Церковь Сурб Степанос села Джракус

Локализация

Село Джракуйс, или Джракус, находится в овраге на северном склоне горы Внеса, в Гадрутском районе (Мкртчян 1985, 114). Руины церкви Сурб Степанос находятся в центре села. Село, как и весь Гадрутский район, оккупировано Азербайджаном.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/mapJrakus.jpg?v=1659459247" width="1351" height="407" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/mapJrakus.jpg?v=1659459247 1351w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/mapJrakus-300x90.jpg?v=1659459247 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/mapJrakus-1024x308.jpg?v=1659459247 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/mapJrakus-768x231.jpg?v=1659459247 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/mapJrakus-370x111.jpg?v=1659459247 370w" sizes="(max-width: 1351px) 100vw, 1351px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Исторический очерк

Согласно сохранившейся надписи, церковь была построена в 1698-ом году. Макар Бархударянц, при подробном описании села и церкви, приводит также содержание строительной надписи: «Сея церковь Сурб Степанос на память от простого народа села Чракойс, в год 1147-ой» (Бархударянц 1895, 72-73, ср. САН 5, 172).

Архитектурно-композиционное описание

Согласно Макару Бархударянцу, церковь Сурб Степанос – прямоугольный зал, представляющий собой трехнефную базилику, построенную из груботесанных больших и маленьких камней. Его размеры - 17,55 х 11,24 метров (Бархударянц 1895, 73). До настоящего времени сохранились лишь руины абсиды церкви (рис. 1, 2). Вокруг руин церкви большое кладбище с могилами 19-го века (рис. 3, 4).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpg?v=1659459501" width="1188" height="890" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpg?v=1659459501 1188w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-300x225.jpg?v=1659459501 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1024x767.jpg?v=1659459501 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-768x575.jpg?v=1659459501 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-370x277.jpg?v=1659459501 370w" sizes="(max-width: 1188px) 100vw, 1188px" title="Fig. 1 The ruins of the church's tabernacle. The photo is from the Ministry of Education, Science, Culture, and Sports of the Republic of Artsakh's database." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The ruins of the church's tabernacle. The photo is from the Ministry of Education, Science, Culture, and Sports of the Republic of Artsakh's database.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003.jpg?v=1659459558" width="1086" height="815" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003.jpg?v=1659459558 1086w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-300x225.jpg?v=1659459558 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1024x768.jpg?v=1659459558 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-768x576.jpg?v=1659459558 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-370x278.jpg?v=1659459558 370w" sizes="(max-width: 1086px) 100vw, 1086px" title="Fig. 3 The granary around the church. The photo is from the Ministry of Education, Science, Culture, and Sports of the Republic of Artsakh's database." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The granary around the church. The photo is from the Ministry of Education, Science, Culture, and Sports of the Republic of Artsakh's database.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002.jpg?v=1659459528" width="1085" height="814" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002.jpg?v=1659459528 1085w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-300x225.jpg?v=1659459528 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-1024x768.jpg?v=1659459528 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-768x576.jpg?v=1659459528 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-370x278.jpg?v=1659459528 370w" sizes="(max-width: 1085px) 100vw, 1085px" title="Fig. 2 The ruins of the church's tabernacle. The photo is from the Ministry of Education, Science, Culture, and Sports of the Republic of Artsakh's database." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The ruins of the church's tabernacle. The photo is from the Ministry of Education, Science, Culture, and Sports of the Republic of Artsakh's database.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004.jpg?v=1659459588" width="1087" height="816" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004.jpg?v=1659459588 1087w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-300x225.jpg?v=1659459588 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-1024x769.jpg?v=1659459588 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-768x577.jpg?v=1659459588 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-370x278.jpg?v=1659459588 370w" sizes="(max-width: 1087px) 100vw, 1087px" title="Fig. 4 The granary around the church. The photo is from the Ministry of Education, Science, Culture, and Sports of the Republic of Artsakh's database." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The granary around the church. The photo is from the Ministry of Education, Science, Culture, and Sports of the Republic of Artsakh's database.

Состояние до, во время и после войны

В советские годы церковь цже была разрушена. Во время Арцахских войн руины не пострадали.

Литература

Бархударянц 1895 – Бархударянц М., Арцах, Изд. «Арор», Баку (на арм.яз)

САН 5 - Свод армянских надписей. Книга 5, Арцах. Составитель: Бархударян С., Ереван, 1982, изд. АН АрмССР, Ереван (на арм.яз.).

Мкртчян Ш., Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха, Изд-во «Айастан», Ереван, 1985 (на арм.яз.).

Локализация Село Джракуйс, или Джракус, находится в овраге на северном склоне горы Внеса, в Гадрутском районе (Мкртчян 1985, 114). Руины церкви Сурб Степанос находятся в центре села. Село, как и весь Гадрутский район, оккупировано Азербайджаном. Исторический очерк Согласно сохранившейся надписи, церковь была построена в 1698-ом году. Макар Бархударянц, при подробном описании села и церкви, приводит также содержание строительной надписи: «Сея церковь Сурб Степанос на память от простого народа села Чракойс, в год 1147-ой» (Бархударянц 1895, 72-73, ср. САН 5, 172). Архитектурно-композиционное описание Согласно Макару Бархударянцу, церковь Сурб Степанос – прямоугольный зал, представляющий собой трехнефную базилику, построенную из груботесанных больших и маленьких камней. Его размеры – 17,55 х 11,24 метров (Бархударянц 1895, 73). До настоящего времени сохранились лишь руины абсиды церкви (рис. 1, 2). Вокруг руин церкви большое кладбище с могилами 19-го века (рис. 3, 4).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Церковь Сурб Степанос села Джракус - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-степанос-села-джракус/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Церковь Сурб Степанос села Джракус - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Село Джракуйс, или Джракус, находится в овраге на северном склоне горы Внеса, в Гадрутском районе (Мкртчян 1985, 114). Руины церкви Сурб Степанос находятся в центре села. Село, как и весь Гадрутский район, оккупировано Азербайджаном. Исторический очерк Согласно сохранившейся надписи, церковь была построена в 1698-ом году. Макар Бархударянц, при подробном описании села и церкви, приводит также содержание строительной надписи: «Сея церковь Сурб Степанос на память от простого народа села Чракойс, в год 1147-ой» (Бархударянц 1895, 72-73, ср. САН 5, 172). Архитектурно-композиционное описание Согласно Макару Бархударянцу, церковь Сурб Степанос – прямоугольный зал, представляющий собой трехнефную базилику, построенную из груботесанных больших и маленьких камней. Его размеры - 17,55 х 11,24 метров (Бархударянц 1895, 73). До настоящего времени сохранились лишь руины абсиды церкви (рис. 1, 2). Вокруг руин церкви большое кладбище с могилами 19-го века (рис. 3, 4)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-степанос-села-джракус/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-08-05T13:49:59+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpg?v=1659459501" />
	<meta property="og:image:width" content="1188" />
	<meta property="og:image:height" content="890" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%81-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b4%d0%b6%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%83%d1%81/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%81-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b4%d0%b6%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%83%d1%81/","name":"Церковь Сурб Степанос села Джракус - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-08-02T17:00:48+00:00","dateModified":"2022-08-05T13:49:59+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%81-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b4%d0%b6%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%83%d1%81/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%81-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b4%d0%b6%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%83%d1%81/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%81-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%b4%d0%b6%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%83%d1%81/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Церковь Сурб Степанос села Джракус"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Պառավի կամուրջը

Տեղադրությունը

Հուշարձանը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Մատաղիս գյուղի արևելյան հատվածում`Տրտու (Թարթառ) գետի վրա (նկ. 1, 2):

Արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո օկուպացվել է Ադրբեջանի կողմից։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei.jpg?v=1659710722" width="1353" height="449" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei.jpg?v=1659710722 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-300x100.jpg?v=1659710722 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-1024x340.jpg?v=1659710722 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-768x255.jpg?v=1659710722 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-370x123.jpg?v=1659710722 370w" sizes="(max-width: 1353px) 100vw, 1353px" title="Mataghis bridgei" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpeg?v=1659710746" width="800" height="531" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpeg?v=1659710746 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-300x199.jpeg?v=1659710746 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-768x510.jpeg?v=1659710746 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-370x246.jpeg?v=1659710746 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-272x182.jpeg?v=1659710746 272w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="նկ. 1 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուսանկարը՝ Ս Կարապետյան Ս., Արցախի կամուրջները, Երևան, 2009:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուսանկարը՝ Ս Կարապետյան Ս., Արցախի կամուրջները, Երևան, 2009:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2.jpg?v=1659710785" width="800" height="598" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2.jpg?v=1659710785 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-300x224.jpg?v=1659710785 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-768x574.jpg?v=1659710785 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-370x277.jpg?v=1659710785 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="նկ. 2 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուսանկարը՝ Ս Կարապետյան Ս., Արցախի կամուրջները, Երևան, 2009:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Կամրջի ընդհանուր տեսքը, լուսանկարը՝ Ս Կարապետյան Ս., Արցախի կամուրջները, Երևան, 2009:

Պատմական ակնարկ

Միջնադարյան կամուրջ է, որը մի քանի անգամ ենթարկվել է վերակառուցման։ Կամրջի անվան ծագման մասին պահպանվել է ավանդազրույց, որը գրառվել է 19-րդ դարում, համաձայն որի՝ «...քարաշէն Պառաւի-կամուրջը մի պառաւի շինած է, որ իբր թէ վերանորոգութեան համար կամրջի մէջ փող էլ է թողած: Այդ փողը հանելու համար՝ գիւղացիք բաւականին քանդել և, կիսով չափ, փչացրել են և այդ կամուրջը» (Հայկունի 1885, 3)։ Ըստ Ս. Կարապետյանի, ավանդազրույցը վերաբերում է վերջին վերանորոգմանը, որը է հավանաբար տեղի է ունեցել 16-17-րդ դարերում (Կարապետյան 2009, 60)։

Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն

Միաթռիչք կամրջի երկարությունը 7,64 մետր է, անցուղու լայնությունը` 4,78 մետր, բարձրությունը ջրի մակարդակից` 11,10 մետր: Կառուցված է կրաքարով (նկ. 3)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003.jpeg?v=1659710880" width="800" height="729" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003.jpeg?v=1659710880 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-300x273.jpeg?v=1659710880 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-768x700.jpeg?v=1659710880 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-370x337.jpeg?v=1659710880 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="նկ. 3 Կամրջի չափագրությունը, լուսանկարը՝ Կարապետյան Ս., Արցախի կամուրջները, Երևան, 2009:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Կամրջի չափագրությունը, լուսանկարը՝ Կարապետյան Ս., Արցախի կամուրջները, Երևան, 2009:

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Պատերազմից առաջ հուշարձանն ամբողջական էր և գործածվում էր։ Պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո կամրջի մասին տեղեկություններ հայտնի չեն:

Գրականություն

Կարապետյան 2009 – Կարապետյան Ս., Արցախի կամուրջները, Երևան:

Հայկունի 1885 – Հայկունի, Ուղեգնացական ակնարկներ, «Մեղու Հայաստանի», թիվ 66:

Տեղադրությունը Հուշարձանը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Մատաղիս գյուղի արևելյան հատվածում`Տրտու (Թարթառ) գետի վրա (նկ. 1, 2): Արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո օկուպացվել է Ադրբեջանի կողմից։ Պատմական ակնարկ Միջնադարյան կամուրջ է, որը մի քանի անգամ ենթարկվել է վերակառուցման։ Կամրջի անվան ծագման մասին պահպանվել է ավանդազրույց, որը գրառվել է 19-րդ դարում, համաձայն որի՝ «…քարաշէն Պառաւի-կամուրջը մի պառաւի շինած է, որ իբր թէ վերանորոգութեան համար կամրջի մէջ փող էլ է թողած: Այդ փողը հանելու համար՝ գիւղացիք բաւականին քանդել և, կիսով չափ, փչացրել են և այդ կամուրջը» (Հայկունի 1885, 3)։ Ըստ Ս. Կարապետյանի, ավանդազրույցը վերաբերում է վերջին վերանորոգմանը, որը է հավանաբար տեղի է ունեցել 16-17-րդ դարերում (Կարապետյան 2009, 60)։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Միաթռիչք կամրջի երկարությունը 7,64 մետր է, անցուղու լայնությունը` 4,78 մետր, բարձրությունը ջրի մակարդակից` 11,10 մետր: Կառուցված է կրաքարով (նկ. 3)։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Պառավի կամուրջը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/պառավի-կամուրջը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Պառավի կամուրջը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Հուշարձանը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Մատաղիս գյուղի արևելյան հատվածում`Տրտու (Թարթառ) գետի վրա (նկ. 1, 2): Արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո օկուպացվել է Ադրբեջանի կողմից։ Պատմական ակնարկ Միջնադարյան կամուրջ է, որը մի քանի անգամ ենթարկվել է վերակառուցման։ Կամրջի անվան ծագման մասին պահպանվել է ավանդազրույց, որը գրառվել է 19-րդ դարում, համաձայն որի՝ «...քարաշէն Պառաւի-կամուրջը մի պառաւի շինած է, որ իբր թէ վերանորոգութեան համար կամրջի մէջ փող էլ է թողած: Այդ փողը հանելու համար՝ գիւղացիք բաւականին քանդել և, կիսով չափ, փչացրել են և այդ կամուրջը» (Հայկունի 1885, 3)։ Ըստ Ս. Կարապետյանի, ավանդազրույցը վերաբերում է վերջին վերանորոգմանը, որը է հավանաբար տեղի է ունեցել 16-17-րդ դարերում (Կարապետյան 2009, 60)։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Միաթռիչք կամրջի երկարությունը 7,64 մետր է, անցուղու լայնությունը` 4,78 մետր, բարձրությունը ջրի մակարդակից` 11,10 մետր: Կառուցված է կրաքարով (նկ. 3)։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/պառավի-կամուրջը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-08-05T14:57:52+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpeg?v=1659710746" />
	<meta property="og:image:width" content="800" />
	<meta property="og:image:height" content="531" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%be%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%be%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/","name":"Պառավի կամուրջը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-08-05T14:49:50+00:00","dateModified":"2022-08-05T14:57:52+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%be%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%be%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%be%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bb%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Պառավի կամուրջը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Պառավի կամուրջը - Monument Watch

Պառավի կամուրջը - Monument Watch


Location

The monument is located on the Trtu (Tartar) river in the eastern part of Mataghis village, Martakert region, Republic of Artsakh (Figs. 1, 2).

Following the 44-day Artsakh war, it was occupied by Azerbaijan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei.jpg?v=1659710722" width="1353" height="449" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei.jpg?v=1659710722 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-300x100.jpg?v=1659710722 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-1024x340.jpg?v=1659710722 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-768x255.jpg?v=1659710722 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-370x123.jpg?v=1659710722 370w" sizes="(max-width: 1353px) 100vw, 1353px" title="Mataghis bridgei" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpeg?v=1659710746" width="800" height="531" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpeg?v=1659710746 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-300x199.jpeg?v=1659710746 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-768x510.jpeg?v=1659710746 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-370x246.jpeg?v=1659710746 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-272x182.jpeg?v=1659710746 272w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Fig. 1 The general view of the bridge, photo by Karapetyan S., Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the bridge, photo by Karapetyan S., Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2.jpg?v=1659710785" width="800" height="598" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2.jpg?v=1659710785 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-300x224.jpg?v=1659710785 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-768x574.jpg?v=1659710785 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-370x277.jpg?v=1659710785 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Fig. 2 The general view of the bridge, photo by Karapetyan S., Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The general view of the bridge, photo by Karapetyan S., Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009.

Historical overview

It is a medieval bridge that has been extensively renovated. The origin of the bridge's name has been preserved in a nineteenth-century legend. It states, "This stone bridge was allegedly built by an elderly woman who left money inside the bridge for renovation. Villagers, believing this and desperate for the money, half-demolished the bridge and ruined it as a result." (Haykuni 1885, 3). According to S. Karapetyan, the legend refers to the most recent renovation, which most likely occurred between the 16th and 17th centuries (Karapetyan 2009, 60).

Architectural-compositional examination

The single-span bridge measures 7.64 meters in length, 4.78 meters in width, and 11.10 meters in height above the water level. It is made of limestone (fig. 3).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003.jpeg?v=1659710880" width="800" height="729" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003.jpeg?v=1659710880 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-300x273.jpeg?v=1659710880 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-768x700.jpeg?v=1659710880 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-370x337.jpeg?v=1659710880 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Fig. 3 The measurement of the bridge, photo by Karapetyan S., Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The measurement of the bridge, photo by Karapetyan S., Bridges of Artsakh, Yerevan, 2009.

The condition before, during, and after the war

The monument was fully intact and in use prior to the war. There is no information available about the bridge during or after the war.

Bibliography

Karapetyan, 2009 – Karapetyan S., Bridges of Artsakh, Yerevan.

Haykuni, 1885 – Haykuni, Essays on Guidance, "Bee of Armenia", No. 66.

Location The monument is located on the Trtu (Tartar) river in the eastern part of Mataghis village, Martakert region, Republic of Artsakh (Figs. 1, 2). Following the 44-day Artsakh war, it was occupied by Azerbaijan. Historical overview It is a medieval bridge that has been extensively renovated. The origin of the bridge’s name has been preserved in a nineteenth-century legend. It states, “This stone bridge was allegedly built by an elderly woman who left money inside the bridge for renovation. Villagers, believing this and desperate for the money, half-demolished the bridge and ruined it as a result.” (Haykuni 1885, 3). According to S. Karapetyan, the legend refers to the most recent renovation, which most likely occurred between the 16th and 17th centuries (Karapetyan 2009, 60). Architectural-compositional examination The single-span bridge measures 7.64 meters in length, 4.78 meters in width, and 11.10 meters in height above the water level. It is made of limestone (fig. 3).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The “Praven kamurj" bridge - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-praven-kamurj-bridge/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The “Praven kamurj" bridge - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The monument is located on the Trtu (Tartar) river in the eastern part of Mataghis village, Martakert region, Republic of Artsakh (Figs. 1, 2). Following the 44-day Artsakh war, it was occupied by Azerbaijan. Historical overview It is a medieval bridge that has been extensively renovated. The origin of the bridge's name has been preserved in a nineteenth-century legend. It states, "This stone bridge was allegedly built by an elderly woman who left money inside the bridge for renovation. Villagers, believing this and desperate for the money, half-demolished the bridge and ruined it as a result." (Haykuni 1885, 3). According to S. Karapetyan, the legend refers to the most recent renovation, which most likely occurred between the 16th and 17th centuries (Karapetyan 2009, 60). Architectural-compositional examination The single-span bridge measures 7.64 meters in length, 4.78 meters in width, and 11.10 meters in height above the water level. It is made of limestone (fig. 3)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-praven-kamurj-bridge/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-08-07T14:07:43+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpeg?v=1659710746" />
	<meta property="og:image:width" content="800" />
	<meta property="og:image:height" content="531" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-praven-kamurj-bridge/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-praven-kamurj-bridge/","name":"The “Praven kamurj\" bridge - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-08-05T14:49:50+00:00","dateModified":"2022-08-07T14:07:43+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-praven-kamurj-bridge/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-praven-kamurj-bridge/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-praven-kamurj-bridge/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The “Praven kamurj” bridge"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Мост Парави («Старухи»)

Локализация

Памятник находится в восточной части села Матагис Мартакертского района Республики Арцах, на реке Трту (Тартар) (рис. 1,2). После 44-дневной войны территория оккупирована Азербайджаном.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei.jpg?v=1659710722" width="1353" height="449" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei.jpg?v=1659710722 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-300x100.jpg?v=1659710722 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-1024x340.jpg?v=1659710722 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-768x255.jpg?v=1659710722 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Mataghis-bridgei-370x123.jpg?v=1659710722 370w" sizes="(max-width: 1353px) 100vw, 1353px" title="Mataghis bridgei" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpeg?v=1659710746" width="800" height="531" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpeg?v=1659710746 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-300x199.jpeg?v=1659710746 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-768x510.jpeg?v=1659710746 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-370x246.jpeg?v=1659710746 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-272x182.jpeg?v=1659710746 272w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Рис. 1 Общий вид моста, фото С. Карапетян, Мосты Арцаха, Ереван, 2009, стр. 60, рис. 65." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид моста, фото С. Карапетян, Мосты Арцаха, Ереван, 2009, стр. 60, рис. 65.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2.jpg?v=1659710785" width="800" height="598" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2.jpg?v=1659710785 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-300x224.jpg?v=1659710785 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-768x574.jpg?v=1659710785 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-370x277.jpg?v=1659710785 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Рис. 2 Общий вид моста, фото С. Карапетян, Мосты Арцаха, Ереван, 2009, стр. 61, рис. 66." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Общий вид моста, фото С. Карапетян, Мосты Арцаха, Ереван, 2009, стр. 61, рис. 66.

Исторический очерк

Средневековый мост Парави несколько раз подвергался ремонту. В связи с этимологией названия моста сохранилось предание, записанное в 19-ом веке, согласно которому «каменный мост Парави был построен некой старухой, которая якобы внутри моста также оставила деньги на его ремонт. Для того, чтобы извлечь оттуда деньги, сельчане значительно разрушили и наполовину испортили мост» (Айкуни 1885, 3). Согласно С.Карапетяну, предание относится  к последней реконструкции, которая, вероятно, относится к 16-17-м векам (Карапетян 2009, 60).

Архитектурно-композиционный анализ

Длина однопролетного моста – 7, 64 метра, ширина проезжей части – 4,78 метров, высота над уровнем воды – 11, 10 метров. Построен из известняка (рис. 3).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003.jpeg?v=1659710880" width="800" height="729" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003.jpeg?v=1659710880 800w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-300x273.jpeg?v=1659710880 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-768x700.jpeg?v=1659710880 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-370x337.jpeg?v=1659710880 370w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" title="Рис. 3 Обмеры моста, С. Карапетян, Мосты Арцаха, Ереван, 2009, стр. 61, чертеж 14." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Обмеры моста, С. Карапетян, Мосты Арцаха, Ереван, 2009, стр. 61, чертеж 14.

Состояние до, во время и после войны

До войны памятник был цел и находился в использовании. О состоянии моста во время войны и после нее ничего не известно.

Литература

Карапетян 2009 - Карапетян С., Мосты Арцаха, Научные исследования ООИАА, Книга 12, Ереван (на арм., рус, англ. языках).

Айкуни 1885 – Айкуни, Путевые очерки, «Мегу Айастани», №66.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Мост Парави («Старухи») - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/мост-парави-старухи/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Мост Парави («Старухи») - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Памятник находится в восточной части села Матагис Мартакертского района Республики Арцах, на реке Трту (Тартар) (рис. 1,2). После 44-дневной войны территория оккупирована Азербайджаном. Исторический очерк Средневековый мост Парави несколько раз подвергался ремонту. В связи с этимологией названия моста сохранилось предание, записанное в 19-ом веке, согласно которому «каменный мост Парави был построен некой старухой, которая якобы внутри моста также оставила деньги на его ремонт. Для того, чтобы извлечь оттуда деньги, сельчане значительно разрушили и наполовину испортили мост» (Айкуни 1885, 3). Согласно С.Карапетяну, предание относится  к последней реконструкции, которая, вероятно, относится к 16-17-м векам (Карапетян 2009, 60). Архитектурно-композиционный анализ Длина однопролетного моста – 7, 64 метра, ширина проезжей части – 4,78 метров, высота над уровнем воды – 11, 10 метров. Построен из известняка (рис. 3)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/мост-парави-старухи/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-08-07T14:12:04+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001.jpeg?v=1659710746" />
	<meta property="og:image:width" content="800" />
	<meta property="og:image:height" content="531" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b8-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%85%d0%b8/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b8-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%85%d0%b8/","name":"Мост Парави («Старухи») - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-08-05T14:49:50+00:00","dateModified":"2022-08-07T14:12:04+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b8-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%85%d0%b8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b8-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%85%d0%b8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82-%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b8-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%85%d0%b8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Мост Парави («Старухи»)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Տեղադրությունը

Հուշարձանը գտնվում է Հադրութի շրջանի Տող գյուղի մոտ՝ Գտիչ (Քթիշ) լեռան վրա (նկ. 1)։ 44-օրյա պատերազմից հետո գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd.jpg?v=1660058099" width="1354" height="463" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd.jpg?v=1660058099 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-300x103.jpg?v=1660058099 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-1024x350.jpg?v=1660058099 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-768x263.jpg?v=1660058099 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-370x127.jpg?v=1660058099 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1.jpg?v=1660058125" width="1151" height="863" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1.jpg?v=1660058125 1151w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-300x225.jpg?v=1660058125 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-1024x768.jpg?v=1660058125 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-768x576.jpg?v=1660058125 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-370x277.jpg?v=1660058125 370w" sizes="(max-width: 1151px) 100vw, 1151px" title="նկ. 1 Ամրոցի ընդհանուր տեսքը, լուս․՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Ամրոցի ընդհանուր տեսքը, լուս․՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից։

Պատմական ակնարկ

Ամրոցի վերաբերյալ տեղեկություններ առաջին անգամ հանդիպում են Թովմա Արծրունու մոտ։ Վերջինս վկայության համաձայն՝ արաբական արշավանքների ժամանակ՝ 853 թվականին ամրոցի պաշտպանները՝ Եսայի իշխանի գլխավորությամբ, ավելի քան մեկ տարի համառ դիմադրություն են ցույց տվել արաբ զորավար Բուղայի բազմաքանակ զորքերին, բազմիցս ետ շպրտելով նրանց (Թովմա Արծրունի 2010, 197-203)։

Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն

Արցախի հնագույն բերդերից է: Այն արևմուտքից և հարավից, մասամբ նաև հյուսիսային կողմից շրջափակված է ժայռազանգվածներով, իսկ արևելյան կողմից եղել է պարսպապատ, որը ներկայումս մասամբ է պահպանվում:

Ամրոցի տարածքում և շրջակայքում պահպանվել են եկեղեցին (նկ. 2, 3), որը հայտնի է «Թեժ» անվամբ, գերեզմանոցը, մի քանի խաչքարեր, գետնափոր, ներքուստ սվաղված և կամարակապ թաղով ջրամբարը (նկ. 4), ինչպես նաև բազմաթիվ այլ շինությունների և տների հետքեր, որոնց թիվն ըստ Մ. Բարխուդարյանցի հասնում էր 140-ի  (Բարխուտարեանց 1895, 84)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1.jpg?v=1660058205" width="1073" height="805" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1.jpg?v=1660058205 1073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-300x225.jpg?v=1660058205 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-1024x768.jpg?v=1660058205 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-768x576.jpg?v=1660058205 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-370x278.jpg?v=1660058205 370w" sizes="(max-width: 1073px) 100vw, 1073px" title="նկ. 2 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, լուս․՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, լուս․՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1.jpg?v=1660058255" width="1073" height="804" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1.jpg?v=1660058255 1073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-300x225.jpg?v=1660058255 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-1024x767.jpg?v=1660058255 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-768x575.jpg?v=1660058255 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-370x277.jpg?v=1660058255 370w" sizes="(max-width: 1073px) 100vw, 1073px" title="նկ. 3 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, լուս․՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, լուս․՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2.jpg?v=1660058284" width="1077" height="807" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2.jpg?v=1660058284 1077w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-300x225.jpg?v=1660058284 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-1024x767.jpg?v=1660058284 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-768x575.jpg?v=1660058284 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-370x277.jpg?v=1660058284 370w" sizes="(max-width: 1077px) 100vw, 1077px" title="նկ. 4 Բերդի տարածքում գտնվող ջրամբարը, լուս․՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Բերդի տարածքում գտնվող ջրամբարը, լուս․՝ ԱՀ ԿԳՄՍՆ հուշարձանների շտեմարանից։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և պատերազմից հետո

Նախքան պատերազմը հուշարձանը կիսավեր վիճակում էր գտնվում։ Ինչպես պատերազմի ընթացքում, այնպես և դրանից հետո հուշարձանի վիճակի մասին որևէ տեղեկություն հայտնի չէ։

Մատենագրական քննություն

Հուշարձանի մասին առաջին տեղեկությունները հանդիպում են Թովմա Արծրունու վկայություններում (Թովմա Արծրունի 2010, 197-203)։

Արդեն կիսաքանդ ամրոցի մասին տեղեկություններ են պահպանվել միայն Մ. Բարխուդարյանցի աշխատությունում (Բարխուտարեանց 1895, 84-85)։

Ցավոք, նշված աղբյուրները չեն անրադառնում բերդի առանձին բաղադրամասերին ինչը դժվարեցնում է հուշարձանի հստակ թվագրումը։

Գրականություն

Բարխուտարեանց 1895 – Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու, Արօր:

Թովմա Արծրունի 2010 – Թովմա Արծրունի և Անանուն, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց, Մատենագիրք Հայոց, Անթիլիաս-Լիբանան։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Քթիշ բերդը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/քթիշ-բերդը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Քթիշ բերդը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Հուշարձանը գտնվում է Հադրութի շրջանի Տող գյուղի մոտ՝ Գտիչ (Քթիշ) լեռան վրա (նկ. 1)։ 44-օրյա պատերազմից հետո գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ: Պատմական ակնարկ Ամրոցի վերաբերյալ տեղեկություններ առաջին անգամ հանդիպում են Թովմա Արծրունու մոտ։ Վերջինս վկայության համաձայն՝ արաբական արշավանքների ժամանակ՝ 853 թվականին ամրոցի պաշտպանները՝ Եսայի իշխանի գլխավորությամբ, ավելի քան մեկ տարի համառ դիմադրություն են ցույց տվել արաբ զորավար Բուղայի բազմաքանակ զորքերին, բազմիցս ետ շպրտելով նրանց (Թովմա Արծրունի 2010, 197-203)։ Ճարտարապետական-հորինվածքային նկարագրություն Արցախի հնագույն բերդերից է: Այն արևմուտքից և հարավից, մասամբ նաև հյուսիսային կողմից շրջափակված է ժայռազանգվածներով, իսկ արևելյան կողմից եղել է պարսպապատ, որը ներկայումս մասամբ է պահպանվում: Ամրոցի տարածքում և շրջակայքում պահպանվել են եկեղեցին (նկ. 2, 3), որը հայտնի է «Թեժ» անվամբ, գերեզմանոցը, մի քանի խաչքարեր, գետնափոր, ներքուստ սվաղված և կամարակապ թաղով ջրամբարը (նկ. 4), ինչպես նաև բազմաթիվ այլ շինությունների և տների հետքեր, որոնց թիվն ըստ Մ. Բարխուդարյանցի հասնում էր 140-ի  (Բարխուտարեանց 1895, 84)։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/քթիշ-բերդը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1.jpg?v=1660058255" />
	<meta property="og:image:width" content="1073" />
	<meta property="og:image:height" content="804" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%a9%d5%ab%d5%b7-%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%a9%d5%ab%d5%b7-%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a8/","name":"Քթիշ բերդը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-08-09T15:19:28+00:00","dateModified":"2022-08-09T15:19:28+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%a9%d5%ab%d5%b7-%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%a9%d5%ab%d5%b7-%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%a9%d5%ab%d5%b7-%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a4%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Քթիշ բերդը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Քթիշ բերդը - Monument Watch


Крепость Ктиш

Локализация

Памятник находится возле села Тох Гадрутского района, на горе Гтич (Ктиш) (рис. 1). После 44-дневной войны территория находится под контролем Азербайджана.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd.jpg?v=1660058099" width="1354" height="463" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd.jpg?v=1660058099 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-300x103.jpg?v=1660058099 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-1024x350.jpg?v=1660058099 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-768x263.jpg?v=1660058099 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-370x127.jpg?v=1660058099 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1.jpg?v=1660058125" width="1151" height="863" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1.jpg?v=1660058125 1151w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-300x225.jpg?v=1660058125 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-1024x768.jpg?v=1660058125 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-768x576.jpg?v=1660058125 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-370x277.jpg?v=1660058125 370w" sizes="(max-width: 1151px) 100vw, 1151px" title="Рис. 1 Общий вид крепости, фото из каталога памятников МОНКС Республики Арцах." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид крепости, фото из каталога памятников МОНКС Республики Арцах.

Исторический очерк

Информацию о замке впервые встречаем у Товмы Арцруни. По свидетельству последнего, во время арабских нашествий в 853-ем году защитники крепости во главе с князем Есаи более года оказывали упорное сопротивление многочисленным войскам арабского полководца Буги, неоднократно отбивая их (Товма Арцруни 2010, 197-203).

Архитектурно-композиционное описание

Крепость Ктиш – одна из самых старых в Арцахе. С западной, южной, частично и с северной сторон она окружена скальными образованиями, а с западной – была защищена оборонительной стеной, которая отчасти сохранилась и поныне.

На территории крепости сохранились церковь (рис. 2, 3), известная как «Теж», кладбище, несколько хачкаров, подземная цистерна, изнутри покрытая обмазкой и имеющая арочный свод (рис. 4), а также следы многих других построек и домов, количество которых по М. Бархударянцу достигает 140 (Бархударянц 1895, 84).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1.jpg?v=1660058205" width="1073" height="805" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1.jpg?v=1660058205 1073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-300x225.jpg?v=1660058205 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-1024x768.jpg?v=1660058205 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-768x576.jpg?v=1660058205 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-370x278.jpg?v=1660058205 370w" sizes="(max-width: 1073px) 100vw, 1073px" title="Рис. 2 Общий вид церкви, фото из каталога памятников МОНКС Республики Арцах." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Общий вид церкви, фото из каталога памятников МОНКС Республики Арцах.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1.jpg?v=1660058255" width="1073" height="804" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1.jpg?v=1660058255 1073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-300x225.jpg?v=1660058255 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-1024x767.jpg?v=1660058255 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-768x575.jpg?v=1660058255 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-370x277.jpg?v=1660058255 370w" sizes="(max-width: 1073px) 100vw, 1073px" title="Рис. 3 Общий вид церкви, фото из каталога памятников МОНКС Республики Арцах." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Общий вид церкви, фото из каталога памятников МОНКС Республики Арцах.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2.jpg?v=1660058284" width="1077" height="807" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2.jpg?v=1660058284 1077w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-300x225.jpg?v=1660058284 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-1024x767.jpg?v=1660058284 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-768x575.jpg?v=1660058284 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-370x277.jpg?v=1660058284 370w" sizes="(max-width: 1077px) 100vw, 1077px" title="Рис. 4 Цистерна, расположенная на территории крепости, фото из каталога памятников МОНКС Республики Арцах." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Цистерна, расположенная на территории крепости, фото из каталога памятников МОНКС Республики Арцах.

Состояние до, во время и после войны

До войны памятник находился в полуразрушенном состоянии. О состоянии крепости как во время войны, так и после нее ничего не известно.

Анализ письменных источников

Первые упоминания о памятнике встречаем в сведениях Товмы Арцруни (Товма Арцруни 2010, 197-203). Информация о полуразрушенной уже крепости сохранилась только в труде М. Бархударянца (Бархударянц 1895, 84-85). К сожалению, в указанных источниках не освящены отдельные составляющие крепости, что не позволяет точно датировать памятник.

Литература

Бархударянц 1895 – Бархударянц М., Арцах, Изд. «Арор», Баку (на арм. яз).

Товма Арцруни 2010 – Товма Арцруни и Аноним, История дома Арцруни. Армянские авторы, Антилиас-Ливан.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Крепость Ктиш - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/крепость-ктиш/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Крепость Ктиш - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Памятник находится возле села Тох Гадрутского района, на горе Гтич (Ктиш) (рис. 1). После 44-дневной войны территория находится под контролем Азербайджана. Исторический очерк Информацию о замке впервые встречаем у Товмы Арцруни. По свидетельству последнего, во время арабских нашествий в 853-ем году защитники крепости во главе с князем Есаи более года оказывали упорное сопротивление многочисленным войскам арабского полководца Буги, неоднократно отбивая их (Товма Арцруни 2010, 197-203). Архитектурно-композиционное описание Крепость Ктиш – одна из самых старых в Арцахе. С западной, южной, частично и с северной сторон она окружена скальными образованиями, а с западной – была защищена оборонительной стеной, которая отчасти сохранилась и поныне. На территории крепости сохранились церковь (рис. 2, 3), известная как «Теж», кладбище, несколько хачкаров, подземная цистерна, изнутри покрытая обмазкой и имеющая арочный свод (рис. 4), а также следы многих других построек и домов, количество которых по М. Бархударянцу достигает 140 (Бархударянц 1895, 84).  " />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/крепость-ктиш/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-08-11T08:08:12+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1.jpg?v=1660058255" />
	<meta property="og:image:width" content="1073" />
	<meta property="og:image:height" content="804" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%80%d0%b5%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d1%8c-%d0%ba%d1%82%d0%b8%d1%88/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%80%d0%b5%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d1%8c-%d0%ba%d1%82%d0%b8%d1%88/","name":"Крепость Ктиш - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-08-09T15:19:28+00:00","dateModified":"2022-08-11T08:08:12+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%80%d0%b5%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d1%8c-%d0%ba%d1%82%d0%b8%d1%88/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%80%d0%b5%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d1%8c-%d0%ba%d1%82%d0%b8%d1%88/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%80%d0%b5%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d1%8c-%d0%ba%d1%82%d0%b8%d1%88/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Крепость Ктиш"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

Крепость Ктиш - Monument Watch


Մոխրենեսի սբ.Սարգիս եկեղեցին

Տեղադրությունը

Սուրբ Սարգիս եկեղեցին (նկ․ 1) գտնվում է Հադրութի շրջանի Մոխրենես գյուղի կենտրոնում։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n.jpg?v=1660329562" width="1352" height="516" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n.jpg?v=1660329562 1352w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n-300x114.jpg?v=1660329562 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n-1024x391.jpg?v=1660329562 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n-768x293.jpg?v=1660329562 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n-370x141.jpg?v=1660329562 370w" sizes="(max-width: 1352px) 100vw, 1352px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2.jpg?v=1660329635" width="1082" height="811" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2.jpg?v=1660329635 1082w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2-300x225.jpg?v=1660329635 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2-1024x768.jpg?v=1660329635 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2-768x576.jpg?v=1660329635 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2-370x277.jpg?v=1660329635 370w" sizes="(max-width: 1082px) 100vw, 1082px" title="նկ. 1 Եկեղեցին հյուսիս- արևմուտքից, լուս․` ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Եկեղեցին հյուսիս- արևմուտքից, լուս․` ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից։

Պատմական ակնարկ

Մոխրենես գյուղը գտնվում է Հադրութ քաղաքից 28 կիլոմետր դեպի արևմուտք։ Գյուղի անունը հիշատակվում է Գտչավանքի շինարարական արձանագրության մեջ Մոխենիս ձևով (Յակոբեան 2009, 92)։ Ըստ Մ․ Բարխուդարյանի․ «․․․Մոխրենես գյուղի բնակիչք բնիկ են» (Բարխուտարեան 1895, 55):

2020 թվականի հոկտեմբերից Մոխրենեսն օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից։

Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն

Եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով միանավ թաղակապ սրահ է։ Կառուցման հավանական ժամանակը՝ 18-19-րդ դարեր։ Կառուցված է տեղական սպիտակ կրաքարով և կրաշաղախով։ Տեղադրված է թեքադիր լանջի վրա, ինչի հետևանքով հյուսիս-արևելյան հատվածն արտաքուստ խրված է գետնի մեջ։ Նման դիրքն էլ պայմանավորել է, որ շքամուտքը տեղադրվի հարավային ճակատում։ Շքամուտքն ունի ընդգծված ծավալային լուծում, սրբատաշ զանգվածեղ խարիսխներ և կիսասյուներ, քանդակազարդ խոյակներ ու կամար, լայն բարավոր (նկ․ 2)։ Տանիքը երկթեք է, կղմինդրածածկ, եզերված քարե սրբատաշ սալերով։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2.jpg?v=1660329845" width="836" height="1116" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2.jpg?v=1660329845 836w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2-225x300.jpg?v=1660329845 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2-767x1024.jpg?v=1660329845 767w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2-768x1025.jpg?v=1660329845 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2-277x370.jpg?v=1660329845 277w" sizes="(max-width: 836px) 100vw, 836px" title="նկ. 2 Եկեղեցու մուտքը, լուս․` ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Եկեղեցու մուտքը, լուս․` ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից։

Ներսում կիսաշրջան թաղը հենվում է տրոմպներից բարձրացող սրբատաշ կամարների վրա։ Խորանը կիսաշրջանաձև է, երկու կողմերում ունի ավանդատներ, բեմը բացակայում է (նկ․ 3)։ Սրբատաշ են նաև պատերի արտաքին անկյունաքարերը և լուսամուտների անկյունաքարերը(նկ․ 4, 5)։ Ի սկզբանէ լուսավորվում էր արևմտյան և հարավային պատերի երկու փոքր լուսամոտներից, սակայն Խորհրդային տարիներին հարավային պատում բացվել է ևս մեկ մեծ լուսամուտ։

Հյուսիսային պատում պահպանվել է մկրտության ավազանը։

Խորհրդային տարիներին եկեղեցին ներսից սվաղապատվել է և օգտագործվել տնտեսական նպատակներով։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-scaled.jpg?v=1660330133" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-scaled.jpg?v=1660330133 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-300x225.jpg?v=1660330133 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-1024x768.jpg?v=1660330133 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-768x576.jpg?v=1660330133 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-1536x1152.jpg?v=1660330133 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-2048x1536.jpg?v=1660330133 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-370x278.jpg?v=1660330133 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 3 Եկեղեցին ներսից, 2019, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Եկեղեցին ներսից, 2019, լուս․` Գ․ Բուդաղյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3.jpg?v=1660330189" width="1048" height="786" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3.jpg?v=1660330189 1048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3-300x225.jpg?v=1660330189 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3-1024x768.jpg?v=1660330189 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3-768x576.jpg?v=1660330189 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3-370x278.jpg?v=1660330189 370w" sizes="(max-width: 1048px) 100vw, 1048px" title="նկ. 4 Արևմտյան լուսամուտը․ լուս`․ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Արևմտյան լուսամուտը․ լուս`․ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1.jpg?v=1660330244" width="1016" height="763" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1.jpg?v=1660330244 1016w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1-300x225.jpg?v=1660330244 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1-768x577.jpg?v=1660330244 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1-370x278.jpg?v=1660330244 370w" sizes="(max-width: 1016px) 100vw, 1016px" title="նկ. 5 Եկեղեցին հարավից, լուս․` ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 5 Եկեղեցին հարավից, լուս․` ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Եկեղեցին գտնվում էր լավ վիճակում։ 2020 թվականի ռազմական գործողությունների ժամանակ չի տուժել։ Ետպատերազմյան շրջանում ադրբեջանցիների կողմից տեղադրված լուսանկարներից երևում է, որ եկեղեցին կանգուն է (նկ․ 6)։ Սակայն 2022 թվականի հոկտեմբերի 11-ի ԱՄՆ Քորնելի համալսարանի Caucasus Heritage Watch կառույցի կողմից հրապարակված արբանյակային տեսագրությունների հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ Ադրբեջանը հիմնահատակ ավիրել է եկեղեցին Ադրբեջանը ոչնչացրել է Մոխրենեսի Սբ. Սարգիս եկեղեցին - Monument Watch:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1.jpg?v=1660330323" width="1500" height="1000" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1.jpg?v=1660330323 1500w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-300x200.jpg?v=1660330323 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-1024x683.jpg?v=1660330323 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-768x512.jpg?v=1660330323 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-370x247.jpg?v=1660330323 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-272x182.jpg?v=1660330323 272w" sizes="(max-width: 1500px) 100vw, 1500px" title="նկ. 6 Եկեղեցին ադրբեջանական օկուպացիայից հետո, լուս․ աղբյուրը՝ https://photo.azertag.az/search?query=Xocav%C9%99nd&fbclid=IwAR3tw7OSzluz_k7Tu8nN8x-3-3JirWFJee_24CSN5M9lx4LTdbkFLgZ2YoM:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 6 Եկեղեցին ադրբեջանական օկուպացիայից հետո, լուս․ աղբյուրը՝ https://photo.azertag.az/search?query=Xocav%C9%99nd&fbclid=IwAR3tw7OSzluz_k7Tu8nN8x-3-3JirWFJee_24CSN5M9lx4LTdbkFLgZ2YoM:

Գրականություն

1․ Բարխուտարեանց 1895 – Բարխուտարեանց Մ․, Արցախ, Բագու:

2․ Մկրտչյան Շ․, Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1985:

3․ Յակոբեան 2009 – Յակոբեան Ա․,Պատմա-աշխարհագրական եւ վիմագրագիտական հետազոտութիւններ (Արցախ եւ Ուտիք), Վիեննա – Երեւան:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Մոխրենեսի սբ.Սարգիս եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/մոխրենեսի-սբ-սարգիս-եկեղեցին/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Մոխրենեսի սբ.Սարգիս եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Սուրբ Սարգիս եկեղեցին (նկ․ 1) գտնվում է Հադրութի շրջանի Մոխրենես գյուղի կենտրոնում։ Պատմական ակնարկ Մոխրենես գյուղը գտնվում է Հադրութ քաղաքից 28 կիլոմետր դեպի արևմուտք։ Գյուղի անունը հիշատակվում է Գտչավանքի շինարարական արձանագրության մեջ Մոխենիս ձևով (Յակոբեան 2009, 92)։ Ըստ Մ․ Բարխուդարյանի․ «․․․Մոխրենես գյուղի բնակիչք բնիկ են» (Բարխուտարեան 1895, 55): 2020 թվականի հոկտեմբերից Մոխրենեսն օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից։ Ճարտարապետական – հորինվածքային քննություն Եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով միանավ թաղակապ սրահ է։ Կառուցման հավանական ժամանակը՝ 18-19-րդ դարեր։ Կառուցված է տեղական սպիտակ կրաքարով և կրաշաղախով։ Տեղադրված է թեքադիր լանջի վրա, ինչի հետևանքով հյուսիս-արևելյան հատվածն արտաքուստ խրված է գետնի մեջ։ Նման դիրքն էլ պայմանավորել է, որ շքամուտքը տեղադրվի հարավային ճակատում։ Շքամուտքն ունի ընդգծված ծավալային լուծում, սրբատաշ զանգվածեղ խարիսխներ և կիսասյուներ, քանդակազարդ խոյակներ ու կամար, լայն բարավոր (նկ․ 2)։ Տանիքը երկթեք է, կղմինդրածածկ, եզերված քարե սրբատաշ սալերով։ Ներսում կիսաշրջան թաղը հենվում է տրոմպներից բարձրացող սրբատաշ կամարների վրա։ Խորանը կիսաշրջանաձև է, երկու կողմերում ունի ավանդատներ, բեմը բացակայում է (նկ․ 3)։ Սրբատաշ են նաև պատերի արտաքին անկյունաքարերը և լուսամուտների անկյունաքարերը(նկ․ 4, 5)։ Ի սկզբանէ լուսավորվում էր արևմտյան և հարավային պատերի երկու փոքր լուսամոտներից, սակայն Խորհրդային տարիներին հարավային պատում բացվել է ևս մեկ մեծ լուսամուտ։ Հյուսիսային պատում պահպանվել է մկրտության ավազանը։ Խորհրդային տարիներին եկեղեցին ներսից սվաղապատվել է և օգտագործվել տնտեսական նպատակներով։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/մոխրենեսի-սբ-սարգիս-եկեղեցին/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-11-08T07:44:50+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2.jpg?v=1660329635" />
	<meta property="og:image:width" content="1082" />
	<meta property="og:image:height" content="811" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%b8%d5%ad%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a5%d5%bd%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%ab%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%b8%d5%ad%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a5%d5%bd%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%ab%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/","name":"Մոխրենեսի սբ.Սարգիս եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-08-12T18:53:53+00:00","dateModified":"2022-11-08T07:44:50+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%b8%d5%ad%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a5%d5%bd%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%ab%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%b8%d5%ad%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a5%d5%bd%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%ab%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b4%d5%b8%d5%ad%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%a5%d5%bd%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%ab%d5%bd-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Մոխրենեսի սբ.Սարգիս եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

The monument is located on Gtich (Qtish) mountain, near Togh village in the Hadrut region (Fig. 1). It is currently under Azerbaijan's control following the 44-day war.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd.jpg?v=1660058099" width="1354" height="463" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd.jpg?v=1660058099 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-300x103.jpg?v=1660058099 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-1024x350.jpg?v=1660058099 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-768x263.jpg?v=1660058099 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/Map_Gtchaberd-370x127.jpg?v=1660058099 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1.jpg?v=1660058125" width="1151" height="863" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1.jpg?v=1660058125 1151w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-300x225.jpg?v=1660058125 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-1024x768.jpg?v=1660058125 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-768x576.jpg?v=1660058125 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-1-1-370x277.jpg?v=1660058125 370w" sizes="(max-width: 1151px) 100vw, 1151px" title="Fig. 1 The general view of the fortress, photo is from the Certificate of Monuments of the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the fortress, photo is from the Certificate of Monuments of the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh.

Historical overview

Tovma Artsruni revealed information about the fortress for the first time. In accordance with the latter's testimonies , during the Arab invasions of 853, the fortress's defenders, led by Lord Yesa, resisted the Arab general Bugha's numerous troops for more than a year, repeatedly repelling them (Tovma Artsruni 2010, 197-203).

Architectural-compositional examination

It is one of Artsakh's ancient fortresses. It is surrounded by rock masses on the west and south sides, as well as on the north side, and was once walled on the east side, which is now partially preserved.

The church, also known as "Tej," (Figs. 2, 3), the cemetery, several khachkars, an earthen reservoir with internal plastering and an arched vault (Fig. 4), and traces of many other buildings and houses, the number of which, according to M. Barkhudaryants, reached 140, have been preserved in the area of the fortress and its surroundings. (Barkhudaryants 1895, 84).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1.jpg?v=1660058205" width="1073" height="805" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1.jpg?v=1660058205 1073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-300x225.jpg?v=1660058205 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-1024x768.jpg?v=1660058205 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-768x576.jpg?v=1660058205 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-1-370x278.jpg?v=1660058205 370w" sizes="(max-width: 1073px) 100vw, 1073px" title="Fig. 2 The general view of the church, photo is from the Certificate of Monuments of the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The general view of the church, photo is from the Certificate of Monuments of the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1.jpg?v=1660058255" width="1073" height="804" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1.jpg?v=1660058255 1073w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-300x225.jpg?v=1660058255 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-1024x767.jpg?v=1660058255 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-768x575.jpg?v=1660058255 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1-370x277.jpg?v=1660058255 370w" sizes="(max-width: 1073px) 100vw, 1073px" title="Fig. 3 The general view of the church, photo is from the Certificate of Monuments of the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The general view of the church, photo is from the Certificate of Monuments of the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2.jpg?v=1660058284" width="1077" height="807" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2.jpg?v=1660058284 1077w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-300x225.jpg?v=1660058284 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-1024x767.jpg?v=1660058284 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-768x575.jpg?v=1660058284 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-2-370x277.jpg?v=1660058284 370w" sizes="(max-width: 1077px) 100vw, 1077px" title="Fig. 4 The reservoir in the fortress area, photo is from the Certificate of Monuments of the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The reservoir in the fortress area, photo is from the Certificate of Monuments of the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh.

The condition before, during, and after the war

The monument was in half-ruined condition prior to the war. There is no information available about the monument's condition during or after the war.

Bibliographic examination

The first information about the monument can be found in the testimonies of Tovma Artsruni (Tovma Artsruni 2010, 197–203).

Only M. Barkhudaryants' work preserved information about the half-ruined castle (Barkhudaryants 1895, 84-85).

Unfortunately, the sources cited above do not refer to the specific architectural elements of the fortress, making it difficult to date the monument precisely.

Bibliography

Barkhutariants 1895–Barkhutariants M., Artsakh, Baku, Aror.

Tovma Artsruni 2010-Tovma Artsruni Anonymous, History of the House of Artsrunik, the “Matenagirk Hayots" (or Armenian Classical Authors), Antelias-Lebanon.

Location The monument is located on Gtich (Qtish) mountain, near Togh village in the Hadrut region (Fig. 1). It is currently under Azerbaijan’s control following the 44-day war. Historical overview Tovma Artsruni revealed information about the fortress for the first time. In accordance with the latter’s testimonies , during the Arab invasions of 853, the fortress’s defenders, led by Lord Yesa, resisted the Arab general Bugha’s numerous troops for more than a year, repeatedly repelling them (Tovma Artsruni 2010, 197-203). Architectural-compositional examination It is one of Artsakh’s ancient fortresses. It is surrounded by rock masses on the west and south sides, as well as on the north side, and was once walled on the east side, which is now partially preserved. The church, also known as “Tej,” (Figs. 2, 3), the cemetery, several khachkars, an earthen reservoir with internal plastering and an arched vault (Fig. 4), and traces of many other buildings and houses, the number of which, according to M. Barkhudaryants, reached 140, have been preserved in the area of the fortress and its surroundings. (Barkhudaryants 1895, 84).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The Fortress of Qtish - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-fortress-of-qtish/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The Fortress of Qtish - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The monument is located on Gtich (Qtish) mountain, near Togh village in the Hadrut region (Fig. 1). It is currently under Azerbaijan's control following the 44-day war. Historical overview Tovma Artsruni revealed information about the fortress for the first time. In accordance with the latter's testimonies , during the Arab invasions of 853, the fortress's defenders, led by Lord Yesa, resisted the Arab general Bugha's numerous troops for more than a year, repeatedly repelling them (Tovma Artsruni 2010, 197-203). Architectural-compositional examination It is one of Artsakh's ancient fortresses. It is surrounded by rock masses on the west and south sides, as well as on the north side, and was once walled on the east side, which is now partially preserved. The church, also known as "Tej," (Figs. 2, 3), the cemetery, several khachkars, an earthen reservoir with internal plastering and an arched vault (Fig. 4), and traces of many other buildings and houses, the number of which, according to M. Barkhudaryants, reached 140, have been preserved in the area of the fortress and its surroundings. (Barkhudaryants 1895, 84)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-fortress-of-qtish/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-08-16T06:21:34+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-1-1.jpg?v=1660058255" />
	<meta property="og:image:width" content="1073" />
	<meta property="og:image:height" content="804" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-fortress-of-qtish/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-fortress-of-qtish/","name":"The Fortress of Qtish - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-08-09T15:19:28+00:00","dateModified":"2022-08-16T06:21:34+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-fortress-of-qtish/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-fortress-of-qtish/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-fortress-of-qtish/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The Fortress of Qtish"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->

The Fortress of Qtish - Monument Watch


Location

Surb Sargis Church (Fig. 1) is located in the center of the Hadrut region's Mokhrenes village.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n.jpg?v=1660329562" width="1352" height="516" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n.jpg?v=1660329562 1352w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n-300x114.jpg?v=1660329562 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n-1024x391.jpg?v=1660329562 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n-768x293.jpg?v=1660329562 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/298178547_5814609475235963_6401297731944631989_n-370x141.jpg?v=1660329562 370w" sizes="(max-width: 1352px) 100vw, 1352px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2.jpg?v=1660329635" width="1082" height="811" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2.jpg?v=1660329635 1082w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2-300x225.jpg?v=1660329635 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2-1024x768.jpg?v=1660329635 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2-768x576.jpg?v=1660329635 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2-370x277.jpg?v=1660329635 370w" sizes="(max-width: 1082px) 100vw, 1082px" title="Fig. 1 The church from the north-west. The photo is from the certificate provided by the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The church from the north-west. The photo is from the certificate provided by the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh.

Historical overview

The village of Mokhrenes is 28 kilometers west of Hadrut city. The name of the village appears in the Gtchavank construction inscriptions as Mokhenis (Hakobyan 2009, 92). According to M. Barkhudaryan, "the inhabitants of the village are indigenous and native to the village." (Barkhudaryants 1895, 55).

Mokhrenes has been occupied by Azerbaijan since October 2020.

Architectural-compositional examination

The church is a single-nave vaulted hall with a rectangular architectural plan. The 18th and 19th centuries are likely construction eras of the monument. It is constructed of local white limestone and lime mortar. It is situated on a sloping hill, which causes the north-eastern part to outwardly stick into the ground. Due to this position, the church porch was placed on the southern facade. The entrance has an emphasized dimensional solution: huge polished column bases and attached columns; sculptured capitals, and an arc, a wide lintel (fig. 2). The roof has two slopes and is glazed and tiled. It is edged and bordered with polished slabs.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2.jpg?v=1660329845" width="836" height="1116" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2.jpg?v=1660329845 836w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2-225x300.jpg?v=1660329845 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2-767x1024.jpg?v=1660329845 767w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2-768x1025.jpg?v=1660329845 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/002-2-2-277x370.jpg?v=1660329845 277w" sizes="(max-width: 836px) 100vw, 836px" title="Fig. 2 The entrance of the church. The photo is from the certificate provided by the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The entrance of the church. The photo is from the certificate provided by the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh.

The semi-circular vault is supported on the inside by polished arches rising from the squinches.

The tabernacle is semicircular, with sacristies on both sides, but no bema (fig. 3). The external corner stones of the walls and the window corner stones are also polished (figs. 4, 5). It was initially lit by two small windows in the western and southern walls, but during the Soviet era, another big window in the southern wall was opened.

On the northern wall, the baptismal font has been preserved.

During the Soviet era, the church's interior was plastered and used for economic purposes.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-scaled.jpg?v=1660330133" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-scaled.jpg?v=1660330133 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-300x225.jpg?v=1660330133 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-1024x768.jpg?v=1660330133 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-768x576.jpg?v=1660330133 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-1536x1152.jpg?v=1660330133 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-2048x1536.jpg?v=1660330133 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/003-2-370x278.jpg?v=1660330133 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 3 The interior of the church, 2019, photo by G. Budaghyan." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The interior of the church, 2019, photo by G. Budaghyan.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3.jpg?v=1660330189" width="1048" height="786" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3.jpg?v=1660330189 1048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3-300x225.jpg?v=1660330189 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3-1024x768.jpg?v=1660330189 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3-768x576.jpg?v=1660330189 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/004-3-370x278.jpg?v=1660330189 370w" sizes="(max-width: 1048px) 100vw, 1048px" title="Fig. 4 The western window. The photo is from the certificate provided by the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The western window. The photo is from the certificate provided by the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1.jpg?v=1660330244" width="1016" height="763" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1.jpg?v=1660330244 1016w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1-300x225.jpg?v=1660330244 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1-768x577.jpg?v=1660330244 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/005-1-370x278.jpg?v=1660330244 370w" sizes="(max-width: 1016px) 100vw, 1016px" title="Fig. 5 The church from the south. The photo is from the certificate provided by the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The church from the south. The photo is from the certificate provided by the Ministry of Education, Science, Culture, and Sport of the Republic of Artsakh.

The condition before, during, and after the war

The church was in impeccable condition prior to the war. It was not damaged during military operations in 2020. According to photos posted by Azerbaijanis after the war, the church is still intact (fig. 6). But on october 11th, 2022 while studying satellite imagery published by the team of the "Caucasus Heritage Watch" project of Cornell University, USA, it became obvious that Azerbaijan completely destroyed the church

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1.jpg?v=1660330323" width="1500" height="1000" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1.jpg?v=1660330323 1500w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-300x200.jpg?v=1660330323 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-1024x683.jpg?v=1660330323 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-768x512.jpg?v=1660330323 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-370x247.jpg?v=1660330323 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/006-1-272x182.jpg?v=1660330323 272w" sizes="(max-width: 1500px) 100vw, 1500px" title="Fig. 6 The church after the Azerbaijani occupation, the source of the photo: https://photo.azertag.az/search?query=Xocav%C9%99nd&fbclid=IwAR3tw7OSzluz_k7Tu8nN8x-3-3JirWFJee_24CSN5M9lx4LTdbkFLgZ2YoM." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The church after the Azerbaijani occupation, the source of the photo: https://photo.azertag.az/search?query=Xocav%C9%99nd&fbclid=IwAR3tw7OSzluz_k7Tu8nN8x-3-3JirWFJee_24CSN5M9lx4LTdbkFLgZ2YoM.

Bibliography

Barkhudaryants 1895– Barkhudaryants M., Artsakh, Baku.

Mkrtchyan Sh., Historical and architectural monuments of Nagorno Karabakh, Yerevan, 1985.

Hakobyan 2009 – Hakobyan A., Historical-geographical and epigraphic studies (Artsakh and Utik), Vienna-Yerevan.

Location Surb Sargis Church (Fig. 1) is located in the center of the Hadrut region’s Mokhrenes village. Historical overview The village of Mokhrenes is 28 kilometers west of Hadrut city. The name of the village appears in the Gtchavank construction inscriptions as Mokhenis (Hakobyan 2009, 92). According to M. Barkhudaryan, “the inhabitants of the village are indigenous and native to the village.” (Barkhudaryants 1895, 55). Mokhrenes has been occupied by Azerbaijan since October 2020. Architectural-compositional examination The church is a single-nave vaulted hall with a rectangular architectural plan. The 18th and 19th centuries are likely construction eras of the monument. It is constructed of local white limestone and lime mortar. It is situated on a sloping hill, which causes the north-eastern part to outwardly stick into the ground. Due to this position, the church porch was placed on the southern facade. The entrance has an emphasized dimensional solution: huge polished column bases and attached columns; sculptured capitals, and an arc, a wide lintel (fig. 2). The roof has two slopes and is glazed and tiled. It is edged and bordered with polished slabs. The semi-circular vault is supported on the inside by polished arches rising from the squinches. The tabernacle is semicircular, with sacristies on both sides, but no bema (fig. 3). The external corner stones of the walls and the window corner stones are also polished (figs. 4, 5). It was initially lit by two small windows in the western and southern walls, but during the Soviet era, another big window in the southern wall was opened. On the northern wall, the baptismal font has been preserved. During the Soviet era, the church’s interior was plastered and used for economic purposes.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Surb Sargis church of Mokhrenes - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/surb-sargis-church-of-mokhrenes/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Surb Sargis church of Mokhrenes - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location Surb Sargis Church (Fig. 1) is located in the center of the Hadrut region's Mokhrenes village. Historical overview The village of Mokhrenes is 28 kilometers west of Hadrut city. The name of the village appears in the Gtchavank construction inscriptions as Mokhenis (Hakobyan 2009, 92). According to M. Barkhudaryan, "the inhabitants of the village are indigenous and native to the village." (Barkhudaryants 1895, 55). Mokhrenes has been occupied by Azerbaijan since October 2020. Architectural-compositional examination The church is a single-nave vaulted hall with a rectangular architectural plan. The 18th and 19th centuries are likely construction eras of the monument. It is constructed of local white limestone and lime mortar. It is situated on a sloping hill, which causes the north-eastern part to outwardly stick into the ground. Due to this position, the church porch was placed on the southern facade. The entrance has an emphasized dimensional solution: huge polished column bases and attached columns; sculptured capitals, and an arc, a wide lintel (fig. 2). The roof has two slopes and is glazed and tiled. It is edged and bordered with polished slabs. The semi-circular vault is supported on the inside by polished arches rising from the squinches. The tabernacle is semicircular, with sacristies on both sides, but no bema (fig. 3). The external corner stones of the walls and the window corner stones are also polished (figs. 4, 5). It was initially lit by two small windows in the western and southern walls, but during the Soviet era, another big window in the southern wall was opened. On the northern wall, the baptismal font has been preserved. During the Soviet era, the church's interior was plastered and used for economic purposes." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/surb-sargis-church-of-mokhrenes/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-11-08T07:58:44+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/08/001-2.jpg?v=1660329635" />
	<meta property="og:image:width" content="1082" />
	<meta property="og:image:height" content="811" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-sargis-church-of-mokhrenes/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-sargis-church-of-mokhrenes/","name":"Surb Sargis church of Mokhrenes - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-08-12T18:53:53+00:00","dateModified":"2022-11-08T07:58:44+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-sargis-church-of-mokhrenes/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/surb-sargis-church-of-mokhrenes/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-sargis-church-of-mokhrenes/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Surb Sargis church of Mokhrenes"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->