Սառնաղբյուր գյուղի սբ․ Գևորգ եկեղեցին

Տեղադրությունը

Սբ․ Գևորգ եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Սառնաղբյուր գյուղի արևմտյան եզրին, թեքադիր լանջի վրա (նկ․ 1)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg.jpg?v=1681464160" width="1356" height="581" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg.jpg?v=1681464160 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg-300x129.jpg?v=1681464160 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg-1024x439.jpg?v=1681464160 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg-768x329.jpg?v=1681464160 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg-370x159.jpg?v=1681464160 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-scaled.jpg?v=1681464202" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-scaled.jpg?v=1681464202 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-300x225.jpg?v=1681464202 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-1024x768.jpg?v=1681464202 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-768x576.jpg?v=1681464202 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-1536x1152.jpg?v=1681464202 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-2048x1536.jpg?v=1681464202 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-370x278.jpg?v=1681464202 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Եկեղեցին հարավ-արևելքից, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2023 թ․։

Պատմական ակնարկ

Ըստ մուտքի բարավորի արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է 1875 թվականին՝ փիրջամալեցի (Վարդաձոր) Հարություն, Ծատուր, Անդրեաս, Ջումշուդ Տեր Հարությունյան եղբայրների կողմից՝ ի հիշատակ իրենց ծնողներ Միլքումի և Ազիզի (նկ․ 2, 3)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-scaled.jpg?v=1681464293" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-scaled.jpg?v=1681464293 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-300x225.jpg?v=1681464293 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-1024x768.jpg?v=1681464293 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-768x576.jpg?v=1681464293 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-1536x1152.jpg?v=1681464293 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-2048x1536.jpg?v=1681464293 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-370x278.jpg?v=1681464293 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Եկեղեցու մուտքը, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2023 թ․։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-scaled.jpg?v=1681464342" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-scaled.jpg?v=1681464342 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-300x225.jpg?v=1681464342 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-1024x768.jpg?v=1681464342 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-768x576.jpg?v=1681464342 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-1536x1152.jpg?v=1681464342 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-2048x1536.jpg?v=1681464342 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-370x278.jpg?v=1681464342 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Բարավորի արձանագրությունը, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2023 թ․։

Գյուղի և եկեղեցու վերաբերյալ տեղեկություններ է հաղորոդում Մակար Բարխուդարյանցը. «Միրիշալլու գիւղ. հիմնուած է Աղուէ գաւառի դաշտաբերանում, բնակիչք տեղափոխուած Բէլուկան քաղաքից շատ վաղուց, հողն բէկական, բեղմնաւոր, տեղական բերքերն նոյն, օդն և կլիման ծանր ամրան, երկար կեանք 65-70, եկեղեցին սուրբ Գէորգ, խախտեալ, քահանան գալիս է Դահրազից։ Ծուխ 55. ար. 194. իգ. 175» (Բարխուտարեանց 1895, 127)։ Ինչպես տեսնում ենք, ըստ Բարխուդարյանցի՝ 19-րդ դարի վերջերին եկեղեցին արդեն իսկ վթարային վիճակում էր։

Հյուսիսային ավանդատան մուտքի վերնամասում, որպես բարավոր ագուցված խաչքարը վկայում է  ներկայիս եկեղեցուն նախորդած շատ ավելի վաղ կառույցի կամ սրբավայրի մասին (նկ․ 4)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-scaled.jpg?v=1681464508" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-scaled.jpg?v=1681464508 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-300x225.jpg?v=1681464508 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-1024x768.jpg?v=1681464508 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-768x576.jpg?v=1681464508 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-1536x1152.jpg?v=1681464508 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-2048x1536.jpg?v=1681464508 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-370x278.jpg?v=1681464508 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Ավանդատան ճակատին ագուցված խաչքարը, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2023թ․։

Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն

Ուղղանկյուն հատակագծով (16x8,5 մետր) միանավ թաղակապ սրահ է, կառուցված տեղական դեղնավուն թերթաքարով և կրաշաղախով։ Սրբատաշ են միայն որմնասյուների, որմնախորշերի անկյունաքարերը, կամարաքարերը, դռների և լուսամուտների շրջանակները։ Թաղածածկը չի պահպանվել, այն հենված է եղել հյուսիսից և հարավից զույգ որմնասյուների և որմնակամարների վրա (նկ․ 5, 6)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-scaled.jpg?v=1681464624" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-scaled.jpg?v=1681464624 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-300x225.jpg?v=1681464624 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-1024x768.jpg?v=1681464624 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-768x576.jpg?v=1681464624 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-1536x1152.jpg?v=1681464624 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-2048x1536.jpg?v=1681464624 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-370x278.jpg?v=1681464624 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Ներսը արևմուտքից, լուս. Ա. Գրիգորյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-scaled.jpg?v=1681464702" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-scaled.jpg?v=1681464702 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-300x225.jpg?v=1681464702 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-1024x768.jpg?v=1681464702 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-768x576.jpg?v=1681464702 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-1536x1152.jpg?v=1681464702 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-2048x1536.jpg?v=1681464702 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-370x278.jpg?v=1681464702 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Ներսը արևելքից, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2023թ․։

Եկեղեցու խորանն ունի իր  ժամանակին ոչ այնքան բնորոշ գրեթե ուղղանկյուն հատակագիծ  (ներքին անկյունները՝ թեթև կորացումով)։ Խորանին զուգահեռ երկու ավանդատներն են։ Խորանի հյուսիսային և հարավային պատերին կան  եկեղեցական և ծիսական իրերի  համար նախատեսված կամարակապ որմնախորշեր  (նկ․ 7)։

Հյուսիսային պատին՝ ավանդատանը կից, մկրտության ավազանն է։ Ավազանախորշի  շրջանակի քարերը զարդարված են խաչաքանդակներով (նկ․ 8)։

Մուտքը բացված է հյուսիսից, որը տեղակայված է կենտրոնից դեպի արևմտյան անկյունը։ Եկեղեցու արևմտյան ճակատը ամբողջապես, իսկ հարավայինը` մասամբ ձուլված է հողի թեքադիր լանջին։ Լուսավորվել է արևելքից բացված երեք փոքր և հյուսիսից բացված մեկ  մեծ լուսամուտներով։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007.jpg?v=1681464841" width="1728" height="1297" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007.jpg?v=1681464841 1728w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-300x225.jpg?v=1681464841 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-1024x769.jpg?v=1681464841 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-768x576.jpg?v=1681464841 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-1536x1153.jpg?v=1681464841 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-370x278.jpg?v=1681464841 370w" sizes="(max-width: 1728px) 100vw, 1728px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Խորանը, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2023թ․։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-scaled.jpg?v=1681464891" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-scaled.jpg?v=1681464891 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-300x225.jpg?v=1681464891 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1024x768.jpg?v=1681464891 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-768x576.jpg?v=1681464891 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1536x1152.jpg?v=1681464891 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-2048x1536.jpg?v=1681464891 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-370x278.jpg?v=1681464891 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Մկրտության ավազանը, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2023թ․։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Սառնաղբյուր գյուղն արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ մարտական թեժ գործողությունների գոտում է գտնվել, ուժգին հրետակոծության և գնդակոծության է ենթարկվել։ Գյուղը բնակելի շինությունները և  պատմամշակութային կոթողները ահռելի վնասներ են կրել։ Եկեղեցու թաղածածկը փլուզվել է, պատերին առաջացել են խոռոչներ և ճաքեր (նկ․ 9)։

Ընդհանուր առմամբ եկեղեցին գտնվում է անմխիթար վիճակում։  2020 թվականի պատերազմի ժամանակ հուշարձանը չի վնասվել։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-scaled.jpg?v=1681465010" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-scaled.jpg?v=1681465010 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-300x225.jpg?v=1681465010 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-1024x768.jpg?v=1681465010 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-768x576.jpg?v=1681465010 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-1536x1152.jpg?v=1681465010 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-2048x1536.jpg?v=1681465010 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-370x278.jpg?v=1681465010 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 9 Ընդհանուր տեսքը արևմտյան կողմից, լուս․ Ա․ Գրիգորյանի, 2023թ․։

Գրականություն

Բարխուտարեանց  1895 -  Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Սառնաղբյուր գյուղի սբ․ Գևորգ եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/սառնաղբյուր-գյուղի-սբ․-գևորգ-եկեղեցի/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Սառնաղբյուր գյուղի սբ․ Գևորգ եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Սբ․ Գևորգ եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Սառնաղբյուր գյուղի արևմտյան եզրին, թեքադիր լանջի վրա (նկ․ 1)։ Պատմական ակնարկ Ըստ մուտքի բարավորի արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է 1875 թվականին՝ փիրջամալեցի (Վարդաձոր) Հարություն, Ծատուր, Անդրեաս, Ջումշուդ Տեր Հարությունյան եղբայրների կողմից՝ ի հիշատակ իրենց ծնողներ Միլքումի և Ազիզի (նկ․ 2, 3)։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/սառնաղբյուր-գյուղի-սբ․-գևորգ-եկեղեցի/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-04-14T15:46:39+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-scaled.jpg?v=1681464202" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/","name":"Սառնաղբյուր գյուղի սբ․ Գևորգ եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-04-14T09:38:45+00:00","dateModified":"2023-04-14T15:46:39+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%bd%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b2%d5%a2%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Սառնաղբյուր գյուղի սբ․ Գևորգ եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքը

Տեղադրությունը

Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ կամ Պտկի սբ․ Գևորգ վանքը գտնվում է Արցախի Ասկերանի շրջանի Խաչեն (Սեյդիշեն) գյուղից 4 կմ հյուսիս-արևելք՝ Ուլուբաբ (Ուլուպապ) գյուղատեղիի հարևանությամբ։ Կառույցը գտնվում է համանուն կամ Գևորգասար լեռան գագաթին՝ Ասկերանի և Մարտակերտի շրջանների սահմանագլխին, ներկայիս սահմանագծից մոտ 2 կմ հեռավորության վրա (նկ․ 1)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1-scaled.jpg?v=1682010197" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1-scaled.jpg?v=1682010197 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1-300x199.jpg?v=1682010197 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1-1024x681.jpg?v=1682010197 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1-768x511.jpg?v=1682010197 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1-1536x1021.jpg?v=1682010197 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1-2048x1362.jpg?v=1682010197 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1-370x246.jpg?v=1682010197 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1-272x182.jpg?v=1682010197 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 1 Պտկեսբերքի ընդհանուր տեսքը, լուս. Հ․ Պետրոսյանի, 2005թ․։

Պատմական ակնարկ

Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքի մասին պատմական տեղեկությունները սակավ են։ Չնայած վանքի տարածքում կամ պատերի մեջ առկա են վաղ խաչքարեր և տապանաքարեր, այնուամենայնիվ, համալիրն իր ճարտարապետական հորինվածքով և հիմնական արձանագրությունների քննությամբ թվագրվում է 17-18-րդ դարերով (նկ․ 2)։

Պատմական տեղեկությունները լրացնում են նաև մի քանի ամփոփ արձանագրություններն ու արձանագրությունների հատվածները։ Այս տեսանկյունից հետաքրքիր է եկեղեցու կառուցող կամ վերակառուցող համարվող Հովսեփ վարդապետի 1698 թվականի արձանագրությունը հարավային ավանդատան առաստաղին. «Օվսէփ վարդպ[ե]տ ։ՌՃԽԷ։» (ԴՀՎ 5, 137)։ Արձանագրությունն արված է ծեփի վրա, սև ներկով։ Հովսեփ վարդապետի անունը գրված է նաև հարավային սյունը և պատը միացնող կամարի վրա։ Մյուս 12-տողանի արձանագրությունը փորագրված է  հարավային սյան վրա։ 1757  թվականի արձանագրությունը վերաբերում է Ղուկաս վարդապետի կողմից ջրաղացի կառուցմանը և այն վանքին նվիրաբերելուն (ԴՀՎ 5, 138, նկ․ 3)։ Ղուկաս վարդապետի մյուս արձանագրությունը փորագրված է ավերակ սեղանատան մուտքի ստորին եզրաքարի վրա (ԴՀՎ 5, 139)։

«Արարատ» ամսագրի 1896 թվականի համարում՝ «Համառոտ տեղեկագիր Արցախի թեմի վանքերի» հոդվածում Պտկի սբ․ Գևորգը ներկայացված է Գանձակի (Ելիզավետպոլի) նահանգի Շուշիի գավառի վանքերի շարքում։ Հոդվածում նշվում է, որ վանքը 1892 թվականի տվյալներով չունի վանահայր և ունի կալվածք 300 դեսյատին (մեկ դեսյատինը հավասար է 1.09254 հեկտարի) անտառ ու վարելահող, ինչպես նաև վանքին է պատկանում Գանձասարի Քարագլխի մոտ Աշմանա կոչվող կալվածքը 776 դեսյատին տարածքով։ Նշվում է նաև, որ վանքը ունենում է տարեկան միջինում 110 ռուբլի 35 կոպեկ եկամուտ և նույնքան էլ ծախսեր (Խ․ Վ․ 1896, 44)։

Վանքի գործունեության ժամանակահատվածում գրվել են նաև ձեռագրեր, որոնցից մեզ հայտնի է մեկը (Աճառյան 1924, 22)։

Վանքը Ելիզավետպոլի նահանգի 1904 թվականի քարտեզում նշված է "Պոդկասապերկ" անվամբ, ռազմական քարտեզներում կրում է "Բերդկասապետ" անունը Կասապատը հավանաբար Ուլուբաբ գյուղի նախկին անունն է (ԼՂՀ Հուշարձանների տեղեկատվական շտեմարան):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-3-scaled.jpg?v=1682010337" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-3-scaled.jpg?v=1682010337 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-3-200x300.jpg?v=1682010337 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-3-683x1024.jpg?v=1682010337 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-3-768x1152.jpg?v=1682010337 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-3-1024x1536.jpg?v=1682010337 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-3-1365x2048.jpg?v=1682010337 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-3-247x370.jpg?v=1682010337 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 2 Եկեղեցու պատերին ագուցված խաչքարերից, լուս. Ա․ Գրիգորյանի, 2021թ․։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1-scaled.jpg?v=1682010383" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1-scaled.jpg?v=1682010383 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1-300x200.jpg?v=1682010383 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1-1024x683.jpg?v=1682010383 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1-768x512.jpg?v=1682010383 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1-1536x1024.jpg?v=1682010383 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1-2048x1365.jpg?v=1682010383 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1-370x247.jpg?v=1682010383 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1-272x182.jpg?v=1682010383 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Ղուկաս վարդապետի արձանագրությունը, լուս. Ա․ Գրիգորյանի, 2021թ․։

Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն

Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքը բաղկացած է կանգուն եկեղեցուց և գավիթի, սեղանատան, պարսպապատի, կից շինությունների ավերակներից։ Շրջակայքում և պատերի մեջ առկա են արձանագիր և առանց արձանագրության խաչքարեր, տապանաքարեր և այլ բեկորներ։

Եկեղեցին ունի քառակուսի կտրվածքով զույգ մույթերով գմբեթավոր հորինվածք։ Այն  կառուցված է տեղի կոպտատաշ բազալտից, իսկ մուտքերի, պատուհանների եզրաշարերը, սյուներն ու կամարաշարերը, պատերի խորշերը, կառույցի անկյունային հատվածները, քիվերը սրբատաշ քարերով են շարված և ունեն ոճավորումներ (նկ․ 4)։ Կառույցն արտաքինից 13․70 x 10․40 մետր չափերի ուղղանկյուն է։ Աղոթասրահը գրեթե քառակուսի է, որի չափերն են 8․29 x  8․02 մետր (նկ․ 5)։ Եկեղեցին ունի վեց պատուհան (երեքը արևելյան կողմում, մեկական պատուհան էլ մյուս կողմերում) և երկու մուտք։ Գլխավոր մուտքը արևմտյան կողմում է՝ կամարձև, վերևում սրացող ոճավորումով։ Շարված է սրբատաշ քարով։ Երկրորդ մուտքը հարավային կողմում է, որը հետագայում փակվել է։ Կառույցի ծածկը իրենց վրա են կրում զույգ մույթերը, որոնք կամարներով կապված են բեմապատի և հանդիպակաց պատերի որմնասյուների հետ։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1-scaled.jpg?v=1682010503" width="1707" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1-scaled.jpg?v=1682010503 1707w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1-200x300.jpg?v=1682010503 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1-683x1024.jpg?v=1682010503 683w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1-768x1152.jpg?v=1682010503 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1-1024x1536.jpg?v=1682010503 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1-1365x2048.jpg?v=1682010503 1365w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1-247x370.jpg?v=1682010503 247w" sizes="(max-width: 1707px) 100vw, 1707px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 4 Եկեղեցու ներքին տարածությունը, լուս. Ա․ Գրիգորյանի, 2021թ․։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-31-1504x2048-5-1431x2048.jpg?v=1682016796" width="1431" height="2048" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-31-1504x2048-5-1431x2048.jpg?v=1682016796 1431w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-31-1504x2048-5-210x300.jpg?v=1682016796 210w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-31-1504x2048-5-716x1024.jpg?v=1682016796 716w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-31-1504x2048-5-768x1099.jpg?v=1682016796 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-31-1504x2048-5-1073x1536.jpg?v=1682016796 1073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-31-1504x2048-5-259x370.jpg?v=1682016796 259w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-31-1504x2048-5.jpg?v=1682016796 1569w" sizes="(max-width: 1431px) 100vw, 1431px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 5 Կառույցի հատակագիծը, Հասրաթյան 1983, էջ 410։

Ճարտարապետական հորինվածքային լուծումներով եկեղեցին իր զուգահեռներն ունի ոչ միայն Արցախի ուշմիջնադարյան եկեղեցական ճարտարապետության մեջ, օրինակ, Ծակուռիի սբ. Աստվածածին, Ավետարանոցի Կուսանաց անապատի եկեղեցին (Հարությունյան 1992, 401), այլև Սյունիքում Շնհերի Կուսանաց անապատը, Կնեվանքը (Հասրաթյան 1973, 78,79), Նախիջևանում Ագուլիսի սբ․ Թովմայի եկեղեցին (Հարությունյան 1992, 405):

Հուշարձանի առանձնահատկություններից են ուղղանկյուն խորանը և գմբեթի ձևը։ Բացառիկ է նաև այն, որ բեմառէջքի կողմից չկան աստիճաններ։ Դրանք արված են հյուսիսային ավանդատան ներսից և միայն մի կողմում։ Այսպիսի լուծում Արցախի այլ հուշարձաններում չի հանդիպում։ Այնինչ, խորանի ուղղանկյուն ձևը երկրամասի ճարտարապետական դպրոցում հանդիպող երևույթ է։

Վեղարաձև գմբեթը բավական ցածր է։ Արտաքինից թմբուկն  ութանիստ է  (անհավասար նիստերով), իսկ ներսից`  գմբեթակիր զույգ սյուների և բեմապատի որմնասյուների միջև առաջացած քառանկյուն տարածությունը ծածկված է խաչվող զույգ կամարների  ճարտարապետական լուծման միջոցով (նկ․ 6)։ Եկեղեցու արևմտյան կողմում, տեսանելի են նույն լայնությունն ունեցող ավերված գավթի մնացորդները։

Վանքի ամենամեծ սրբությունը վաղքրիստոնեական թևավոր խաչն է (5-6-րդ դդ․)։ Այն տեղադրված է եկեղեցու խորանի կենտրոնում կանգնեցված կամարաձև որմի (խաչկալ) մեջ, և կազմում է  վանական համալիրի առանցքը (նկ․ 7)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1-scaled.jpg?v=1682010673" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1-scaled.jpg?v=1682010673 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1-300x200.jpg?v=1682010673 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1-1024x683.jpg?v=1682010673 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1-768x512.jpg?v=1682010673 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1-1536x1024.jpg?v=1682010673 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1-2048x1365.jpg?v=1682010673 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1-370x247.jpg?v=1682010673 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1-272x182.jpg?v=1682010673 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 6 Եկեղեցու գմբեթը ներսից, լուս. Ա․ Գրիգորյանի, 2021թ․։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1-scaled.jpg?v=1682010716" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1-scaled.jpg?v=1682010716 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1-300x200.jpg?v=1682010716 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1-1024x683.jpg?v=1682010716 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1-768x512.jpg?v=1682010716 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1-1536x1024.jpg?v=1682010716 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1-2048x1365.jpg?v=1682010716 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1-370x247.jpg?v=1682010716 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1-272x182.jpg?v=1682010716 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 7 Եկեղեցու խորանն ու վաղքրիստոնեական խաչը, լուս. Հ․ Պետրոսյանի, 2005թ․։

Մատենագրական քննություն

Ջալալեանցի Ճանապարհորդություն աշխատության Ա մասում հեղինակը ներկայացնում է կառույցի դիրքը և Յովհանես վարդապետի վերանորոգությունը, նշելով, որ վերջինիս գերեզմանը գտնվում է աջակողմյան խորանում (ավանդատանը), որտեղ որ առաստաղին պահպանվել է վերջինիս արձանագրությունը։ Ջալալեանցը անդրադառնում է նաև խորանի առաջ պահպանված սբ․ Գևորգի գերեզմանին, և նշում, որ հայտնի չէ, թե որ սբ․ Գևորգն է այստեղ ամփոփված (Ջալալեանց 1842, 196)։

Լեոն «Իմ Յիշատակարանը» աշխատությունում «Պտկի ս․ Գէորգ» է անվանում սարը, որի գագաթին գտնվում է վանքը, իսկ կառույցը՝ «մի վանք, որ սպիտակին է տալիս» (Լեո 1890, 408)։

Բարխուդարյանը իր Արցախ գրքում անդրադառնալով վանքին ընդգծում է հորինվածքային լուծումների ընդհանրությունները Գտչավանքի հետ։ Ներկայացնում է նաև երկու ավանդույթ՝ կապված վանքի եկեղեցու ներսում գտնվող գերեզմանի (մահմեդականի հավատափոխ որդուն վերաբերվող ավանդույթը) և եկեղեցու արևելյան կողմում ընկած անտաշ, մեծ քարի հետ (շինարարներին օգնող արջի ավանդույթը) (տե՛ս Բարխուդարյանց 1895, 163, 164)։ Հեղինակը նաև նշում է, որ վանքը ամենահայտնի ուխտատեղին է երեխա չունեցողների համար, ինչպես քրիստոնյաների, այնպես էլ՝ մահմեդականների համար։

Մ․ Հասրաթյանը Հայկական սովետական հանրագիտարանի Պտկեզբերք հոդվածում ներկայացնելով եկեղեցին այն թվագրում է 13-րդ դարով և ներկայացնում է կառույցի հատակագիծը (Հասրաթյան 1983, 410)։

Շահեն Մկրտչյանն իր «Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները» գրքում հիմնականում օգտվում է Մակար եպս․ Բարխուդարյանից, նաև նշում է, որ վանքը ունի 400 տարվա պատմություն և վերջին անգամ վերանորոգվել է 1896 թ․ (Մկրտչյան 1980, 138)։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքում 2008-2010 թթ․ իրականացվել են վերականգնման աշխատանքներ, որոնք անավարտ են մնացել։ Ընդհանուր առմամբ վանքի վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո հիմնականում այլ փոփոխությունների չի ենթարկվել (նկ․ 8)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-scaled.jpg?v=1682010799" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-scaled.jpg?v=1682010799 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-300x200.jpg?v=1682010799 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-1024x683.jpg?v=1682010799 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-768x512.jpg?v=1682010799 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-1536x1024.jpg?v=1682010799 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-2048x1365.jpg?v=1682010799 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-370x247.jpg?v=1682010799 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-272x182.jpg?v=1682010799 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 8 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը անավարտ վերանորոգումից հետո, լուս. Ա․ Գրիգորյանի, 2021թ․։

Գրականություն

1․ Աճառյան 1924 – Աճառյան Հ․, Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Նոր Բայազետի, Վիեննա։

2 Խ․ Վ․ 1896 – Խ․ Վ․, Համառօտ տեղեկագիր Արցախի (Ղարաբաղի) թեմի վանքերի /«Արարատ» ամսագիր, Էջմիածին:

3․ ԴՀՎ 5 – Դիվան հայ վիմագրության, պր․ 5, Արցախ /կազմեց՝ Ս․ Բարխուդարյան,  Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․, 1982։

4․ Բարխուդարյանց 1895 – Բարխուդարյանց Մ․, Արցախ, Բագու։

5․ Լեո 1890 – Լեո, Իմ Յիշատակարանը, Շուշի։

6․ Հասրաթյան 1973 - Հասրաթյան Մ., Սյունիքի 17-18-րդ դարերի ճարտարապետական համալիրները, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.:

7․ Հասրաթյան 1983 - Հասրաթյան Մ., Պտկեզբերք /Հայկական սովետական հանրագիտարան, խմբագիր՝ Վ․ Համբարձումյան, Երևան:

8․ Մկրտչյան 1980 – Մկրտչյան Շ․, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան։

9․ Ջալալեանց 1842 – Ջալալեանց Ս․, Ճանապարհորդութիւն, Ա մաս, Տփխիս։

10․ ԼՂՀ Հուշարձանների տեղեկատվական շտեմարան, Վանք «Պտկեզբերք», http://monuments.nk.am/pages.php?al=home&id=1016&act1=more&act=filter&mtype=0&searchword=%D5%8A%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D5%BD%D5%A2%D5%A5%D6%80%D6%84 , 20․01․2023։

Տեղադրությունը Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ կամ Պտկի սբ․ Գևորգ վանքը գտնվում է Արցախի Ասկերանի շրջանի Խաչեն (Սեյդիշեն) գյուղից 4 կմ հյուսիս-արևելք՝ Ուլուբաբ (Ուլուպապ) գյուղատեղիի հարևանությամբ։ Կառույցը գտնվում է համանուն կամ Գևորգասար լեռան գագաթին՝ Ասկերանի և Մարտակերտի շրջանների սահմանագլխին, ներկայիս սահմանագծից մոտ 2 կմ հեռավորության վրա (նկ․ 1)։ Պատմական ակնարկ Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքի մասին պատմական տեղեկությունները սակավ են։ Չնայած վանքի տարածքում կամ պատերի մեջ առկա են վաղ խաչքարեր և տապանաքարեր, այնուամենայնիվ, համալիրն իր ճարտարապետական հորինվածքով և հիմնական արձանագրությունների քննությամբ թվագրվում է 17-18-րդ դարերով (նկ․ 2)։ Պատմական տեղեկությունները լրացնում են նաև մի քանի ամփոփ արձանագրություններն ու արձանագրությունների հատվածները։ Այս տեսանկյունից հետաքրքիր է եկեղեցու կառուցող կամ վերակառուցող համարվող Հովսեփ վարդապետի 1698 թվականի արձանագրությունը հարավային ավանդատան առաստաղին. «Օվսէփ վարդպ[ե]տ ։ՌՃԽԷ։» (ԴՀՎ 5, 137)։ Արձանագրությունն արված է ծեփի վրա, սև ներկով։ Հովսեփ վարդապետի անունը գրված է նաև հարավային սյունը և պատը միացնող կամարի վրա։ Մյուս 12-տողանի արձանագրությունը փորագրված է  հարավային սյան վրա։ 1757  թվականի արձանագրությունը վերաբերում է Ղուկաս վարդապետի կողմից ջրաղացի կառուցմանը և այն վանքին նվիրաբերելուն (ԴՀՎ 5, 138, նկ․ 3)։ Ղուկաս վարդապետի մյուս արձանագրությունը փորագրված է ավերակ սեղանատան մուտքի ստորին եզրաքարի վրա (ԴՀՎ 5, 139)։ «Արարատ» ամսագրի 1896 թվականի համարում՝ «Համառոտ տեղեկագիր Արցախի թեմի վանքերի» հոդվածում Պտկի սբ․ Գևորգը ներկայացված է Գանձակի (Ելիզավետպոլի) նահանգի Շուշիի գավառի վանքերի շարքում։ Հոդվածում նշվում է, որ վանքը 1892 թվականի տվյալներով չունի վանահայր և ունի կալվածք 300 դեսյատին (մեկ դեսյատինը հավասար է 1.09254 հեկտարի) անտառ ու վարելահող, ինչպես նաև վանքին է պատկանում Գանձասարի Քարագլխի մոտ Աշմանա կոչվող կալվածքը 776 դեսյատին տարածքով։ Նշվում է նաև, որ վանքը ունենում է տարեկան միջինում 110 ռուբլի 35 կոպեկ եկամուտ և նույնքան էլ ծախսեր (Խ․ Վ․ 1896, 44)։ Վանքի գործունեության ժամանակահատվածում գրվել են նաև ձեռագրեր, որոնցից մեզ հայտնի է մեկը (Աճառյան 1924, 22)։ Վանքը Ելիզավետպոլի նահանգի 1904 թվականի քարտեզում նշված է “Պոդկասապերկ” անվամբ, ռազմական քարտեզներում կրում է “Բերդկասապետ” անունը Կասապատը հավանաբար Ուլուբաբ գյուղի նախկին անունն է (ԼՂՀ Հուշարձանների տեղեկատվական շտեմարան): Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքը բաղկացած է կանգուն եկեղեցուց և գավիթի, սեղանատան, պարսպապատի, կից շինությունների ավերակներից։ Շրջակայքում և պատերի մեջ առկա են արձանագիր և առանց արձանագրության խաչքարեր, տապանաքարեր և այլ բեկորներ։ Եկեղեցին ունի քառակուսի կտրվածքով զույգ մույթերով գմբեթավոր հորինվածք։ Այն  կառուցված է տեղի կոպտատաշ բազալտից, իսկ մուտքերի, պատուհանների եզրաշարերը, սյուներն ու կամարաշարերը, պատերի խորշերը, կառույցի անկյունային հատվածները, քիվերը սրբատաշ քարերով են շարված և ունեն ոճավորումներ (նկ․ 4)։ Կառույցն արտաքինից 13․70 x 10․40 մետր չափերի ուղղանկյուն է։ Աղոթասրահը գրեթե քառակուսի է, որի չափերն են 8․29 x  8․02 մետր (նկ․ 5)։ Եկեղեցին ունի վեց պատուհան (երեքը արևելյան կողմում, մեկական պատուհան էլ մյուս կողմերում) և երկու մուտք։ Գլխավոր մուտքը արևմտյան կողմում է՝ կամարձև, վերևում սրացող ոճավորումով։ Շարված է սրբատաշ քարով։ Երկրորդ մուտքը հարավային կողմում է, որը հետագայում փակվել է։ Կառույցի ծածկը իրենց վրա են կրում զույգ մույթերը, որոնք կամարներով կապված են բեմապատի և հանդիպակաց պատերի որմնասյուների հետ։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/պտկեսբերքի-սբ․-գևորգ-վանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ կամ Պտկի սբ․ Գևորգ վանքը գտնվում է Արցախի Ասկերանի շրջանի Խաչեն (Սեյդիշեն) գյուղից 4 կմ հյուսիս-արևելք՝ Ուլուբաբ (Ուլուպապ) գյուղատեղիի հարևանությամբ։ Կառույցը գտնվում է համանուն կամ Գևորգասար լեռան գագաթին՝ Ասկերանի և Մարտակերտի շրջանների սահմանագլխին, ներկայիս սահմանագծից մոտ 2 կմ հեռավորության վրա (նկ․ 1)։ Պատմական ակնարկ Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքի մասին պատմական տեղեկությունները սակավ են։ Չնայած վանքի տարածքում կամ պատերի մեջ առկա են վաղ խաչքարեր և տապանաքարեր, այնուամենայնիվ, համալիրն իր ճարտարապետական հորինվածքով և հիմնական արձանագրությունների քննությամբ թվագրվում է 17-18-րդ դարերով (նկ․ 2)։ Պատմական տեղեկությունները լրացնում են նաև մի քանի ամփոփ արձանագրություններն ու արձանագրությունների հատվածները։ Այս տեսանկյունից հետաքրքիր է եկեղեցու կառուցող կամ վերակառուցող համարվող Հովսեփ վարդապետի 1698 թվականի արձանագրությունը հարավային ավանդատան առաստաղին. «Օվսէփ վարդպ[ե]տ ։ՌՃԽԷ։» (ԴՀՎ 5, 137)։ Արձանագրությունն արված է ծեփի վրա, սև ներկով։ Հովսեփ վարդապետի անունը գրված է նաև հարավային սյունը և պատը միացնող կամարի վրա։ Մյուս 12-տողանի արձանագրությունը փորագրված է  հարավային սյան վրա։ 1757  թվականի արձանագրությունը վերաբերում է Ղուկաս վարդապետի կողմից ջրաղացի կառուցմանը և այն վանքին նվիրաբերելուն (ԴՀՎ 5, 138, նկ․ 3)։ Ղուկաս վարդապետի մյուս արձանագրությունը փորագրված է ավերակ սեղանատան մուտքի ստորին եզրաքարի վրա (ԴՀՎ 5, 139)։ «Արարատ» ամսագրի 1896 թվականի համարում՝ «Համառոտ տեղեկագիր Արցախի թեմի վանքերի» հոդվածում Պտկի սբ․ Գևորգը ներկայացված է Գանձակի (Ելիզավետպոլի) նահանգի Շուշիի գավառի վանքերի շարքում։ Հոդվածում նշվում է, որ վանքը 1892 թվականի տվյալներով չունի վանահայր և ունի կալվածք 300 դեսյատին (մեկ դեսյատինը հավասար է 1.09254 հեկտարի) անտառ ու վարելահող, ինչպես նաև վանքին է պատկանում Գանձասարի Քարագլխի մոտ Աշմանա կոչվող կալվածքը 776 դեսյատին տարածքով։ Նշվում է նաև, որ վանքը ունենում է տարեկան միջինում 110 ռուբլի 35 կոպեկ եկամուտ և նույնքան էլ ծախսեր (Խ․ Վ․ 1896, 44)։ Վանքի գործունեության ժամանակահատվածում գրվել են նաև ձեռագրեր, որոնցից մեզ հայտնի է մեկը (Աճառյան 1924, 22)։ Վանքը Ելիզավետպոլի նահանգի 1904 թվականի քարտեզում նշված է "Պոդկասապերկ" անվամբ, ռազմական քարտեզներում կրում է "Բերդկասապետ" անունը Կասապատը հավանաբար Ուլուբաբ գյուղի նախկին անունն է (ԼՂՀ Հուշարձանների տեղեկատվական շտեմարան): Ճարտարապետական-հորինվածքային քննություն Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքը բաղկացած է կանգուն եկեղեցուց և գավիթի, սեղանատան, պարսպապատի, կից շինությունների ավերակներից։ Շրջակայքում և պատերի մեջ առկա են արձանագիր և առանց արձանագրության խաչքարեր, տապանաքարեր և այլ բեկորներ։ Եկեղեցին ունի քառակուսի կտրվածքով զույգ մույթերով գմբեթավոր հորինվածք։ Այն  կառուցված է տեղի կոպտատաշ բազալտից, իսկ մուտքերի, պատուհանների եզրաշարերը, սյուներն ու կամարաշարերը, պատերի խորշերը, կառույցի անկյունային հատվածները, քիվերը սրբատաշ քարերով են շարված և ունեն ոճավորումներ (նկ․ 4)։ Կառույցն արտաքինից 13․70 x 10․40 մետր չափերի ուղղանկյուն է։ Աղոթասրահը գրեթե քառակուսի է, որի չափերն են 8․29 x  8․02 մետր (նկ․ 5)։ Եկեղեցին ունի վեց պատուհան (երեքը արևելյան կողմում, մեկական պատուհան էլ մյուս կողմերում) և երկու մուտք։ Գլխավոր մուտքը արևմտյան կողմում է՝ կամարձև, վերևում սրացող ոճավորումով։ Շարված է սրբատաշ քարով։ Երկրորդ մուտքը հարավային կողմում է, որը հետագայում փակվել է։ Կառույցի ծածկը իրենց վրա են կրում զույգ մույթերը, որոնք կամարներով կապված են բեմապատի և հանդիպակաց պատերի որմնասյուների հետ։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/պտկեսբերքի-սբ․-գևորգ-վանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-04-22T11:26:33+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1-scaled.jpg?v=1682010799" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="5 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%bf%d5%af%d5%a5%d5%bd%d5%a2%d5%a5%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%bf%d5%af%d5%a5%d5%bd%d5%a2%d5%a5%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-04-20T17:15:57+00:00","dateModified":"2023-04-22T11:26:33+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%bf%d5%af%d5%a5%d5%bd%d5%a2%d5%a5%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%bf%d5%af%d5%a5%d5%bd%d5%a2%d5%a5%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%bf%d5%af%d5%a5%d5%bd%d5%a2%d5%a5%d6%80%d6%84%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%a3%d6%87%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Պտկեսբերքի սբ․ Գևորգ վանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Церковь Сурб Геворг села Сарнахбюр

Локализация

Церковь Сурб Геворг находится на западной оконечности села Сарнахпюр Аскеранского района Республики Арцах, на крутом склоне (рис. 1).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg.jpg?v=1681464160" width="1356" height="581" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg.jpg?v=1681464160 1356w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg-300x129.jpg?v=1681464160 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg-1024x439.jpg?v=1681464160 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg-768x329.jpg?v=1681464160 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Tr_sb_Gevorg-370x159.jpg?v=1681464160 370w" sizes="(max-width: 1356px) 100vw, 1356px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-scaled.jpg?v=1681464202" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-scaled.jpg?v=1681464202 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-300x225.jpg?v=1681464202 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-1024x768.jpg?v=1681464202 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-768x576.jpg?v=1681464202 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-1536x1152.jpg?v=1681464202 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-2048x1536.jpg?v=1681464202 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-370x278.jpg?v=1681464202 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис.1 Церковь с юго-востока, фото А. Григоряна, 2023 г.

Исторический очерк

Согласно надписи на тимпане над входом, церковь была построена в 1875-ом году братьями Арутюном, Цатуром, Андреасом и Джамшудом Тер-Арутюнянами из Вардадзора в память об их родителях Милкуме и Азизе (рис. 2, 3).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-scaled.jpg?v=1681464293" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-scaled.jpg?v=1681464293 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-300x225.jpg?v=1681464293 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-1024x768.jpg?v=1681464293 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-768x576.jpg?v=1681464293 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-1536x1152.jpg?v=1681464293 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-2048x1536.jpg?v=1681464293 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-2-370x278.jpg?v=1681464293 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Вход в церковь, фото А. Григоряна, 2023 г.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-scaled.jpg?v=1681464342" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-scaled.jpg?v=1681464342 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-300x225.jpg?v=1681464342 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-1024x768.jpg?v=1681464342 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-768x576.jpg?v=1681464342 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-1536x1152.jpg?v=1681464342 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-2048x1536.jpg?v=1681464342 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-370x278.jpg?v=1681464342 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Надпись на тимпане, фото А. Григоряна, 2023 г.

Сведения о селе и церкви передает Макар Бархударянц: «Село Миришаллу, основано на краю поля области Агуэ, жители переселены из города Бэлукан очень давно. Земля плодородная, местный урожай обилен, летом воздух и климат тяжелые, продолжительность жизни длинная – 65-70 лет, церковь – Сурб Геворг, ветхая, священник приходит из Даграга. 55 домов, мужчин – 194, женщин – 175» (Бархударянц 1895, 127). Как мы видим, согласно Бархударянцу, в конце 19-го века церковь уже находилась в аварийном состоянии.

Хачкар, встроенный в верхнюю часть северной ризницы в качестве тимпана, свидетельствует о том, что на месте нынешней церкви существовало более раннее сооружение или святилище (рис. 4).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-scaled.jpg?v=1681464508" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-scaled.jpg?v=1681464508 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-300x225.jpg?v=1681464508 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-1024x768.jpg?v=1681464508 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-768x576.jpg?v=1681464508 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-1536x1152.jpg?v=1681464508 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-2048x1536.jpg?v=1681464508 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-370x278.jpg?v=1681464508 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Хачкар, встроенный в фасад ризницы, фото А. Григоряна, 2023 г.

Архитектурно-композиционный анализ

Церковь представляет собой однонефный сводчатый зал прямоугольной формы (16х8,5 м), построенный из местного желтоватого сланца на известковом растворе. Чистотесанными являются только угловые камни полуколонн, ниш в стенах, камни арок, обрамления дверей и окон. Перекрытие не сохранилось, оно опиралось на пару полуколонн и псевдоарки с севера и юга (рис. 5, 6).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-scaled.jpg?v=1681464624" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-scaled.jpg?v=1681464624 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-300x225.jpg?v=1681464624 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-1024x768.jpg?v=1681464624 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-768x576.jpg?v=1681464624 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-1536x1152.jpg?v=1681464624 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-2048x1536.jpg?v=1681464624 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-370x278.jpg?v=1681464624 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Интерьер церкви с запада, фото А. Григоряна, 2023 г.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-scaled.jpg?v=1681464702" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-scaled.jpg?v=1681464702 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-300x225.jpg?v=1681464702 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-1024x768.jpg?v=1681464702 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-768x576.jpg?v=1681464702 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-1536x1152.jpg?v=1681464702 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-2048x1536.jpg?v=1681464702 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-370x278.jpg?v=1681464702 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Интерьер церкви с востока, фото А. Григоряна, 2023 г.

Главная абсида церкви имеет не очень характерный для данного времени прямоугольный план (внутренние углы слегка загнуты). Параллельно абсиде расположены две ризницы. На северной и южной стенах алтаря имеются арочные ниши, предназначенные для церковных и ритуальных предметов (рис. 7). На северной стене, рядом с хранилищем, находится крестильная купель. Камни обрамления купели украшены крестовыми изображениями (рис. 8).

Вход открывается с севера, который смещен от центра к западному углу. Западный фасад церкви полностью, а южный фасад частично зарыт в грунт крутого склона. Церковь освещали три маленьких окна, открывавшихся с востока, и одно большое с севера.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007.jpg?v=1681464841" width="1728" height="1297" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007.jpg?v=1681464841 1728w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-300x225.jpg?v=1681464841 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-1024x769.jpg?v=1681464841 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-768x576.jpg?v=1681464841 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-1536x1153.jpg?v=1681464841 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-370x278.jpg?v=1681464841 370w" sizes="(max-width: 1728px) 100vw, 1728px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Главная абсида, фото А. Григоряна, 2023 г.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-scaled.jpg?v=1681464891" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-scaled.jpg?v=1681464891 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-300x225.jpg?v=1681464891 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1024x768.jpg?v=1681464891 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-768x576.jpg?v=1681464891 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1536x1152.jpg?v=1681464891 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-2048x1536.jpg?v=1681464891 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-370x278.jpg?v=1681464891 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Крестильная купель, фото А. Григоряна, 2023 г.

Состояние до, во время и после войны

В годы первой Арцахской войны село Сарнахбюр находилось в зоне боевых действий, подвергалось сильным артиллерийским обстрелам. Огромный ущерб был нанесен жилым домам и памятникам истории и культуры села. Крыша церкви обрушилась, в стенах появились дыры и трещины (рис. 9). В целом церковь находится в плачевном состоянии. Памятник не пострадал во время войны 2020-го года.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-scaled.jpg?v=1681465010" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-scaled.jpg?v=1681465010 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-300x225.jpg?v=1681465010 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-1024x768.jpg?v=1681465010 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-768x576.jpg?v=1681465010 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-1536x1152.jpg?v=1681465010 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-2048x1536.jpg?v=1681465010 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-1-1-370x278.jpg?v=1681465010 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 9 Общий вид с запада, фото А.Григоряна.

Литература

Бархударянц 1895 – Бархударянц М., Арцах, «Арор», Баку (на арм.яз.).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Церковь Сурб Геворг села Сарнахбюр - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-геворг-села-сарнахбюр/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Церковь Сурб Геворг села Сарнахбюр - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Церковь Сурб Геворг находится на западной оконечности села Сарнахпюр Аскеранского района Республики Арцах, на крутом склоне (рис. 1). Исторический очерк Согласно надписи на тимпане над входом, церковь была построена в 1875-ом году братьями Арутюном, Цатуром, Андреасом и Джамшудом Тер-Арутюнянами из Вардадзора в память об их родителях Милкуме и Азизе (рис. 2, 3)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-геворг-села-сарнахбюр/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-04-20T18:26:57+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-scaled.jpg?v=1681464202" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b3%d0%b5%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b3-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%81%d0%b0%d1%80%d0%bd%d0%b0%d1%85%d0%b1%d1%8e%d1%80/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b3%d0%b5%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b3-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%81%d0%b0%d1%80%d0%bd%d0%b0%d1%85%d0%b1%d1%8e%d1%80/","name":"Церковь Сурб Геворг села Сарнахбюр - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-04-14T09:38:45+00:00","dateModified":"2023-04-20T18:26:57+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b3%d0%b5%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b3-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%81%d0%b0%d1%80%d0%bd%d0%b0%d1%85%d0%b1%d1%8e%d1%80/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b3%d0%b5%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b3-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%81%d0%b0%d1%80%d0%bd%d0%b0%d1%85%d0%b1%d1%8e%d1%80/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b3%d0%b5%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b3-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d1%81%d0%b0%d1%80%d0%bd%d0%b0%d1%85%d0%b1%d1%8e%d1%80/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Церковь Сурб Геворг села Сарнахбюр"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Церковь Сурб Аствацацин села Атерк

Локализация

Церковь находится в центре села Атерк Мартакертского района Республики Арцах.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk.jpg?v=1681231059" width="1354" height="892" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk.jpg?v=1681231059 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk-300x198.jpg?v=1681231059 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk-1024x675.jpg?v=1681231059 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk-768x506.jpg?v=1681231059 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk-370x244.jpg?v=1681231059 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Исторический очерк

Исторические данные о церкви отсутствуют. Основываясь на строительные и архитектурные особенности, ее можно датировать 17-ым веком.

Архитектурно-композиционное описание

Макар Бархударянц при описании села Атерк пишет: «… церковь Сурб Аствацацин из камня и извести, на четырёх арках без колонн, очень старая и абсолютно ветхая, длина её 22 метра 75 сантиметров, ширина – 9 метров 85 сантиметров…» (Бархударянц 1895, 201). Церковь, описанная Бархударянцем, полуразрушена, построена из полуобработанных камней на известковом растворе (рис. 1, 2).

Внутри церковь представляет собой однонефный зал. Цилиндрический свод опирается на арки, возвышающиеся над пилястрами (рис. 3, 4). Арки и колонны облицованы чистотесаным камнем. На псевдоарках вырезаны простые кресты. Единственный вход в церковь расположен на южной стороне. Стены внутри церкви покрыты штукатуркой. Главная абсида была подковообразной (рис. 5).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-scaled.jpg?v=1681213059" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-scaled.jpg?v=1681213059 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-300x225.jpg?v=1681213059 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1024x768.jpg?v=1681213059 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-768x576.jpg?v=1681213059 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1536x1152.jpg?v=1681213059 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-2048x1536.jpg?v=1681213059 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-370x278.jpg?v=1681213059 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид церкви, фото Н. Манукяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-scaled.jpg?v=1681213111" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-scaled.jpg?v=1681213111 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-300x225.jpg?v=1681213111 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-1024x768.jpg?v=1681213111 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-768x576.jpg?v=1681213111 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-1536x1152.jpg?v=1681213111 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-2048x1536.jpg?v=1681213111 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-370x278.jpg?v=1681213111 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Западный фасад церкви, фото Н. Манукяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-scaled.jpg?v=1681213181" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-scaled.jpg?v=1681213181 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-300x200.jpg?v=1681213181 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1024x681.jpg?v=1681213181 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-768x511.jpg?v=1681213181 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1536x1022.jpg?v=1681213181 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-2048x1363.jpg?v=1681213181 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-370x246.jpg?v=1681213181 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-272x182.jpg?v=1681213181 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Вид внутри церкви, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-scaled.jpg?v=1681213223" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-scaled.jpg?v=1681213223 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-300x200.jpg?v=1681213223 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1024x681.jpg?v=1681213223 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-768x511.jpg?v=1681213223 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1536x1022.jpg?v=1681213223 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-2048x1363.jpg?v=1681213223 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-370x246.jpg?v=1681213223 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-272x182.jpg?v=1681213223 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Вид внутри церкви, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-scaled.jpg?v=1681213267" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-scaled.jpg?v=1681213267 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-300x200.jpg?v=1681213267 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-1024x681.jpg?v=1681213267 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-768x511.jpg?v=1681213267 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-1536x1022.jpg?v=1681213267 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-2048x1363.jpg?v=1681213267 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-370x246.jpg?v=1681213267 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-272x182.jpg?v=1681213267 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Восточный фасад церкви, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-scaled.jpg?v=1681213403" width="1703" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-scaled.jpg?v=1681213403 1703w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-200x300.jpg?v=1681213403 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-681x1024.jpg?v=1681213403 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-768x1154.jpg?v=1681213403 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1022x1536.jpg?v=1681213403 1022w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1363x2048.jpg?v=1681213403 1363w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-246x370.jpg?v=1681213403 246w" sizes="(max-width: 1703px) 100vw, 1703px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Хачкар, встроенный в стену у входа в церковь, фото Г. Петросяна.

Единственными украшениями церкви Сурб Аствацацин являются хачкар (рис.6), а также скульптурное изображение Богоматери с младенцем (рис.7), встроенные в стену у южного входа. Целый хачкар, встроенный в стену церкви, согласно Г. Петросяну, датируется концом 13-го века. Он привлекает внимание своим изящным и симметричным орнаментом. На фоне богато украшенного резьбой карниза выделяется композиция Богоматери с младенцем.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2.jpg?v=1681213469" width="1666" height="1754" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2.jpg?v=1681213469 1666w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-285x300.jpg?v=1681213469 285w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-973x1024.jpg?v=1681213469 973w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-768x809.jpg?v=1681213469 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1459x1536.jpg?v=1681213469 1459w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-351x370.jpg?v=1681213469 351w" sizes="(max-width: 1666px) 100vw, 1666px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Скульптурное изображение, встроенное в стену церкви, фото Г. Петросяна.

Двускатный карниз окаймлен рельефной рамкой, что создаёт впечатление церковной постройки (Петросян, Еранян 2022, 34, рис. 172-173). Скульптуру, изображающую Богородицу с младенцем, Г. Петросян датирует 16-17-ми веками, основываясь на надписи вокруг нее. Надпись в более полном виде приводит М. Бархударянц: «Снаружи церкви на камне имеется женское изображение, вокруг которого высечено «по воле Божией я, тер Татеос, брат мой Маркос, построили храм Сурб Аствацацин. Настоятеля Рстакеса да помилует Бог» (Бархударянц 1895, 201). В настоящее время надпись фрагментарна по причине выветривания: «Во имя Господа, я Та…/… священника …акеса … тера Акупа…» (прочтение и расшифровка надписи Г. Петросяна). В «Своде армянских надписей», в томе, посвященном Арцаху, вышеупомянутая надпись приводится в прочтении Бархударянца (САН 1982, 131). В качестве строительных камней в кладнке стены церкви были использованы обломки различных фрагментов хачкаров, в том числе и с надписями (рис. 8), а также целые плиты с крестовой композицией (рис. 9, 10).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-scaled.jpg?v=1681213593" width="1456" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-scaled.jpg?v=1681213593 1456w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-171x300.jpg?v=1681213593 171w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-582x1024.jpg?v=1681213593 582w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-768x1351.jpg?v=1681213593 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-873x1536.jpg?v=1681213593 873w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1165x2048.jpg?v=1681213593 1165w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-210x370.jpg?v=1681213593 210w" sizes="(max-width: 1456px) 100vw, 1456px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Фрагмент хачкара с надписью, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-scaled.jpg?v=1681213637" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-scaled.jpg?v=1681213637 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-300x200.jpg?v=1681213637 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-1024x681.jpg?v=1681213637 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-768x511.jpg?v=1681213637 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-1536x1022.jpg?v=1681213637 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-2048x1363.jpg?v=1681213637 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-370x246.jpg?v=1681213637 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-272x182.jpg?v=1681213637 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 9 Фрагмент хачкара, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-scaled.jpg?v=1681213680" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-scaled.jpg?v=1681213680 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-300x200.jpg?v=1681213680 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-1024x681.jpg?v=1681213680 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-768x511.jpg?v=1681213680 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-1536x1022.jpg?v=1681213680 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-2048x1363.jpg?v=1681213680 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-370x246.jpg?v=1681213680 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-272x182.jpg?v=1681213680 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 10 Фрагмент хачкара, фото Г. Петросяна.

Состояние до, во время и после войны

Церковь не пострадала во время Арцахских войн, но в настоящее время находится в полуразрушенном и аварийном состоянии. Главная абсида разрушена, на стенах есть трещины, обрушились некоторые части кровли. В советские годы здание использовалось в хозяйственных целях. В это время на западном фасаде было открыто прямоугольное окно.

Литература

Бархударянц 1895 – Бархударянц М., Арцах, «Арор», Баку (на арм.яз.)

Петросян, Еранян 2022 – Монументальная культура Арцаха, Ереван (на арм., анг. и рус. яз.).

САН 1982 – Свод армянских надписей, том 5, «Арцах», составитель: Бархударян С.Г., Ереван (на арм.яз.).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Церковь Сурб Аствацацин села Атерк - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-аствацацин-села-атерк/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Церковь Сурб Аствацацин села Атерк - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Церковь находится в центре села Атерк Мартакертского района Республики Арцах. Исторический очерк Исторические данные о церкви отсутствуют. Основываясь на строительные и архитектурные особенности, ее можно датировать 17-ым веком. Архитектурно-композиционное описание Макар Бархударянц при описании села Атерк пишет: «… церковь Сурб Аствацацин из камня и извести, на четырёх арках без колонн, очень старая и абсолютно ветхая, длина её 22 метра 75 сантиметров, ширина – 9 метров 85 сантиметров…» (Бархударянц 1895, 201). Церковь, описанная Бархударянцем, полуразрушена, построена из полуобработанных камней на известковом растворе (рис. 1, 2). Внутри церковь представляет собой однонефный зал. Цилиндрический свод опирается на арки, возвышающиеся над пилястрами (рис. 3, 4). Арки и колонны облицованы чистотесаным камнем. На псевдоарках вырезаны простые кресты. Единственный вход в церковь расположен на южной стороне. Стены внутри церкви покрыты штукатуркой. Главная абсида была подковообразной (рис. 5)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-аствацацин-села-атерк/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-04-20T18:35:25+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-scaled.jpg?v=1681213111" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%ba/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%ba/","name":"Церковь Сурб Аствацацин села Атерк - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-04-11T11:50:06+00:00","dateModified":"2023-04-20T18:35:25+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%ba/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%ba/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b0%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%ba/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Церковь Сурб Аствацацин села Атерк"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

The church is located in the center of Haterk village in the Martakert region of the Republic of Artsakh.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk.jpg?v=1681231059" width="1354" height="892" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk.jpg?v=1681231059 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk-300x198.jpg?v=1681231059 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk-1024x675.jpg?v=1681231059 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk-768x506.jpg?v=1681231059 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/Haterk-370x244.jpg?v=1681231059 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Historical overview

There is no historical information available about the church, but it can be dated to the 17th century based on its construction and technical architecture.

Architectural-compositional examination

Makar Barkhudaryants, describing Haterk village, notes:  "...the church is Surb Astvatsatsin, constructed from stone, built on four arches without central pillars, quite old and completely unadorned, length 22 meters 75 centimeters, width 9 meters 85 centimeters..." (Barkhutareants 1895, 201).

Barkhudaryants describes a dilapidated church constructed from semi-finished stones and lime mortar (Figs. 1, 2). It is a single-nave hall on the inside. The cylindrical vault rests on the arches rising from the pillars (Figs. 3, 4). The arches' stones and pillars are polished. Simple crosses adorn the arches near the walls. The church's only entrance is located on the south side, with plastered walls inside. The tabernacle used to be horseshoe-shaped (Fig. 5).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-scaled.jpg?v=1681213059" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-scaled.jpg?v=1681213059 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-300x225.jpg?v=1681213059 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1024x768.jpg?v=1681213059 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-768x576.jpg?v=1681213059 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-1536x1152.jpg?v=1681213059 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-2048x1536.jpg?v=1681213059 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/001-6-370x278.jpg?v=1681213059 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the church, photo by N. Manukyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-scaled.jpg?v=1681213111" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-scaled.jpg?v=1681213111 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-300x225.jpg?v=1681213111 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-1024x768.jpg?v=1681213111 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-768x576.jpg?v=1681213111 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-1536x1152.jpg?v=1681213111 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-2048x1536.jpg?v=1681213111 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-370x278.jpg?v=1681213111 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The western facade of the church, photo by N. Manukyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-scaled.jpg?v=1681213181" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-scaled.jpg?v=1681213181 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-300x200.jpg?v=1681213181 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1024x681.jpg?v=1681213181 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-768x511.jpg?v=1681213181 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-1536x1022.jpg?v=1681213181 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-2048x1363.jpg?v=1681213181 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-370x246.jpg?v=1681213181 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/003-5-272x182.jpg?v=1681213181 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The interior of the church, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-scaled.jpg?v=1681213223" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-scaled.jpg?v=1681213223 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-300x200.jpg?v=1681213223 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1024x681.jpg?v=1681213223 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-768x511.jpg?v=1681213223 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-1536x1022.jpg?v=1681213223 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-2048x1363.jpg?v=1681213223 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-370x246.jpg?v=1681213223 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/004-5-272x182.jpg?v=1681213223 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The interior of the church, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-scaled.jpg?v=1681213267" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-scaled.jpg?v=1681213267 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-300x200.jpg?v=1681213267 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-1024x681.jpg?v=1681213267 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-768x511.jpg?v=1681213267 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-1536x1022.jpg?v=1681213267 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-2048x1363.jpg?v=1681213267 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-370x246.jpg?v=1681213267 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/005-3-272x182.jpg?v=1681213267 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The eastern facade of the church, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-scaled.jpg?v=1681213403" width="1703" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-scaled.jpg?v=1681213403 1703w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-200x300.jpg?v=1681213403 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-681x1024.jpg?v=1681213403 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-768x1154.jpg?v=1681213403 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1022x1536.jpg?v=1681213403 1022w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-1363x2048.jpg?v=1681213403 1363w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/006-3-246x370.jpg?v=1681213403 246w" sizes="(max-width: 1703px) 100vw, 1703px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 A khachkar encased at the entrance of the church, photo by H. Petrosyan.

The khachkar built into the wall (Fig. 6) and the sculpture depicting the Virgin Mary with the child (Fig. 7) at the southern entrance are the only decorations of the Surb Astvatsatsin Church. According to H. Petrosyan, the complete khachkar built into the church's wall dates from the late 13th century. It stands out for its delicate and symmetrical ornamental pattern. The composition of the Virgin and Child catches the eye of the cornice's lavishly sculpted base (or background).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2.jpg?v=1681213469" width="1666" height="1754" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2.jpg?v=1681213469 1666w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-285x300.jpg?v=1681213469 285w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-973x1024.jpg?v=1681213469 973w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-768x809.jpg?v=1681213469 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-1459x1536.jpg?v=1681213469 1459w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/007-2-351x370.jpg?v=1681213469 351w" sizes="(max-width: 1666px) 100vw, 1666px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The sculpture encased on the wall of the church, photo by H. Petrosyan.

The cross's bisected cornice is crowned with a circular protrusion, attempting to depict a church structure (Petrosyan, Yeranyan 2022, 34, fig. 172-173). According to H. Petrosyan, the sculpture depicting the Virgin Mary with the Child dates from the 16th to the 17th centuries, based on the inscription around it, which is quoted in greater detail by M. Barkhudaryants: "On the outer edge of the church door, there is a female icon on a stone, surrounded by a circular sculpture and an inscription that says: By the will of God, I, Lord Tateos, my brother Markos built the Church of the Surb Astvatsatsin, Rstakes is the senior priest. God, have mercy "(Barkhutareants 1895, 201). The inscription is currently incomplete and weather-beaten. "For God's sake, I T[e]r Ta......akes Priest...T[e]r Akup" (H. Petrosyan read and decoded this inscription). The mentioned inscription is presented as read by Barkhudaryants in the volume dedicated to Artsakh in the Corpus of Armenian Lithography (CAE 1982, 131). Fragments of khachkar stones with inscriptions (Fig. 8) , complete cross compositions, and slabs were encased in the walls of the church as construction stones (Fig. 9, 10).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-scaled.jpg?v=1681213593" width="1456" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-scaled.jpg?v=1681213593 1456w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-171x300.jpg?v=1681213593 171w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-582x1024.jpg?v=1681213593 582w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-768x1351.jpg?v=1681213593 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-873x1536.jpg?v=1681213593 873w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-1165x2048.jpg?v=1681213593 1165w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/008-1-210x370.jpg?v=1681213593 210w" sizes="(max-width: 1456px) 100vw, 1456px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 8 A fragment of an inscription bearing khachkar, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-scaled.jpg?v=1681213637" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-scaled.jpg?v=1681213637 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-300x200.jpg?v=1681213637 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-1024x681.jpg?v=1681213637 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-768x511.jpg?v=1681213637 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-1536x1022.jpg?v=1681213637 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-2048x1363.jpg?v=1681213637 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-370x246.jpg?v=1681213637 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/009-2-272x182.jpg?v=1681213637 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 9 A fragment of the khachkar, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-scaled.jpg?v=1681213680" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-scaled.jpg?v=1681213680 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-300x200.jpg?v=1681213680 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-1024x681.jpg?v=1681213680 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-768x511.jpg?v=1681213680 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-1536x1022.jpg?v=1681213680 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-2048x1363.jpg?v=1681213680 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-370x246.jpg?v=1681213680 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/010-1-272x182.jpg?v=1681213680 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 10 A fragment of the khachkar, photo by H. Petrosyan.

The condition before and after the war

The church remained undamaged during the Artsakh wars, however, it is now partially ruined and requires restoration. The tabernacle has been damaged, the walls are cracked, and part of the roof has caved in. The building was used for economic purposes during the Soviet era. A rectangular window was opened on the western facade at that time.

Bibliography

Barkhutareants 1895- Barkhutareants M., Artsakh, Baku.

Petrosyan, Yeranyan 2022-Petrosyan H., Yeranyan N., Monumental Culture of Artsakh, Yerevan.

CAE 1982- Corpus of Armenian lithography, book V, compiled by S. G. Barkhudaryan, Yerevan.

Location The church is located in the center of Haterk village in the Martakert region of the Republic of Artsakh. Historical overview There is no historical information available about the church, but it can be dated to the 17th century based on its construction and technical architecture. Architectural-compositional examination Makar Barkhudaryants, describing Haterk village, notes:  “…the church is Surb Astvatsatsin, constructed from stone, built on four arches without central pillars, quite old and completely unadorned, length 22 meters 75 centimeters, width 9 meters 85 centimeters…” (Barkhutareants 1895, 201). Barkhudaryants describes a dilapidated church constructed from semi-finished stones and lime mortar (Figs. 1, 2). It is a single-nave hall on the inside. The cylindrical vault rests on the arches rising from the pillars (Figs. 3, 4). The arches’ stones and pillars are polished. Simple crosses adorn the arches near the walls. The church’s only entrance is located on the south side, with plastered walls inside. The tabernacle used to be horseshoe-shaped (Fig. 5).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Surb Astvatsatsin church of Haterk - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/surb-astvatsatsin-church-of-haterk/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Surb Astvatsatsin church of Haterk - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The church is located in the center of Haterk village in the Martakert region of the Republic of Artsakh. Historical overview There is no historical information available about the church, but it can be dated to the 17th century based on its construction and technical architecture. Architectural-compositional examination Makar Barkhudaryants, describing Haterk village, notes:  "...the church is Surb Astvatsatsin, constructed from stone, built on four arches without central pillars, quite old and completely unadorned, length 22 meters 75 centimeters, width 9 meters 85 centimeters..." (Barkhutareants 1895, 201). Barkhudaryants describes a dilapidated church constructed from semi-finished stones and lime mortar (Figs. 1, 2). It is a single-nave hall on the inside. The cylindrical vault rests on the arches rising from the pillars (Figs. 3, 4). The arches' stones and pillars are polished. Simple crosses adorn the arches near the walls. The church's only entrance is located on the south side, with plastered walls inside. The tabernacle used to be horseshoe-shaped (Fig. 5)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/surb-astvatsatsin-church-of-haterk/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-04-20T18:46:29+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/04/002-4-scaled.jpg?v=1681213111" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-astvatsatsin-church-of-haterk/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-astvatsatsin-church-of-haterk/","name":"Surb Astvatsatsin church of Haterk - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-04-11T11:50:06+00:00","dateModified":"2023-04-20T18:46:29+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-astvatsatsin-church-of-haterk/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/surb-astvatsatsin-church-of-haterk/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-astvatsatsin-church-of-haterk/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Surb Astvatsatsin church of Haterk"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->