 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-1536x1024.jpg?v=1637828331 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-2048x1365.jpg?v=1637828331 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-370x247.jpg?v=1637828331 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-272x182.jpg?v=1637828331 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 7 Գավթում տեղադրված՝ Մելիք Շահնազարյանների տոհմի ներկայացուցիչների տապանաքարերը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 7 Գավթում տեղադրված՝ Մելիք Շահնազարյանների տոհմի ներկայացուցիչների տապանաքարերը, լուս․ Լ․ Կիրակոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-scaled.jpg?v=1637828938" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-scaled.jpg?v=1637828938 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-300x200.jpg?v=1637828938 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-1024x683.jpg?v=1637828938 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-768x512.jpg?v=1637828938 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-1536x1024.jpg?v=1637828938 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-2048x1365.jpg?v=1637828938 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-370x247.jpg?v=1637828938 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-272x182.jpg?v=1637828938 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 9 Արցախյան առաջին ազատամարտում նահատակված Ավետարանոցի քաջորդիների հիշատակին նվիրված հուշարձան, լուս․՝  Լ․ Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 9 Արցախյան առաջին ազատամարտում նահատակված Ավետարանոցի քաջորդիների հիշատակին նվիրված հուշարձան, լուս․՝  Լ․ Կիրակոսյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-scaled.jpg?v=1637829073" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-scaled.jpg?v=1637829073 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-300x200.jpg?v=1637829073 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-1024x683.jpg?v=1637829073 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-768x512.jpg?v=1637829073 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-1536x1024.jpg?v=1637829073 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-2048x1365.jpg?v=1637829073 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-370x247.jpg?v=1637829073 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-272x182.jpg?v=1637829073 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․10 Կուսանաց անապատը ներկայացնող ցուցանակը, լուս․՝ Լ․ Կիրակոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․10 Կուսանաց անապատը ներկայացնող ցուցանակը, լուս․՝ Լ․ Կիրակոսյանի:

Գրականության ցանկ

Բարխուտարեանց 1895 – Բարխուտարեանց Մ., «Արցախ», «Արօր», Բագու:

ԴՀՎ 5 - Դիվան հայ վիմագրության, պրակ 5, Արցախ։ Կազմ.՝ Ս. Գ. Բարխուդարյան։ ՀՍԱՀ ԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ։ Երևան, ՀՍԱՀ ԳԱ հրատ., 1982, էջ 172,173։

Ջալալեանց 1858 - Ջալալեանց Ս., Ճանապարհորդութիւ ն ի մեծն Հայաստան, մասն բ, Տփխիս:

Մկրտչյան 1985 - Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան» հրատ., Երևան:

Мкртчян 1989 - Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха (второе издание), «Парберакан», Ереван․

Տեղադրությունը Կուսանաց անապատը գտնվում է Արցախի հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց (Չանախչի) գյուղի հարավարևելյան կողմում՝ զառիվայր հրվանդանի վրա։ Ավետարանոց գյուղը Արցախի ամենահին և նշանավոր գյուղերից մեկն է, եղել է մելիքանիստ կենտրոն։ Հուշագրություններում և պատմական հիշատակարաններում առավելապես հայտնի է 17-18-րդ դարերից և հիշատակվում է որպես ավան կամ գյուղաքաղաք։ Բնակավայրում կան բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններ (նկ․ 1)։ Գյուղն այսօր գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ Ծովի մակարդակից բարձր է մոտ 1200 մ և շրջապատված է Քիրս, Ղոնդիկ և Մավաս լեռներով։ Պատմական ակնարկ Սարգիս եպիսկոպոս Ջալալյանցն իր գրքում նշում է մի հիշատակարանի մասին, ըստ որի Կուսանաց անապատի եկեղեցին կառուցել են Գայանե և Հռիփսիմե կույսերը՝ Տեր Առաքելի աջակցությամբ (Ջալալեանց 1858, 243)։ Եկեղեցու մուտքի բարավորին  պհպանվել է յան կառուցելու թվականը. շինարարական արձանագրությունը վերաբերում է 1616 թվականին ՝«զԵկ[ե]ղ[ե]ցիս թվ․ :ՌԿԵ: (1616)» (ԴՀՎ 5, 148, նկ․ 2): Վարանդայի մելիքության սկզբնական շրջանում եկեղեցուն ավելացվել է գավիթ-տապանատունը: Այստեղ է գտնվում նաև Մելիք Շահնազարյանների տոհմական դամբարանը, իսկ անապատը հայտնի է նաև Գայանեի վանք անունով։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Կուսանաց անապատից այսօր պահպանված են եկեղեցին, Շահնազարյանների գավիթ-տապանատունը և հուշարձանի արևմտյան կողմում ձգվող պարիսպը (նկ․ 3)։ Եկեղեցին եռանավ բազիլիկի հորինվածք ունի, որտեղ կողային նավերը բավական նեղ են, իսկ կենտրոնական, խորանով պսակվող նավը՝ լայն։ Հատակաձևը քառակուսուն մոտեցող է (9,0 x 11,0 մ չափեր ունի)։ Աղոթասրահը լուսավորվում է արևմտյան պատի մեջ բացված դռան և երկու պատուհանի (նկ․ 4), հարավային կողմի երկու փոքրիկ և արևելյան՝ խորանի մեջ բացվող պատուհանների միջոցով։ Սրահը թաղածածկ է՝ կոշտացնող կամարները հենվում են խաչաձև հիմք ունեցող սյուների վրա։ Սրանցից երկուսը աղոթասրահի ներսում ազատ «կանգնած» են, իսկ մյուս երկուսը կամարի համար հենարան ծառայելուց զատ նաև խորանի կիսաշրջանի անկյունային հատվածներ են դարձել։ Եկեղեցին ունի զույգ ավանդատներ, որոնք պսակում են կողային նավերի վերջնամասը։ Ինչպես խորանի, այնպես էլ ավանդատների պատերում կան խորշ-պատրհաններ։ Եկեղեցու հարավային ճակատապատին ագուցված են 15-16-րդ դարերի երեք տապանաքարեր՝ խաչային հորինվածքներով և պատկերաքանդակներով (նկ․ 5)։ Խաչքարեր և տապանաքարեր են օգտագործված և այլ պատերում: Կուսանաց անապատի կառուցներում վաղ թվագրություն ունեցող այս կոթողների օգտագործումը նույնպես ցուցում է նախկինում այստեղ եղած կրոնական կենտրոնի մասին։ Եկեղեցու ներսում՝ սյուների և կամարների վրա փորագրված են խաչանշաններ (նկ․ 6)։ Եկեղեցուն արևմտյան կողմից կցված է գավիթը, որը դասական գավիթների նման ունի քառակուսի հատակաձև (6,4 x 6,4 մետր), բայց ավելի փոքր է։ Գավիթը թաղածածկ է։ Այն նախասրահ լինելուց բացի, նաև Մելիք Շահնազարյանների տոհմական տապանատունն է։ Այստեղ են գտնվում Մանվել Վարդապետի, մելիք Միրզայի, մելիք Հուսեինի, մելիք Հովսեփի և նրանց կանանց գերեզմանները և տապանաքարերը (նկ․ 7)։ Մելիք Հուսեինը և նրա դուստր Գայանեն պատմության մեջ հիշատակվում են իրենց խիզախությամբ ու հայրենասիրությամբ։ Մելիք Հուսեինի մասին պատմում է նրա տապանաքարի արձանագրությունը. «Այս է տապան Մէլիք Շահնազարի Որդի Մէլիք Յիսէին, Թվ․ ՌՃՁԵ (1736): Ոգեմ զբանս գովեսդի, Ի վերայ Մէլիք Հուսէյնի, Զոր գրեցի այս տապանի։ Սա էր Տէր երկրին Վարանդայի, Լե։ (35) մասն Գեղի, Սայ էր հացով սեղանով լի, Ողորմէր ամեն ազգի․ Կերպարնօքն էլ գովելի, Յոյժ կոդորեաց ազգէն դաջկի, Պատերազմեաց յետ օսմանցի․ Սա ոչ ետ հարկ թագաւորի, Ամուր պարիսպ էր աշխարհի։ Որ է եաշն թվին։ ՌՃԾԸ (1709) (Դիվան հայ վիմագրության, 149): Մատենագրական քննություն Կուսանաց անապատի տեղադրութան, ճարտարապետության, թվագրության հարցերին անդրադարձել է Շ. Մկրտչյանը (Մկրտչյան 1985, 178-180): Անապատի համառոտ նկարագրությունը հանդիպում է նաև հեղինակի գրքի ռուսերեն հրատարակության մեջ (Мкртчян 1989, 138,139): Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո Խորհրդային շրջանում Ավետարանոցի Կուսանաց անապատի տարածքում տեղադրվել է Հայրենական Մեծ պատերազմում (1940-1945 թթ․) զոհված չանախչեցիների հիշատակը հավերժացնող հուշարձան (նկ․ 8)։ Արցախյան առաջին պատերազմից հետո Կուսանաց անապատի տարածքում վերականգնման և վերանորոգման աշխատանքներ են իրականացվել։ Կղմինդրապատվել են տանիքները, բարեկարգվել է տարածքը, 2013թ․ կանգնեցվել է նաև արցախյան առաջին ազատամարտում նահատակված Ավետարանոցի քաջորդիների հիշատակին նվիրված հուշարձան (նկ․ 9)։ 2020 թ․ հոկտեմբերի 27-ին Ավետարանոց գյուղն անցավ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ 2021 թվականի հոկտեմբերի 7-ին @ararathau տելեգրամյան ալիքում տեսաձայնագրություն տարածվեց, որտեղ հստակ երևում է, որ ադրբեջանցի զինված զինվորականները վանքը վերածել են անկարգությունների վայրի, թշնամական և անհարգալից վերաբերմունք են ցուցաբերում հայկական ժառանգության հանդեպ, գոռում են, անարգում հայ-առաքելական եկեղեցու ծիսական գործառույթը, տապանաքարերի և եկեղեցու կահ-կարասիի հանդեպ թշնամական և վանդալիզմի գործողություններ կատարում։ Տեսանյութում երևում է նաև, որ ջարդված են տապանաքարերը, աղտոտված է ողջ տարածքը, կոտրել և ոտնատակ են արել հուշարձանը ներկայացնող՝ պետության կողմից տեղադրված տախտակը (նկ․ 10) (https://monumentwatch.org ):

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Ավետարանոցի Կուսանաց անապատ - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/ավետարանոցի-կուսանաց-անապատ/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Ավետարանոցի Կուսանաց անապատ - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Կուսանաց անապատը գտնվում է Արցախի հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց (Չանախչի) գյուղի հարավարևելյան կողմում՝ զառիվայր հրվանդանի վրա։ Ավետարանոց գյուղը Արցախի ամենահին և նշանավոր գյուղերից մեկն է, եղել է մելիքանիստ կենտրոն։ Հուշագրություններում և պատմական հիշատակարաններում առավելապես հայտնի է 17-18-րդ դարերից և հիշատակվում է որպես ավան կամ գյուղաքաղաք։ Բնակավայրում կան բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններ (նկ․ 1)։ Գյուղն այսօր գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ Ծովի մակարդակից բարձր է մոտ 1200 մ և շրջապատված է Քիրս, Ղոնդիկ և Մավաս լեռներով։ Պատմական ակնարկ Սարգիս եպիսկոպոս Ջալալյանցն իր գրքում նշում է մի հիշատակարանի մասին, ըստ որի Կուսանաց անապատի եկեղեցին կառուցել են Գայանե և Հռիփսիմե կույսերը՝ Տեր Առաքելի աջակցությամբ (Ջալալեանց 1858, 243)։ Եկեղեցու մուտքի բարավորին  պհպանվել է յան կառուցելու թվականը. շինարարական արձանագրությունը վերաբերում է 1616 թվականին ՝«զԵկ[ե]ղ[ե]ցիս թվ․ :ՌԿԵ: (1616)» (ԴՀՎ 5, 148, նկ․ 2): Վարանդայի մելիքության սկզբնական շրջանում եկեղեցուն ավելացվել է գավիթ-տապանատունը: Այստեղ է գտնվում նաև Մելիք Շահնազարյանների տոհմական դամբարանը, իսկ անապատը հայտնի է նաև Գայանեի վանք անունով։ Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն Կուսանաց անապատից այսօր պահպանված են եկեղեցին, Շահնազարյանների գավիթ-տապանատունը և հուշարձանի արևմտյան կողմում ձգվող պարիսպը (նկ․ 3)։ Եկեղեցին եռանավ բազիլիկի հորինվածք ունի, որտեղ կողային նավերը բավական նեղ են, իսկ կենտրոնական, խորանով պսակվող նավը՝ լայն։ Հատակաձևը քառակուսուն մոտեցող է (9,0 x 11,0 մ չափեր ունի)։ Աղոթասրահը լուսավորվում է արևմտյան պատի մեջ բացված դռան և երկու պատուհանի (նկ․ 4), հարավային կողմի երկու փոքրիկ և արևելյան՝ խորանի մեջ բացվող պատուհանների միջոցով։ Սրահը թաղածածկ է՝ կոշտացնող կամարները հենվում են խաչաձև հիմք ունեցող սյուների վրա։ Սրանցից երկուսը աղոթասրահի ներսում ազատ «կանգնած» են, իսկ մյուս երկուսը կամարի համար հենարան ծառայելուց զատ նաև խորանի կիսաշրջանի անկյունային հատվածներ են դարձել։ Եկեղեցին ունի զույգ ավանդատներ, որոնք պսակում են կողային նավերի վերջնամասը։ Ինչպես խորանի, այնպես էլ ավանդատների պատերում կան խորշ-պատրհաններ։ Եկեղեցու հարավային ճակատապատին ագուցված են 15-16-րդ դարերի երեք տապանաքարեր՝ խաչային հորինվածքներով և պատկերաքանդակներով (նկ․ 5)։ Խաչքարեր և տապանաքարեր են օգտագործված և այլ պատերում: Կուսանաց անապատի կառուցներում վաղ թվագրություն ունեցող այս կոթողների օգտագործումը նույնպես ցուցում է նախկինում այստեղ եղած կրոնական կենտրոնի մասին։ Եկեղեցու ներսում՝ սյուների և կամարների վրա փորագրված են խաչանշաններ (նկ․ 6)։ Եկեղեցուն արևմտյան կողմից կցված է գավիթը, որը դասական գավիթների նման ունի քառակուսի հատակաձև (6,4 x 6,4 մետր), բայց ավելի փոքր է։ Գավիթը թաղածածկ է։ Այն նախասրահ լինելուց բացի, նաև Մելիք Շահնազարյանների տոհմական տապանատունն է։ Այստեղ են գտնվում Մանվել Վարդապետի, մելիք Միրզայի, մելիք Հուսեինի, մելիք Հովսեփի և նրանց կանանց գերեզմանները և տապանաքարերը (նկ․ 7)։ Մելիք Հուսեինը և նրա դուստր Գայանեն պատմության մեջ հիշատակվում են իրենց խիզախությամբ ու հայրենասիրությամբ։ Մելիք Հուսեինի մասին պատմում է նրա տապանաքարի արձանագրությունը. «Այս է տապան Մէլիք Շահնազարի Որդի Մէլիք Յիսէին, Թվ․ ՌՃՁԵ (1736): Ոգեմ զբանս գովեսդի, Ի վերայ Մէլիք Հուսէյնի, Զոր գրեցի այս տապանի։ Սա էր Տէր երկրին Վարանդայի, Լե։ (35) մասն Գեղի, Սայ էր հացով սեղանով լի, Ողորմէր ամեն ազգի․ Կերպարնօքն էլ գովելի, Յոյժ կոդորեաց ազգէն դաջկի, Պատերազմեաց յետ օսմանցի․ Սա ոչ ետ հարկ թագաւորի, Ամուր պարիսպ էր աշխարհի։ Որ է եաշն թվին։ ՌՃԾԸ (1709) (Դիվան հայ վիմագրության, 149): Մատենագրական քննություն Կուսանաց անապատի տեղադրութան, ճարտարապետության, թվագրության հարցերին անդրադարձել է Շ. Մկրտչյանը (Մկրտչյան 1985, 178-180): Անապատի համառոտ նկարագրությունը հանդիպում է նաև հեղինակի գրքի ռուսերեն հրատարակության մեջ (Мкртчян 1989, 138,139): Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո Խորհրդային շրջանում Ավետարանոցի Կուսանաց անապատի տարածքում տեղադրվել է Հայրենական Մեծ պատերազմում (1940-1945 թթ․) զոհված չանախչեցիների հիշատակը հավերժացնող հուշարձան (նկ․ 8)։ Արցախյան առաջին պատերազմից հետո Կուսանաց անապատի տարածքում վերականգնման և վերանորոգման աշխատանքներ են իրականացվել։ Կղմինդրապատվել են տանիքները, բարեկարգվել է տարածքը, 2013թ․ կանգնեցվել է նաև արցախյան առաջին ազատամարտում նահատակված Ավետարանոցի քաջորդիների հիշատակին նվիրված հուշարձան (նկ․ 9)։ 2020 թ․ հոկտեմբերի 27-ին Ավետարանոց գյուղն անցավ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ 2021 թվականի հոկտեմբերի 7-ին @ararathau տելեգրամյան ալիքում տեսաձայնագրություն տարածվեց, որտեղ հստակ երևում է, որ ադրբեջանցի զինված զինվորականները վանքը վերածել են անկարգությունների վայրի, թշնամական և անհարգալից վերաբերմունք են ցուցաբերում հայկական ժառանգության հանդեպ, գոռում են, անարգում հայ-առաքելական եկեղեցու ծիսական գործառույթը, տապանաքարերի և եկեղեցու կահ-կարասիի հանդեպ թշնամական և վանդալիզմի գործողություններ կատարում։ Տեսանյութում երևում է նաև, որ ջարդված են տապանաքարերը, աղտոտված է ողջ տարածքը, կոտրել և ոտնատակ են արել հուշարձանը ներկայացնող՝ պետության կողմից տեղադրված տախտակը (նկ․ 10) (https://monumentwatch.org ):" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/ավետարանոցի-կուսանաց-անապատ/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-03-21T20:53:00+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-scaled.jpg?v=1637827497" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%be%d5%a5%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%81%d5%ab-%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%bf/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%be%d5%a5%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%81%d5%ab-%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%bf/","name":"Ավետարանոցի Կուսանաց անապատ - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-11-25T08:33:36+00:00","dateModified":"2022-03-21T20:53:00+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%be%d5%a5%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%81%d5%ab-%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%bf/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%be%d5%a5%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%81%d5%ab-%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%bf/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a1%d5%be%d5%a5%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%81%d5%ab-%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%bf/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Ավետարանոցի Կուսանաց անապատ"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Пустынь Кусанац села Аветараноц

Локализация

Пустынь Кусанац (Девичья) находится в юго-восточной стороне села Аветараноц (Чанахчи) Аскеранского района республики Арцах, на покатом мысу. Село Аветараноц – одно из самых старых и самых известных в Арцахе, оно являлось центром меликства Варанда. В летописях и исторических документах село известно с 17-18-ых веков и часто упоминается как поселение городского типа. Здесь находится большое количество исторических памятников (рис. 1). Село расположено на высоте 1200 метров над уровнем моря и окружено горами Кирс, Гондик и Мавас.

Сегодня оно находится под контролем вооруженных сил Азербайджана.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-1.jpg?v=1637833167" width="1343" height="555" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-1.jpg?v=1637833167 1343w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-1-300x124.jpg?v=1637833167 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-1-1024x423.jpg?v=1637833167 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-1-768x317.jpg?v=1637833167 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Kus-anapat-1-370x153.jpg?v=1637833167 370w" sizes="(max-width: 1343px) 100vw, 1343px" title="Kus anapat" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-768x512.jpg?v=1637826681" width="768" height="512" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-768x512.jpg?v=1637826681 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-300x200.jpg?v=1637826681 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-1024x683.jpg?v=1637826681 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-1536x1024.jpg?v=1637826681 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-2048x1365.jpg?v=1637826681 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-370x247.jpg?v=1637826681 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-13-272x182.jpg?v=1637826681 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 1 Общий вид села Аветараноц со стороны монастыря Кусанац. Расположение Пустыни Кусанац, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид села Аветараноц со стороны монастыря Кусанац. Расположение Пустыни Кусанац, фото Л. Киракосян.

Исторический очерк

Епископ Саргис Джалалянц в своей книге упоминает записи одного журнала, согласно которым церковь монастыря Кусанац построили сестры Гаяне и Рипсиме при покровительстве священника Аракела (Джалалянц 1858, 243). На тимпане над входом сохранилась дата ее постройки. Строительная надпись относится к 1616-ому году (САН 5, 148, рис. 2). В начальный период княжества Варанды к церкви был пристроен притвор-усыпальница. Эта усыпальница также принадлежала княжескому роду Мелик-Шахназарянов, а Пустынь была также известна как монастырь Гаяне.

Архитектурно-композиционное описание

На сегодняшний день в Пустыни Кусанац сохранились церковь, притвор-усыпальница Мелик-Шахназарянов, а также оборонительная стена в западной части памятника (рис. 3). Церковь имеет планировку трехнефной базилики, где боковые нефы довольно узкие, а центральный, заканчивающийся абсидой – широкий. Своей планировкой она приближена к квадрату (9,0х11,0 м). Свет в молельный зал проникает благодаря дверному проему и двум окнам на западной стене  (рис. 4), двум маленьким южной стены и окнам восточной стороны, открытым в абсиде. Зал сводчатый, подпружные арки опираются на колонны, имеющие крестообразное основание. Две из них стоят в зале свободно, а две, помимо того, что они служат подпоркой для арки, являются элементами углов полукруга абсиды.

Церковь имеет две ризницы, являющиеся окончаниями боковых нефов. Как и стена абсиды, так и обеих ризниц имеют ниши. В южный фасад церкви вставлены три надгробных камня 15-16-ого веков, украшенные резными композициями из крестов и скульптурных изображений (рис. 5). Хачкары и надгробные камни вставлены также и в другие стены. Использование стелл более ранних периодов в постройках монастыря Кусанац указывает на то, что здесь и раньше находился духовный центр.

На колоннах и арках внутри церкви вырезаны кресты (рис. 6).

С запада к церкви примыкает притвор, который, как и классические притворы, имеет квадратную планировку, однако представлен меньшим размером (6,4 x 6,4 м).

Притвор сводчатый. Помимо того, что он является вестибюлем церкви, он также служит усыпальницей Мелик-Шахназарянов. Здесь находятся могилы и надгробия, принадлежавшие вардапету Манвелу, меликов Мирзы и Хусейна, а также их жен (рис. 7).

Мелик Хусейн и его дочь Гаяне в истории прославились своей храбростью и патриотизмом. О Мелике Хусейне повествует надпись, оставленная на его надгробии:

«Это могила Мелика Хусейна — сына Мелика Шахназара, год смерти 1736, воспоем хвалу делам его, и во славу Мелик-Хусейна высечена надпись на этой могиле. Был он владыкой земли Варанда, с тридцатью пятью селениями, и стол его был полон хлеба, и всем он подавал милостыню, внешностью был он прекрасен, не платил он дани ни одному царю, был мощным оплотом всей страны, венец, гордость армянского народа, разгромивший во время войны с османами народ турецкий в год 1709» (САН, 149)

Анализ письменных источников

К вопросам локализации Пустыни Кусанац, ее архитектуры, датировки обращался Ш. Мкртчян (Мкртчян 1985,178-180). Подробное описание изложено в русском издании книги автора (Мкртчян 1989, 139).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-scaled.jpg?v=1637826992" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-scaled.jpg?v=1637826992 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-300x200.jpg?v=1637826992 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-1024x683.jpg?v=1637826992 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-768x512.jpg?v=1637826992 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-1536x1024.jpg?v=1637826992 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-2048x1365.jpg?v=1637826992 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-370x247.jpg?v=1637826992 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-15-272x182.jpg?v=1637826992 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 2 Надпись на западном тимпане, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Надпись на западном тимпане, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-scaled.jpg?v=1637827157" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-scaled.jpg?v=1637827157 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-200x300.jpg?v=1637827157 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-683x1024.jpg?v=1637827157 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-768x1152.jpg?v=1637827157 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-1024x1536.jpg?v=1637827157 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-1365x2048.jpg?v=1637827157 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-12-247x370.jpg?v=1637827157 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="Рис. 4 Внутренняя сторона западной стены." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Внутренняя сторона западной стены.

Состояние до, во время и после войны

В советский период на территории Пустыни Кусанац  был установлен мемориал, посвященный погибшим в Великую Отечественную войну (1940-1945 гг․) жителям села Чанахчи (рис. 8). После Первой Арцахской войны на территории Пустыни производились реставрационные и восстановительные работы. Крыши зданий были покрыты черепицей, территория была облагорожена, в 2013-ом году был установлен памятник погибшим во время первой Арцахской войны храбрецам села Аветараноц (рис. 9). 27-ого октября село Аветараноц перешло под наблюдение Азербайджана.

7-ого октября 2021 г. на Телеграм-канале @ararathau была распространена видеозапись, на которой четко видно, как азербайджанские солдаты превратили монастырь в безбожное место, всячески проявляют свое враждебное и неуважительное отношение к армянскому культурному наследию, кричат, наносят оскорбления Армянской Апостольской церкви, оскверняют хачкары, церковную утварь, выражают свою неприязнь и подвергают памятник вандализму. На видеозаписи видны разбитые надгробия и разбросанный по всей территории мусор. Они также сломали и бросили на землю табличку с информацией о памятнике, установленную государством (рис. 10).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-scaled.jpg?v=1637828759" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-scaled.jpg?v=1637828759 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-200x300.jpg?v=1637828759 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-683x1024.jpg?v=1637828759 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-768x1152.jpg?v=1637828759 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-1024x1536.jpg?v=1637828759 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-1365x2048.jpg?v=1637828759 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/008-1-1-247x370.jpg?v=1637828759 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="Рис. 8 Мемориал посвященный погибшим в Великую Отечественную войну уроженцев села Чанахчи, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Мемориал посвященный погибшим в Великую Отечественную войну уроженцев села Чанахчи, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14.jpg?v=1637827045" width="2423" height="1555" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14.jpg?v=1637827045 2423w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-300x193.jpg?v=1637827045 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-1024x657.jpg?v=1637827045 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-768x493.jpg?v=1637827045 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-1536x986.jpg?v=1637827045 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-2048x1314.jpg?v=1637827045 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-14-370x237.jpg?v=1637827045 370w" sizes="(max-width: 2423px) 100vw, 2423px" title="Рис. 3 План комплекса памятников, Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха (второе издание), «Парберакан», 1989, Ереван, стр. 138." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 План комплекса памятников, Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха (второе издание), «Парберакан», 1989, Ереван, стр. 138.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-scaled.jpg?v=1637827497" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-scaled.jpg?v=1637827497 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-300x200.jpg?v=1637827497 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-1024x683.jpg?v=1637827497 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-768x512.jpg?v=1637827497 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-1536x1024.jpg?v=1637827497 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-2048x1365.jpg?v=1637827497 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-370x247.jpg?v=1637827497 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-272x182.jpg?v=1637827497 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 5 Хачкары, встроенные в южную стену, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Хачкары, встроенные в южную стену, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-scaled.jpg?v=1637827961" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-scaled.jpg?v=1637827961 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-200x300.jpg?v=1637827961 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-683x1024.jpg?v=1637827961 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-768x1152.jpg?v=1637827961 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-1024x1536.jpg?v=1637827961 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-1365x2048.jpg?v=1637827961 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/006-10-247x370.jpg?v=1637827961 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="Рис. 6 Подпружная арка свода церкви, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Подпружная арка свода церкви, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-scaled.jpg?v=1637828331" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-scaled.jpg?v=1637828331 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-300x200.jpg?v=1637828331 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-1024x683.jpg?v=1637828331 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-768x512.jpg?v=1637828331 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-1536x1024.jpg?v=1637828331 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-2048x1365.jpg?v=1637828331 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-370x247.jpg?v=1637828331 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/007-4-272x182.jpg?v=1637828331 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 7 Надгробные камни представителей рода Мелик-Шахназарянов внутри притвора, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Надгробные камни представителей рода Мелик-Шахназарянов внутри притвора, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-scaled.jpg?v=1637828938" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-scaled.jpg?v=1637828938 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-300x200.jpg?v=1637828938 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-1024x683.jpg?v=1637828938 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-768x512.jpg?v=1637828938 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-1536x1024.jpg?v=1637828938 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-2048x1365.jpg?v=1637828938 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-370x247.jpg?v=1637828938 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/009-1-Copy-272x182.jpg?v=1637828938 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 9 Памятник, посвященный храбрым воинам, погибшим во время Первой Арцахской освободительной войны, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 9 Памятник, посвященный храбрым воинам, погибшим во время Первой Арцахской освободительной войны, фото Л. Киракосян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-scaled.jpg?v=1637829073" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-scaled.jpg?v=1637829073 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-300x200.jpg?v=1637829073 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-1024x683.jpg?v=1637829073 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-768x512.jpg?v=1637829073 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-1536x1024.jpg?v=1637829073 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-2048x1365.jpg?v=1637829073 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-370x247.jpg?v=1637829073 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/010-2-272x182.jpg?v=1637829073 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 10 Табличка, представляющая Пустынь Кусанац, фото Л. Киракосян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 10 Табличка, представляющая Пустынь Кусанац, фото Л. Киракосян.

Литература

Бархударянц 1895 – Бархударянц М., Арцах, Изд. «Арор», Баку (на арм.яз)

Свод армянских надписей. Книга 5, Арцах. Составитель: Бархударян С., Ереван, 1982, изд. АН АрмССР, Ереван, стр.172, 173 (на арм.яз.)

Джалалянц С., Путешествие по Великой Армении. Часть 2, Тифлис, 1858 (на арм.яз)

Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха, Изд-во «Айастан», Ереван, 1985 (на арм.яз)

Мкртчян 1989 - Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха (второе издание), «Парберакан», Ереван․

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Пустынь Кусанац села Аветараноц - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/пустынь-кусанац-села-аветараноц/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Пустынь Кусанац села Аветараноц - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Пустынь Кусанац (Девичья) находится в юго-восточной стороне села Аветараноц (Чанахчи) Аскеранского района республики Арцах, на покатом мысу. Село Аветараноц – одно из самых старых и самых известных в Арцахе, оно являлось центром меликства Варанда. В летописях и исторических документах село известно с 17-18-ых веков и часто упоминается как поселение городского типа. Здесь находится большое количество исторических памятников (рис. 1). Село расположено на высоте 1200 метров над уровнем моря и окружено горами Кирс, Гондик и Мавас. Сегодня оно находится под контролем вооруженных сил Азербайджана. Исторический очерк Епископ Саргис Джалалянц в своей книге упоминает записи одного журнала, согласно которым церковь монастыря Кусанац построили сестры Гаяне и Рипсиме при покровительстве священника Аракела (Джалалянц 1858, 243). На тимпане над входом сохранилась дата ее постройки. Строительная надпись относится к 1616-ому году (САН 5, 148, рис. 2). В начальный период княжества Варанды к церкви был пристроен притвор-усыпальница. Эта усыпальница также принадлежала княжескому роду Мелик-Шахназарянов, а Пустынь была также известна как монастырь Гаяне. Архитектурно-композиционное описание На сегодняшний день в Пустыни Кусанац сохранились церковь, притвор-усыпальница Мелик-Шахназарянов, а также оборонительная стена в западной части памятника (рис. 3). Церковь имеет планировку трехнефной базилики, где боковые нефы довольно узкие, а центральный, заканчивающийся абсидой – широкий. Своей планировкой она приближена к квадрату (9,0х11,0 м). Свет в молельный зал проникает благодаря дверному проему и двум окнам на западной стене  (рис. 4), двум маленьким южной стены и окнам восточной стороны, открытым в абсиде. Зал сводчатый, подпружные арки опираются на колонны, имеющие крестообразное основание. Две из них стоят в зале свободно, а две, помимо того, что они служат подпоркой для арки, являются элементами углов полукруга абсиды. Церковь имеет две ризницы, являющиеся окончаниями боковых нефов. Как и стена абсиды, так и обеих ризниц имеют ниши. В южный фасад церкви вставлены три надгробных камня 15-16-ого веков, украшенные резными композициями из крестов и скульптурных изображений (рис. 5). Хачкары и надгробные камни вставлены также и в другие стены. Использование стелл более ранних периодов в постройках монастыря Кусанац указывает на то, что здесь и раньше находился духовный центр. На колоннах и арках внутри церкви вырезаны кресты (рис. 6). С запада к церкви примыкает притвор, который, как и классические притворы, имеет квадратную планировку, однако представлен меньшим размером (6,4 x 6,4 м). Притвор сводчатый. Помимо того, что он является вестибюлем церкви, он также служит усыпальницей Мелик-Шахназарянов. Здесь находятся могилы и надгробия, принадлежавшие вардапету Манвелу, меликов Мирзы и Хусейна, а также их жен (рис. 7). Мелик Хусейн и его дочь Гаяне в истории прославились своей храбростью и патриотизмом. О Мелике Хусейне повествует надпись, оставленная на его надгробии: «Это могила Мелика Хусейна — сына Мелика Шахназара, год смерти 1736, воспоем хвалу делам его, и во славу Мелик-Хусейна высечена надпись на этой могиле. Был он владыкой земли Варанда, с тридцатью пятью селениями, и стол его был полон хлеба, и всем он подавал милостыню, внешностью был он прекрасен, не платил он дани ни одному царю, был мощным оплотом всей страны, венец, гордость армянского народа, разгромивший во время войны с османами народ турецкий в год 1709» (САН, 149) Анализ письменных источников К вопросам локализации Пустыни Кусанац, ее архитектуры, датировки обращался Ш. Мкртчян (Мкртчян 1985,178-180). Подробное описание изложено в русском издании книги автора (Мкртчян 1989, 139).   Состояние до, во время и после войны В советский период на территории Пустыни Кусанац  был установлен мемориал, посвященный погибшим в Великую Отечественную войну (1940-1945 гг․) жителям села Чанахчи (рис. 8). После Первой Арцахской войны на территории Пустыни производились реставрационные и восстановительные работы. Крыши зданий были покрыты черепицей, территория была облагорожена, в 2013-ом году был установлен памятник погибшим во время первой Арцахской войны храбрецам села Аветараноц (рис. 9). 27-ого октября село Аветараноц перешло под наблюдение Азербайджана. 7-ого октября 2021 г. на Телеграм-канале @ararathau была распространена видеозапись, на которой четко видно, как азербайджанские солдаты превратили монастырь в безбожное место, всячески проявляют свое враждебное и неуважительное отношение к армянскому культурному наследию, кричат, наносят оскорбления Армянской Апостольской церкви, оскверняют хачкары, церковную утварь, выражают свою неприязнь и подвергают памятник вандализму. На видеозаписи видны разбитые надгробия и разбросанный по всей территории мусор. Они также сломали и бросили на землю табличку с информацией о памятнике, установленную государством (рис. 10)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/пустынь-кусанац-села-аветараноц/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-11-25T09:40:04+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-11-scaled.jpg?v=1637827497" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%83%d1%81%d1%82%d1%8b%d0%bd%d1%8c-%d0%ba%d1%83%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%86/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%83%d1%81%d1%82%d1%8b%d0%bd%d1%8c-%d0%ba%d1%83%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%86/","name":"Пустынь Кусанац села Аветараноц - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-11-25T08:33:36+00:00","dateModified":"2021-11-25T09:40:04+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%83%d1%81%d1%82%d1%8b%d0%bd%d1%8c-%d0%ba%d1%83%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%86/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%83%d1%81%d1%82%d1%8b%d0%bd%d1%8c-%d0%ba%d1%83%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%86/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%83%d1%81%d1%82%d1%8b%d0%bd%d1%8c-%d0%ba%d1%83%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%86-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%86/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Пустынь Кусанац села Аветараноц"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

The Church of Yeritsushen is located in Nor Shahumyan region (Karvachar region) of the Artsakh Republic, on the right side of the Iritsajur tributary starting from Lake Gortagarak, one kilometer northeast of Igadzor village, 1550-1600 meters above sea level (Karapetyan 2001, 37).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/Yeritsushen.jpg?v=1632944828" width="1411" height="619" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/Yeritsushen.jpg?v=1632944828 1411w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/Yeritsushen-300x132.jpg?v=1632944828 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/Yeritsushen-1024x449.jpg?v=1632944828 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/Yeritsushen-768x337.jpg?v=1632944828 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/Yeritsushen-370x162.jpg?v=1632944828 370w" sizes="(max-width: 1411px) 100vw, 1411px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Historical overview

The only mention of Yeritsushen village can be found in the work “Jambr” by Catholicos Simeon Yerevantsi and concerns the year of 1763 (Jambr 1873, 283). In the 18th century, Turkic-speaking Ayrums settled here, who called the village Keshishkyand (Karapetyan 2001, 42).

Architectural-compositional description

The church is half-ruined, it was built in the 17th century. It is a single nave hall taken under a gable roof (Fig. 1). The longitudinal walls of the structure are reinforced with rows of arcatures, on which rest the twin hewn arch walls that support the roof. The church is built of rough small and large stones, and the most responsible parts are hewn (Figs. 2, 3). There is one vestry on each side of the altar, but they are different in size. The only entrance to the church is on the southern facade.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/image-29-09-21-04-41.jpeg?v=1632919525" width="1170" height="796" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/image-29-09-21-04-41.jpeg?v=1632919525 1170w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/image-29-09-21-04-41-300x204.jpeg?v=1632919525 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/image-29-09-21-04-41-1024x697.jpeg?v=1632919525 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/image-29-09-21-04-41-768x523.jpeg?v=1632919525 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/image-29-09-21-04-41-370x252.jpeg?v=1632919525 370w" sizes="(max-width: 1170px) 100vw, 1170px" title="Fig. 1 The church plan, Karapetyan S., Mravakank, 2019, page 249." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The church plan, Karapetyan S., Mravakank, 2019, page 249.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/002-1-1.jpg?v=1632919573" width="918" height="698" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/002-1-1.jpg?v=1632919573 918w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/002-1-1-300x228.jpg?v=1632919573 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/002-1-1-768x584.jpg?v=1632919573 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/002-1-1-370x281.jpg?v=1632919573 370w" sizes="(max-width: 918px) 100vw, 918px" title="Fig. 2 The eastern facade of the church, photo by S. Karapetyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The eastern facade of the church, photo by S. Karapetyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/003-1-1.jpg?v=1632919606" width="534" height="847" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/003-1-1.jpg?v=1632919606 534w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/003-1-1-189x300.jpg?v=1632919606 189w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/003-1-1-233x370.jpg?v=1632919606 233w" sizes="(max-width: 534px) 100vw, 534px" title="Fig. 3 The north facade of the church and the arch wall, photo by S. Karapetyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The north facade of the church and the arch wall, photo by S. Karapetyan.

Both several fragmented and holistic khachkars are internally embedded in the church walls. The khachkars embedded in the northern and southern walls near the entrances to the vestries are especially remarkable. The khachkars embedded in the northern wall are inscribed. There is the following inscription on the khachkar embedded in the pilaster of the northern wall: “The year of 1196” (Karapetyan 2001, 38). The second inscribed khachkar is embedded in the northern wall below the baptistery (Figs. 4, 5). Four lines of the inscription are at the top of the khachkar, and five lines are at the bottom: “The year of 1222. I – Arat, erected this cross for me and my mother A…mik, (and) for the support of  Anun and Tsakan. Remember these figures in your prayers” (Karapetyan 2001, 39). Arat and Anun are Armenian proper names which mean “abundant” and “name”․ The khachkar embedded in the southern wall is especially remarkable with the sculptural relief of an armed horseman at the bottom of the composition (Figs. 6, 7).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/004-1-1-rotated.jpg?v=1632919760" width="803" height="540" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/004-1-1-rotated.jpg?v=1632919760 803w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/004-1-1-300x202.jpg?v=1632919760 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/004-1-1-768x516.jpg?v=1632919760 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/004-1-1-370x249.jpg?v=1632919760 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/004-1-1-272x182.jpg?v=1632919760 272w" sizes="(max-width: 803px) 100vw, 803px" title="Fig. 4 One the inscribed khachkars embedded in the northern wall of the church, photo by S. Karapetyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 One the inscribed khachkars embedded in the northern wall of the church, photo by S. Karapetyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/006-1-rotated.jpg?v=1632919829" width="2048" height="1273" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/006-1-rotated.jpg?v=1632919829 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/006-1-300x186.jpg?v=1632919829 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/006-1-1024x637.jpg?v=1632919829 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/006-1-768x477.jpg?v=1632919829 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/006-1-1536x955.jpg?v=1632919829 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/006-1-370x230.jpg?v=1632919829 370w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="Fig. 6 Khachkar with a statue of a horseman embedded in the southern wall of the church, photo by S. Karapetyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 Khachkar with a statue of a horseman embedded in the southern wall of the church, photo by S. Karapetyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/005-1-1.jpg?v=1632919791" width="540" height="933" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/005-1-1.jpg?v=1632919791 540w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/005-1-1-174x300.jpg?v=1632919791 174w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/005-1-1-214x370.jpg?v=1632919791 214w" sizes="(max-width: 540px) 100vw, 540px" title="Fig. 5 One the inscribed khachkars embedded in the northern wall of the church, photo by S. Karapetyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 One the inscribed khachkars embedded in the northern wall of the church, photo by S. Karapetyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/007-1.jpg?v=1632919853" width="945" height="779" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/007-1.jpg?v=1632919853 945w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/007-1-300x247.jpg?v=1632919853 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/007-1-768x633.jpg?v=1632919853 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/007-1-370x305.jpg?v=1632919853 370w" sizes="(max-width: 945px) 100vw, 945px" title="Fig. 7 Khachkar with a statue of a horseman embedded in the southern wall of the church, photo by S. Karapetyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 Khachkar with a statue of a horseman embedded in the southern wall of the church, photo by S. Karapetyan.

The condition before and after the war

The church was not damaged during the Artsakh wars.

There is no information about the monument after it came under Azerbaijani control in the Karvachar region.

Bibliography

Karapetyan 2001 – Karapetyan, Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, Yerevan.

Karapetyan 2019 – Karapetyan S., Mravakank, Yerevan.

Jambr, collected and written by Catholicos Simeon of Yerevan, Vagharshapat, 1873.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The Church of Yeritsushen - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-yeritsushen/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The Church of Yeritsushen - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The Church of Yeritsushen is located in Nor Shahumyan region (Karvachar region) of the Artsakh Republic, on the right side of the Iritsajur tributary starting from Lake Gortagarak, one kilometer northeast of Igadzor village, 1550-1600 meters above sea level (Karapetyan 2001, 37). Historical overview The only mention of Yeritsushen village can be found in the work “Jambr” by Catholicos Simeon Yerevantsi and concerns the year of 1763 (Jambr 1873, 283). In the 18th century, Turkic-speaking Ayrums settled here, who called the village Keshishkyand (Karapetyan 2001, 42). Architectural-compositional description The church is half-ruined, it was built in the 17th century. It is a single nave hall taken under a gable roof (Fig. 1). The longitudinal walls of the structure are reinforced with rows of arcatures, on which rest the twin hewn arch walls that support the roof. The church is built of rough small and large stones, and the most responsible parts are hewn (Figs. 2, 3). There is one vestry on each side of the altar, but they are different in size. The only entrance to the church is on the southern facade." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-yeritsushen/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-11-25T08:58:07+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/09/002-1-1.jpg?v=1632919573" />
	<meta property="og:image:width" content="918" />
	<meta property="og:image:height" content="698" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-yeritsushen/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-yeritsushen/","name":"The Church of Yeritsushen - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-09-29T12:52:37+00:00","dateModified":"2021-11-25T08:58:07+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-yeritsushen/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-yeritsushen/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-church-of-yeritsushen/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The Church of Yeritsushen"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

The church (Fig. 1) is located at the southern end of Hogher village of Hadrut region, in the area of the old cemetery.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Tr_Hoger-1.jpg?v=1636358134" width="1359" height="621" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Tr_Hoger-1.jpg?v=1636358134 1359w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Tr_Hoger-1-300x137.jpg?v=1636358134 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Tr_Hoger-1-1024x468.jpg?v=1636358134 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Tr_Hoger-1-768x351.jpg?v=1636358134 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/Tr_Hoger-1-370x169.jpg?v=1636358134 370w" sizes="(max-width: 1359px) 100vw, 1359px" title="Tr_Hoger" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-5-768x576.jpg?v=1636353306" width="768" height="576" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-5-768x576.jpg?v=1636353306 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-5-300x225.jpg?v=1636353306 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-5-1024x768.jpg?v=1636353306 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-5-1536x1152.jpg?v=1636353306 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-5-2048x1536.jpg?v=1636353306 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-5-370x278.jpg?v=1636353306 370w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Fig. 1 The church from the north, 2017, photo by G. Budaghyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The church from the north, 2017, photo by G. Budaghyan.

Historical overview

Hogher village is located on the right bank of the Ishkhanaget River, on the north-eastern mountainous slope of Vnesa fortress, near the villages of Jrakus and Kyuratagh. It was built in the 19th century. Makar Barkhudaryan, who visited Hogher in the 1890s, mentions that: “…the inhabitants are natives, the church is half-finished, the priest comes from Hadrut” (Barkhutarian 1895, 73). The church is mentioned as St. Astvatsatsin in one of the archival documents dated 1880 (Karapetyan 2001, 222). The village was part of Hadrut region until 1938, then joined Koryagino region (Fizuli from 1959), after which the gradual eviction of Armenians from the village began. It was liberated on March 31, 1992 and reappeared under the Azerbaijani occupation in October 2020.

Architectural-compositional examination

It is a single-nave basilica with a rectangular hall, a semicircular altar on the eastern side, on both sides of which there are the vestries with a rectangular plan (Fig. 2). It is built of local raw stone. The portal, the frames of the windows, the altar and the vestries, the corner edges of the walls and the inner arches are hewn (Fig. 3). It is 15.7 meters long, 8.2 meters wide and 5.5 meters high. The sole entrance opens from the north. The lintel of the portal is patterned, made in the botanical-geometric style widely spread in Shushi and its vicinities, it is inscribed (Fig. 4). It is illuminated through 6 small windows opening from the northern, eastern and southern sides. The stone pool of the baptistery is placed in the northern wall (Fig. 5).

The western wall is mostly buried in the ground from the outside, whose upper part and a part of the vault leaning against the western wall are destroyed. There is a cemetery around the church.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-6-scaled.jpg?v=1636354454" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-6-scaled.jpg?v=1636354454 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-6-225x300.jpg?v=1636354454 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-6-768x1024.jpg?v=1636354454 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-6-1152x1536.jpg?v=1636354454 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-6-1536x2048.jpg?v=1636354454 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/005-6-278x370.jpg?v=1636354454 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="Fig. 5 The baptismal pool, 2017, photo by G. Budaghyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The baptismal pool, 2017, photo by G. Budaghyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-7-scaled.jpg?v=1636354346" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-7-scaled.jpg?v=1636354346 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-7-300x225.jpg?v=1636354346 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-7-1024x768.jpg?v=1636354346 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-7-768x576.jpg?v=1636354346 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-7-1536x1152.jpg?v=1636354346 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-7-2048x1536.jpg?v=1636354346 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/002-7-370x278.jpg?v=1636354346 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 2 The church from inside, 2017, photo by G. Budaghyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The church from inside, 2017, photo by G. Budaghyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-7-scaled.jpg?v=1636354395" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-7-scaled.jpg?v=1636354395 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-7-225x300.jpg?v=1636354395 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-7-768x1024.jpg?v=1636354395 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-7-1152x1536.jpg?v=1636354395 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-7-1536x2048.jpg?v=1636354395 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/003-7-278x370.jpg?v=1636354395 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="Fig. 3 The church from inside, 2017, photo by G. Budaghyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The church from inside, 2017, photo by G. Budaghyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-7-scaled.jpg?v=1636354269" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-7-scaled.jpg?v=1636354269 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-7-300x225.jpg?v=1636354269 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-7-1024x768.jpg?v=1636354269 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-7-768x576.jpg?v=1636354269 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-7-1536x1152.jpg?v=1636354269 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-7-2048x1536.jpg?v=1636354269 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/004-7-370x278.jpg?v=1636354269 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 4 The entrance of the church, 2017, photo by G. Budaghyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The entrance of the church, 2017, photo by G. Budaghyan.

The condition before, during and after the war

St. Astvatsatsin Church used to be in a good condition, there is no information about it during the military operations and its post-war condition.

Bibliography

1․ Barkhutarian 1895 – Barkhutarian M․, Artsakh, Baku.

2․ Mkrtchyan Sh․, The historical-architectural monuments of Nagorno Karabakh, Yerevan, 1985.

3 ․ Karapetyan 2001 – Karapetyan S., Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, Yerevan.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>St. Astvatsatsin Church of Hogher - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-hogher/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="St. Astvatsatsin Church of Hogher - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The church (Fig. 1) is located at the southern end of Hogher village of Hadrut region, in the area of the old cemetery. Historical overview Hogher village is located on the right bank of the Ishkhanaget River, on the north-eastern mountainous slope of Vnesa fortress, near the villages of Jrakus and Kyuratagh. It was built in the 19th century. Makar Barkhudaryan, who visited Hogher in the 1890s, mentions that: “…the inhabitants are natives, the church is half-finished, the priest comes from Hadrut” (Barkhutarian 1895, 73). The church is mentioned as St. Astvatsatsin in one of the archival documents dated 1880 (Karapetyan 2001, 222). The village was part of Hadrut region until 1938, then joined Koryagino region (Fizuli from 1959), after which the gradual eviction of Armenians from the village began. It was liberated on March 31, 1992 and reappeared under the Azerbaijani occupation in October 2020. Architectural-compositional examination It is a single-nave basilica with a rectangular hall, a semicircular altar on the eastern side, on both sides of which there are the vestries with a rectangular plan (Fig. 2). It is built of local raw stone. The portal, the frames of the windows, the altar and the vestries, the corner edges of the walls and the inner arches are hewn (Fig. 3). It is 15.7 meters long, 8.2 meters wide and 5.5 meters high. The sole entrance opens from the north. The lintel of the portal is patterned, made in the botanical-geometric style widely spread in Shushi and its vicinities, it is inscribed (Fig. 4). It is illuminated through 6 small windows opening from the northern, eastern and southern sides. The stone pool of the baptistery is placed in the northern wall (Fig. 5). The western wall is mostly buried in the ground from the outside, whose upper part and a part of the vault leaning against the western wall are destroyed. There is a cemetery around the church. The condition before, during and after the war St. Astvatsatsin Church used to be in a good condition, there is no information about it during the military operations and its post-war condition." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-hogher/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-11-29T06:19:40+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/11/001-5-1-scaled.jpg?v=1636353828" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-hogher/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-hogher/","name":"St. Astvatsatsin Church of Hogher - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-11-08T06:44:44+00:00","dateModified":"2021-11-29T06:19:40+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-hogher/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-hogher/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-hogher/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"St. Astvatsatsin Church of Hogher"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

The church is located in the center of the village, on the roadside (Fig. 1).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/Tr_Mosh._Acc_ekegeci.jpg?v=1633701129" width="1372" height="549" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/Tr_Mosh._Acc_ekegeci.jpg?v=1633701129 1372w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/Tr_Mosh._Acc_ekegeci-300x120.jpg?v=1633701129 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/Tr_Mosh._Acc_ekegeci-1024x410.jpg?v=1633701129 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/Tr_Mosh._Acc_ekegeci-768x307.jpg?v=1633701129 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/Tr_Mosh._Acc_ekegeci-370x148.jpg?v=1633701129 370w" sizes="(max-width: 1372px) 100vw, 1372px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/DSC_5532-1024x681.jpg?v=1637051261" width="1024" height="681" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/DSC_5532-1024x681.jpg?v=1637051261 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/DSC_5532-300x199.jpg?v=1637051261 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/DSC_5532-768x511.jpg?v=1637051261 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/DSC_5532-1536x1021.jpg?v=1637051261 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/DSC_5532-2048x1362.jpg?v=1637051261 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/DSC_5532-370x246.jpg?v=1637051261 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/DSC_5532-272x182.jpg?v=1637051261 272w" sizes="(max-width: 1024px) 100vw, 1024px" title="Fig. 1 The exterior view of the church from the south-west, photo H. Petrosyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The exterior view of the church from the south-west, photo H. Petrosyan.

Historical overview

No evidence is known about the construction of the church. Speaking about the village of Moshkhmhat, M. Barkhudaryants only mentions the name of the church and notes that the priest used to come from the Ghevondiants hermitage (Barkhutaryants 1895, 85).

The architectural form of the church suggests that it was built in the 19th century.

Architectural-compositional description

The church is a single-nave basilica with a rectangular plan. The dimensions of the structure are 14.8 meters long and 8.5 meters wide (Fig. 2). It is built of local rough limestone, the corners of the walls, as well as the bordures of the door and windows, are hewn. The entrance is from the south. There is one window in the eastern and western walls and two windows in the southern wall. There are khachkars of the 11th-12th centuries embedded in the western and southern walls externally, as well as inwardly – under the bema (Figs. 3, 4). The sculptural relief at the bottom of one of the khachkars represents a mother and her son.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/003-1-1.jpg?v=1633685573" width="1072" height="804" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/003-1-1.jpg?v=1633685573 1072w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/003-1-1-300x225.jpg?v=1633685573 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/003-1-1-1024x768.jpg?v=1633685573 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/003-1-1-768x576.jpg?v=1633685573 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/003-1-1-370x278.jpg?v=1633685573 370w" sizes="(max-width: 1072px) 100vw, 1072px" title="Figs. 3 The khachkars embedded under the church bema, photo from the certificate 	of the MESCS of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Figs. 3 The khachkars embedded under the church bema, photo from the certificate 	of the MESCS of the Republic of Artsakh.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/002-1-1.jpg?v=1633685536" width="1054" height="790" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/002-1-1.jpg?v=1633685536 1054w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/002-1-1-300x225.jpg?v=1633685536 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/002-1-1-1024x768.jpg?v=1633685536 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/002-1-1-768x576.jpg?v=1633685536 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/002-1-1-370x277.jpg?v=1633685536 370w" sizes="(max-width: 1054px) 100vw, 1054px" title="Fig. 2 The exterior view of the church from the north-west, photo from the certificate of the MESCS of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The exterior view of the church from the north-west, photo from the certificate of the MESCS of the Republic of Artsakh.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/004-1-2.jpg?v=1633685603" width="1085" height="814" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/004-1-2.jpg?v=1633685603 1085w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/004-1-2-300x225.jpg?v=1633685603 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/004-1-2-1024x768.jpg?v=1633685603 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/004-1-2-768x576.jpg?v=1633685603 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/004-1-2-370x278.jpg?v=1633685603 370w" sizes="(max-width: 1085px) 100vw, 1085px" title="Figs. 4 The khachkars embedded under the church bema, photo from the certificate 	of the MESCS of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Figs. 4 The khachkars embedded under the church bema, photo from the certificate 	of the MESCS of the Republic of Artsakh.

The condition before, during and after the war

Before the war, the church was mostly standing. No information is known about the monument during or after the war.

Bibliographic examination

 Historical evidence about the church is scarce. Makar Barkhutaryants does not give any details about the construction of the church or its architecture in his work. Our description is mostly based on the information provided by the monument certificate which is compiled by the MESCS of the Republic of Artsakh.

Bibliography

Barkhutaryants 1895 – Barkhutaryants M., Artsakh, Baku, Aror.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>St. Astvatsatsin Church of Moshkhmhat - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-moshkhmhat/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="St. Astvatsatsin Church of Moshkhmhat - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The church is located in the center of the village, on the roadside (Fig. 1). Historical overview No evidence is known about the construction of the church. Speaking about the village of Moshkhmhat, M. Barkhudaryants only mentions the name of the church and notes that the priest used to come from the Ghevondiants hermitage (Barkhutaryants 1895, 85). The architectural form of the church suggests that it was built in the 19th century. Architectural-compositional description The church is a single-nave basilica with a rectangular plan. The dimensions of the structure are 14.8 meters long and 8.5 meters wide (Fig. 2). It is built of local rough limestone, the corners of the walls, as well as the bordures of the door and windows, are hewn. The entrance is from the south. There is one window in the eastern and western walls and two windows in the southern wall. There are khachkars of the 11th-12th centuries embedded in the western and southern walls externally, as well as inwardly – under the bema (Figs. 3, 4). The sculptural relief at the bottom of one of the khachkars represents a mother and her son." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-moshkhmhat/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2021-11-29T06:26:06+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/10/001-3.jpg?v=1633686216" />
	<meta property="og:image:width" content="1189" />
	<meta property="og:image:height" content="891" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-moshkhmhat/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-moshkhmhat/","name":"St. Astvatsatsin Church of Moshkhmhat - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-10-08T09:44:17+00:00","dateModified":"2021-11-29T06:26:06+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-moshkhmhat/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-moshkhmhat/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-astvatsatsin-church-of-moshkhmhat/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"St. Astvatsatsin Church of Moshkhmhat"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->