Монастырский комплекс Гандзасар состоит из церкви, притвора, монашеских келий, трапезной, хозяйственных помещений, а также двухэтажного здания школы, построенной в 19-ом веке (рис. 1). Все сооружения окружены стеной, в западной и южной сторонах которой открыты ворота. За пределами южной стены простирается большое кладбище (рис. 2).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3.jpg?v=1686555041" width="793" height="777" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3.jpg?v=1686555041 793w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-300x294.jpg?v=1686555041 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-768x753.jpg?v=1686555041 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-370x363.jpg?v=1686555041 370w" sizes="(max-width: 793px) 100vw, 793px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Генеральный план церкви. Обмер М. Асратяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-scaled.jpg?v=1686555101" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-scaled.jpg?v=1686555101 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-300x199.jpg?v=1686555101 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1024x681.jpg?v=1686555101 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-768x511.jpg?v=1686555101 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1536x1021.jpg?v=1686555101 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-2048x1362.jpg?v=1686555101 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-370x246.jpg?v=1686555101 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-272x182.jpg?v=1686555101 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Общий вид комплекса с юга, фото Г. Петросяна.

Доминирующим сооружением монастырского комплекса является церковь Сурб Ованнес Мкртич (святого Иоанна Крестителя) (рис. 3), которая снаружи имеет прямоугольную планировку, а внутри – крестовую, центральнокупольную с двухэтажными ризницами по четырем углам (рис. 4). На второй этаж ризниц ведут каменные профилированные ступени. Главный вход в молельный зал расположен на западной стороне. Подобный композиционный тип «вписанного креста», возникнув в армянской архитектуре 10-ого века, произошедший с «купольного зала» (монастырь Ахпат, 967-991-ые годы, монастырь Кечарис, 1033-ый год), получил широкое распространение в 13-ом веке. К композиционному типу церкви Гандзасара относятся церкви таких монастырских комплексов как Гегард, Нораванк, Ованнаванк, Сагмосаванк, Аричаванк, Хоракерт (Якобсон 1977, 60). По сравнению с последней церковью, западное крыло церкви Ованнеса Мкртича длиннее, что является результатом сокращения длины северного и южного крыльев с внутренней стороны.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-scaled.jpg?v=1686555202" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-scaled.jpg?v=1686555202 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-300x200.jpg?v=1686555202 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1024x681.jpg?v=1686555202 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-768x511.jpg?v=1686555202 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1536x1022.jpg?v=1686555202 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-2048x1363.jpg?v=1686555202 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-370x246.jpg?v=1686555202 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-272x182.jpg?v=1686555202 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Церковь и притвор с юго-востока, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2.jpg?v=1686555978" width="1119" height="635" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2.jpg?v=1686555978 1119w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-300x170.jpg?v=1686555978 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1024x581.jpg?v=1686555978 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-768x436.jpg?v=1686555978 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-370x210.jpg?v=1686555978 370w" sizes="(max-width: 1119px) 100vw, 1119px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 План церкви и притвора. Обмер А. Якобсона.

Купол расположен в центре композиции (рис. 5). Ризницы узкие и длинные. Восточные ризницы освещаются благодаря окнам, открытым на восточном фасаде. Вход в них на первом этаже расположен со стороны молельного зала, а на второй профилированные ступени ведут с алтарной части. Западные ризницы освещаются окнами северного и южного фасада. Входы в церковь на первом этаже расположены в западном крыле креста, а на второй этаж ведут профилированные каменные ступени со сталактитовой обработкой. Молельный зал освещается благодаря трем широким и высоким окнам, открытым в северной и южной стенах, а также в восточной полукруглой абсиде. Такое же, четвертое окно, располагавшееся на западном фасаде, было закрыто, когда с западной стороны к церкви пристроили притвор.

Как внутреннее пространство, так и фасады церкви Сурб Ованнес Мкртич отличаются единым стилем, богатым убранством и художественной выразительностью.

Облицовка интерьера церкви свидетельствует о том, что изначально настенные росписи здесь не предполагались.

Углы подкупольного квадрата обработаны вертикальными косяками, заканчивающимися карнизом с многоуровневой террасой, окаймляющей  периметр абсиды (рис. 6). Несущие купол арки с северной и южной сторон украшены зубчатым орнаментом, а с восточной и западной - маленькими полукруглыми арками. Переход от подкупольного квадрата к куполу осуществляется с помощью парусов. В их нижней части по углам расположены геометрические скульптуры (круглые, звездчатые, квадратные).

В верхней части парусов, непосредственно под барабаном, расположены рельефные скульптуры быка, человека, овцы и орла, которые традиционно используются в армянском искусстве и символизируют четырех апостолов (рис.7). Якобсон сравнивает скульптуры быка и овцы с известными образцами из церкви Сурб Аствацацин монастыря Санаин (Халпахчьян 1973, табл. 14, 17), Макараванка, Мшкаванка (Якобсон 1950, 260- 261), Хоранашата и других памятников, отмечая, что подобные примеры были распространены и в 10-ом веке, при Багратидах и предстают как святые животные. Они служили в качестве подпорок сооружения и  интерпретируются как его хранители (Якобсон 1977, 62-63). С внутренней стороны барабан имеет цилиндрическую форму и поддерживается восемью парами полуколонн, образующих декоративные арки над чередующимися круглыми и продолговатыми окнами (рис. 5).

Солея церкви имеет очень изящную и богатую художественную обработку (рис.8). По периметру ее окаймляет широкий пояс с глубокой отделкой. Центральная рамка содержит восемь ромбов, объем которых создается за счет светотени, образованной легким углублением треугольников к центру. Все ромбы и треугольники имеют сложный и плетеный  орнамент. По словам Асратяна, подобное оформление имеет также алтарная часть главной церкви Аричиванка (Асратян 1992, 34). Над рамой помещена надпись-просьба Гасана Джалала: «Все, кто будет поклоняться святому престолу Божьему, помяните Гасана, сына Вахтанга, в своей святой молитве, просим вас» (САН 5, 40).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-scaled.jpg?v=1686557921" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-scaled.jpg?v=1686557921 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-300x225.jpg?v=1686557921 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1024x768.jpg?v=1686557921 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-768x576.jpg?v=1686557921 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1536x1152.jpg?v=1686557921 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-2048x1536.jpg?v=1686557921 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-370x278.jpg?v=1686557921 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Купол церкви изнутри, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-scaled.jpg?v=1686558209" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-scaled.jpg?v=1686558209 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-300x199.jpg?v=1686558209 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1024x681.jpg?v=1686558209 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-768x511.jpg?v=1686558209 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1536x1021.jpg?v=1686558209 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-2048x1362.jpg?v=1686558209 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-370x246.jpg?v=1686558209 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-272x182.jpg?v=1686558209 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Конха главной абсиды церкви и паруса, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-scaled.jpg?v=1686558134" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-scaled.jpg?v=1686558134 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-300x199.jpg?v=1686558134 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1024x681.jpg?v=1686558134 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-768x511.jpg?v=1686558134 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1536x1021.jpg?v=1686558134 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-2048x1362.jpg?v=1686558134 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-370x246.jpg?v=1686558134 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-272x182.jpg?v=1686558134 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Юго-восточный парус церкви, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-scaled.jpg?v=1686558310" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-scaled.jpg?v=1686558310 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-300x199.jpg?v=1686558310 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1024x681.jpg?v=1686558310 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-768x511.jpg?v=1686558310 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1536x1021.jpg?v=1686558310 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2048x1362.jpg?v=1686558310 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-370x246.jpg?v=1686558310 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-272x182.jpg?v=1686558310 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Солея, фото Г. Петросяна.

Внешний вид церкви также имеет монументальный и величественный вид и когда-то олицетворял мощь княжества Хачена и высокое положение и авторитет ее владыки Гасана Джалала. Крылья креста церкви отличаются высокими фронтонами, из которых западный, южный и северный выделены крупными рельефными крестовыми скульптурами. Фасады имеют треугольные в сечении двойные ниши. Они облегчают массу здания, и в то же время оживляют фасады игрой света и тени, оформленные декоративной аркой, опирающейся на пару полуколонн. Средние арки примерно в два раза шире и выше боковых арок и включают в себя окна церкви. Северный и южный фасады церкви разделены пятью плоскими декоративными арками (рис. 9, 10).

В нижней и верхней частях большого креста северного фасада — розетки «вечности». Под такой же аркой южной стены находится узкое, длинное окно, украшенное орнаментом тонкой работы, над которым — розетка со звездой. Восточный фасад также украшен такими же, но уже полукруглыми арками (рис. 11). Крест на западном фасаде уже является частью более сложной композиции (подробнее об этой и других скульптурных композициях см. в разделе о куполе и скульптурных композициях церкви Гандзасара). Позднее западный фасад был частично перекрыт пристройкой притвора, который сделал практически невидимой значительную часть скульптурной композиции. Снизу его не видно - ни из притвора, ни с территории храма (рис. 12).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-scaled.jpg?v=1686558473" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-scaled.jpg?v=1686558473 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-225x300.jpg?v=1686558473 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-768x1024.jpg?v=1686558473 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1152x1536.jpg?v=1686558473 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1536x2048.jpg?v=1686558473 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-278x370.jpg?v=1686558473 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 9 Северный фасад, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-scaled.jpg?v=1686558891" width="1703" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-scaled.jpg?v=1686558891 1703w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-200x300.jpg?v=1686558891 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-681x1024.jpg?v=1686558891 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-768x1154.jpg?v=1686558891 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1022x1536.jpg?v=1686558891 1022w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1363x2048.jpg?v=1686558891 1363w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-246x370.jpg?v=1686558891 246w" sizes="(max-width: 1703px) 100vw, 1703px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 11 Восточный фасад, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-scaled.jpg?v=1686558843" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-scaled.jpg?v=1686558843 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-300x225.jpg?v=1686558843 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1024x768.jpg?v=1686558843 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-768x576.jpg?v=1686558843 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1536x1152.jpg?v=1686558843 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2048x1536.jpg?v=1686558843 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-370x278.jpg?v=1686558843 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 10 Южный фасад, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-scaled.jpg?v=1686558937" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-scaled.jpg?v=1686558937 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-300x199.jpg?v=1686558937 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1024x681.jpg?v=1686558937 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-768x511.jpg?v=1686558937 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1536x1021.jpg?v=1686558937 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-2048x1362.jpg?v=1686558937 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-370x246.jpg?v=1686558937 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-272x182.jpg?v=1686558937 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 12 Западный фасад, фото Г. Петросяна.

Литература

САН 5 – Свод армянских надписей. Книга 5, Арцах. Составитель: Бархударян С., Ереван, 1982, изд. АН АрмССР, Ереван (на арм.яз.).

Асратян 1992 – Асратян М., Арцахская школа армянской архитектуры, Ереван, Изд-во НАН РА (на арм. яз.).

Халпахчьян 1973 - Халпахчьян О. Санаин. Архитектурный ансамбль Армении X—XIII вв., Москва.

Якобсон 1977 - Якобсон А.,Из истории армянского средневекового зодчества. Вестник общественных наук, №12․

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Церковь Сурб Ованнес Мкртич монастыря Гандзасар - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-ованнес-мкртич-монастыр/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Церковь Сурб Ованнес Мкртич монастыря Гандзасар - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Монастырский комплекс Гандзасар состоит из церкви, притвора, монашеских келий, трапезной, хозяйственных помещений, а также двухэтажного здания школы, построенной в 19-ом веке (рис. 1). Все сооружения окружены стеной, в западной и южной сторонах которой открыты ворота. За пределами южной стены простирается большое кладбище (рис. 2)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-ованнес-мкртич-монастыр/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-06-24T17:18:20+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-scaled.jpg?v=1686555101" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80/","name":"Церковь Сурб Ованнес Мкртич монастыря Гандзасар - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-12T08:36:59+00:00","dateModified":"2023-06-24T17:18:20+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5%d1%81-%d0%bc%d0%ba%d1%80%d1%82%d0%b8%d1%87-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Церковь Сурб Ованнес Мкртич монастыря Гандзасар"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Գանձասարի վանքի կարևոր՝ երկրորդ կառույցը գավիթն է, որը ծառայել է որպես տոհմական տապանատուն (նկ․ 1, 2)։ Այն, ինչպես կցակառուցված բոլոր գավիթները, եկեղեցուն հարում  է  արևմտյան կողմից։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-scaled.jpg?v=1688071130" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-scaled.jpg?v=1688071130 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-300x200.jpg?v=1688071130 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-1024x683.jpg?v=1688071130 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-768x512.jpg?v=1688071130 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-1536x1024.jpg?v=1688071130 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-2048x1365.jpg?v=1688071130 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-370x247.jpg?v=1688071130 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-272x182.jpg?v=1688071130 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Գանձասարի վանքի գավիթը, տեսքը հյուսիս-արևմուտքից, լուսանկարը՝ Հ. Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-scaled.jpg?v=1688071191" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-scaled.jpg?v=1688071191 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-300x199.jpg?v=1688071191 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-1024x681.jpg?v=1688071191 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-768x511.jpg?v=1688071191 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-1536x1021.jpg?v=1688071191 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-2048x1362.jpg?v=1688071191 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-370x246.jpg?v=1688071191 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-272x182.jpg?v=1688071191 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Գանձասարի վանքի գավիթը, տեսքը հարավ-արևմուտքից, լուսանկարը՝ Հ. Պետրոսյանի:

1261 թվականը կրող շինարարական արձանագրության (նկ. 3) առաջին մասը գրված է  Հասան Ջալալի անունից, երկրորդ մասը՝ նրա որդի Աթաբակի (ԴՀՎ 5, 40-41): Կարելի է հավանական համարել, որ շինարարությունն  ավարտվել է Հասան Ջալալի եղերական մահվանից (1261 թ.) անմիջապես հետո, երբ Խաչենի իշխանությունն  անցել էր Աթաբակին:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-scaled.jpg?v=1688071260" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-scaled.jpg?v=1688071260 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-300x200.jpg?v=1688071260 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-1024x681.jpg?v=1688071260 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-768x511.jpg?v=1688071260 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-1536x1022.jpg?v=1688071260 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-2048x1363.jpg?v=1688071260 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-370x246.jpg?v=1688071260 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-272x182.jpg?v=1688071260 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Գավթի շինարարական արձանագրությունը, լուսանկարը՝ Հ. Պետրոսյանի:

Հայ միջնադարյան շինարվեստին հատուկ գավիթների այս հորինվածքը հայկական ճարտարապետության մեջ տարածված էր հատկապես 12-13-րդ դարերում։ Գանձասարի գավիթը, սակայն, իր հատակագծա-ծավալային հորինվածքում ունի մի առանձնահատկություն՝ խաչվող կամարներով ծածկված հիմնական ծավալը արևմուտքից ունի հավելյալ տարածություն, որը կենտրոնական հատվածից բաժանված է զույգ, 16 նիստանի միակտոր սյուներով։ Այսպես են լուծված նաև Հաղբատի ժամատունը և Մշկավանքի գավիթը (Мнацаканян 1952, 76-93)։ Վերջինս, ինչպես նկատել է Յակոբսոնը, կարծես Գանձասարի գավթի կրկնօրինակը լինի։ Այս նմանությունը հիմք է տվել ենթադրելու, որ դրանք կառուցել է միևնույն ճարտարապետը (Якобсон 1960, 154)։

Գավթի ներքին հարդարանքը համեստ է։ Որմնամույթերն ու սյուներն ունեն պարզ խոյակներ ու խարիսխներ (նկ․ 4)։ Գավթից դեպի եկեղեցին տանող մուտքը երիզված է կիսաշրջանաձև կամարով, որի երեսակալը մշակված է մանր հյուսվածքով, իսկ քանդակազարդ կամարը՝ աստղերով և շեղանկյունիներով (նկ․ 5)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-scaled.jpg?v=1688071334" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-scaled.jpg?v=1688071334 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-300x200.jpg?v=1688071334 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-1024x683.jpg?v=1688071334 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-768x512.jpg?v=1688071334 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-1536x1024.jpg?v=1688071334 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-2048x1365.jpg?v=1688071334 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-370x247.jpg?v=1688071334 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-272x182.jpg?v=1688071334 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Գավթի ինտերիերը, լուսանկարը՝ Լ․Կիրակոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-scaled.jpg?v=1688071377" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-scaled.jpg?v=1688071377 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-300x200.jpg?v=1688071377 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-1024x681.jpg?v=1688071377 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-768x511.jpg?v=1688071377 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-1536x1022.jpg?v=1688071377 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-2048x1363.jpg?v=1688071377 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-370x246.jpg?v=1688071377 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-272x182.jpg?v=1688071377 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Գավթից դեպի եկեղեցին տանող մուտքի բարավորը, լուսանկարը՝  Հ․ Պետրոսյանի։

Ծածկն իրականացված է փոխադարձաբար հատող կամարների համակարգով, կամարների համար հենարան են ծառայում արևմտյան կողմում առանձնակի տեղադրված զույգ սյուները և մնացյալ պատերի որմնասյուները։

Հարուստ է հարդարված գավթի առաստաղը։ Կենտրոնական հատվածն ունի շթաքարային լուծում և ավարտվում է երդիկով (նկ․ 6), արևմտյան հատվածները զարդարված են քանդակներով, իսկ արևելյան միջին հատվածը՝ մեծ խաչով (նկ․ 7)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-scaled.jpg?v=1688071508" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-scaled.jpg?v=1688071508 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-300x199.jpg?v=1688071508 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-1024x681.jpg?v=1688071508 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-768x511.jpg?v=1688071508 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-1536x1021.jpg?v=1688071508 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-2048x1362.jpg?v=1688071508 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-370x246.jpg?v=1688071508 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-272x182.jpg?v=1688071508 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 6 Գավթի առաստաղի կենտրոնական հատվածը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-scaled.jpg?v=1688071607" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-scaled.jpg?v=1688071607 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-300x199.jpg?v=1688071607 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-1024x681.jpg?v=1688071607 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-768x511.jpg?v=1688071607 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-1536x1021.jpg?v=1688071607 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-2048x1362.jpg?v=1688071607 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-370x246.jpg?v=1688071607 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-272x182.jpg?v=1688071607 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 7 Գավթի առաստաղի արևելյան հատվածը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Այստեղ՝ սրահի արևելյան մասում, պահպանվել են 15-րդ դարում ապրած Հասան-Ջալալ Գ իշխանի, մի շարք կաթողիկոսների, Բաղդասար միտրոպոլիտի, մի քանի աշխարհիկ անձանց տապանաքարերը (նկ․ 8)։ Հատկապես նշելի է Ջալալ Գ իշխանի (Ուլուբաբյան 1975, 305-307) մարմարե, եզակի քանդակներով տապանաքարը (նկ. 9, արձանագրությունը՝ «Ա[յս է] հանգիստ մեծին/ Ջալալին: [Յ]աղաւթս/ յիշեցէք: Թվ. :ՊՁ: (1431 թ.)»), որի հորինվածքը և հատկապես Աստղն առավոտին խորհրդանշող վեցաթև աստղաքանդակը տարաբանույթ, երբեմն էլ ֆանտասատիկ մեկնություններ են ստացել: Այստեղ, ի դեմս երեք վարդյակների, ներկայացված են Երկրորդ Գալուստը (և դրանով իսկ հանգուցյալների հոգու փրկությունը) խորհդանշող արևը, լուսինը և աստղն առավոտին (Պետրոսյան, Երանյան 2022,  51): Երեք լուսատուներից բաղկացած այս հորինվածքը տարակերպ մանրամասներով լայնորեն տարածված էր դեռևս 5-7-րդ դարերում: Սկզբնապես դրանք պատկերվում էին եկեղեցիների բարավորների ու պատուհանների պսակների վրա, ուղղակի պատերին: 9-րդ դարից դրանք դառնում են խաչքարային հորինվածքի էական բաղադրիչներից մեկը, 12-13-րդ դարերից սկսած՝ ի հայտ են գալիս տապանաքարերի վրա և կիրառվում ընդհուպ մինչև 19-րդ դարի վերջերը:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-scaled.jpg?v=1688071705" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-scaled.jpg?v=1688071705 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-300x200.jpg?v=1688071705 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-1024x681.jpg?v=1688071705 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-768x511.jpg?v=1688071705 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-1536x1022.jpg?v=1688071705 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-2048x1363.jpg?v=1688071705 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-370x246.jpg?v=1688071705 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-272x182.jpg?v=1688071705 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 8 Գանձասարի գավթում գտնվող Ջալալյան տոհմի ներկայացուցիչների տապանաքարերը և խաչքարերը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-scaled.jpg?v=1688071754" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-scaled.jpg?v=1688071754 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-300x200.jpg?v=1688071754 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-1024x681.jpg?v=1688071754 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-768x511.jpg?v=1688071754 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-1536x1022.jpg?v=1688071754 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-2048x1362.jpg?v=1688071754 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-370x246.jpg?v=1688071754 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-272x182.jpg?v=1688071754 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 9 Հասան Գ-ի տապանաքարը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի

Գավթի արտաքին ճակատները, բացառյալ արևմտյանը, զուսպ են։ Հարավային ճակատը աշխուժանում է միայն լուսամուտների բացվածքներով (նկ. 10)։ Գավիթն ունի երկու մուտք՝ հյուսիսից ու արևմուտքից: Հյուսիսային ճակատի խիստ հարթությունը զարդարվում է դռան համեստ շքամուտքով և վերջինիս վրա բացվող պարզ երեսակալով։ Բայց այս մուտքը շատ ազդեցիկ է դառնում երկու կողմերում ոճավորված հովազների պահպանիչ քանդակներով (նկ. 11):

Գավթի առավել հարուստ մշակված ճակատը արևմտյանն է, որտեղ գտնվում է ճարտարապետորեն խոր տրամատավորված և ճոխ քանդակներով զարդարված շքամուտքը (նկ. 12)։ Դռան ուղղանկյուն բացվածքի երկու կողմերում կան կիսասյուների փնջեր, որոնք ունեն խարիսխներ և խոյակներ, որոնց վրա հենվում է սլաքաձև կամարը։ Մուտքի ճակտոնի հարդարանքն իրականացված է բազմագույն ընդելուզման (ինկրուստացիայի) միջոցով։ Այստեղ կարմրավուն քարի հիմքի վրա ընելուզված է դեղնա-կարմրավուն քարե շրջան, որն իր հերթին հատվում է հինգ  նմանատիպ ներդիր և իրար հյուսված կիսաշրջաններով (նկ. 13): Ճակտոնը հաջորդաբար ներգծված է աստիճանաձև և ապա ուղղանկյուն շրջանակների մեջ, որոնք զարդարված են նուրբ, հյուսածո քանդակներով։ Կամարակապ շքամուտքի վերևում կա քառանկյուն լուսամուտ, իսկ անկյուններում քանդակված են սիրամարգեր։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-scaled.jpg?v=1688071859" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-scaled.jpg?v=1688071859 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-300x199.jpg?v=1688071859 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-1024x681.jpg?v=1688071859 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-768x511.jpg?v=1688071859 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-1536x1021.jpg?v=1688071859 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-2048x1362.jpg?v=1688071859 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-370x246.jpg?v=1688071859 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-272x182.jpg?v=1688071859 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 10 Գավթի հրավային պատի լուսամուտները, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-scaled.jpg?v=1688071988" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-scaled.jpg?v=1688071988 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-300x199.jpg?v=1688071988 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-1024x681.jpg?v=1688071988 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-768x511.jpg?v=1688071988 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-1536x1021.jpg?v=1688071988 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-2048x1362.jpg?v=1688071988 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-370x246.jpg?v=1688071988 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-272x182.jpg?v=1688071988 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 12 Գավթի հարավային շքամուտքը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-scaled.jpg?v=1688071940" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-scaled.jpg?v=1688071940 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-300x199.jpg?v=1688071940 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-1024x681.jpg?v=1688071940 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-768x511.jpg?v=1688071940 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-1536x1021.jpg?v=1688071940 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-2048x1362.jpg?v=1688071940 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-370x246.jpg?v=1688071940 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-272x182.jpg?v=1688071940 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 11 Գավթի հյուսիսային շքամուտքը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-scaled.jpg?v=1688073267" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-scaled.jpg?v=1688073267 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-300x199.jpg?v=1688073267 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-1024x681.jpg?v=1688073267 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-768x511.jpg?v=1688073267 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-1536x1021.jpg?v=1688073267 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-2048x1362.jpg?v=1688073267 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-370x246.jpg?v=1688073267 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-272x182.jpg?v=1688073267 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 13 Գավթի հարավային շքամուտքի բարավորը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Գավիթն ունի քառալանջ, քարե սալերով ծածկված տանիք, գագաթին տեղադրված է վեցասյուն ռոտոնդա-զանգակատունը:  Վերջինս նախնականը չէ և 1907 թվականի վերանորոգման արդյունք է (Հասրաթյան 1992, 42)։

Գավթի պատերին արատաքուստ փորագրված են ավելի քան քառասուն արձանագրություններ (նկ. 14): Դրանք շինարարական, նվիրատավական և հիշատակային բնույթի արձանագրություններ են և ներկայացնում են վանքի գործունության և ուխտավորների վերաբերմունքի մանրամասներն ընդհուպ մինչև 19-րդ դարը: Ընդհանրապես Գանձասարի վանքի արձանագրությունների թիվն անցնում է 150-ից (չհաշված վանքի պատերից դուրս տարածվող գերեզմանոցի արձանագրությունները), դրանք վերաբերում են 12-19-րդ դարերին, գրված են դասական հայերենով՝ գրաբարով, պարունակում են նաև բարբառային մի շարք դրևորումներ: Կան ռուսերեն երեք տապանագրեր, որոնք վերաբերում են 19-րդ դարին:

Գանձասարի վանքի աշխարհիկ շինությունների հուշարձանախումբը ներկայացնում են հոգևորականների խցերը, սեղանատունը, առաջնորդարանը, դպրոցի երկհարկ շենքը, պարիսպները։ Համալիրից հարավ ընկած է հին գերեզմանատունը, որտեղ թաղված են Խաչենի հոգևոր և աշխարհիկ նշանավոր գործիչներ, ուշ միջնադարում՝ Արցախի մելիքները։ Այստեղ առկա են բազմաթիվ տապանաքարեր և խաչքարեր։

Հոգևորականի խցերը կից են հյուսիսային պարսպին։ Դրանք գրեթե  քառակուսի հատակագծով պարզունակ, փոքր չափերի սենյակներ են։ Հարավահայաց ճակատի կողմից են բացված միակ դռները, որոնց վերնամասը եզերված է իմպոստային խոյակների վրա բարձրացող կամարով։ Պատերի մեջ կան փոքրիկ լուսամուտներ։

Գանձասարի խցերին արևելքից կից է վանքի սեղանատունը (նկ․ 15)։ Այն ձգված հատակագծով, կից մթերանոցով և օջախով թաղածածկ շինություն է։ Ինտերիերը զույգ թաղակիր կամարներով բաժանված է երեք մասի։ Կոշտացնող կամարները ընդհատվում են հատակից կես մետր բարձրության վրա։ Այս ընդհատման մեջ ժամանակին՝ երկայնական պատերի պարագծով փայտից նստարաններ են տեղադրված եղել, որոնք չեն պահպանվել։ Այսպիսի հորինվածքը բնորոշ է Հայաստանի 17-18-րդ դարերի նմանատիպ կառույցներին (Տաթևի վանք, Տաթևի Մեծ անապատ, Գնդեվանք, Խոր վիրապ)։ Այս հորինվածքն իր նախատիպն ունի 12-13-րդ դարերի հայ ճարտարապետության մեջ (Քոբայրի, Կիրանց վանքի, Թեղենյաց վանքի սեղանատներ, Халпахчьян 1971, 153-183)։ Գանձասարի սեղանատան դեպի բակ նայող ճակատի միակ հարդարված հատվածը շքամուտքն է, որն ունի գալարաձև կիսասյուներ, իսկ օժանդակ սենյակի լուսամուտի երկու կողմերում թռչուններ են քանդակված։

Գանձասարի վանքի առաջնորդարանը տեղադրված է համալիրի հյուսիսարևելյան անկյունում։ Այն կիսամշակ քարերով կառուցված թաղածածկ շինություն է և մուտք ունի ոչ միայն ներքին բակից, այլև՝ դրսից։

Համալիրի արևելյան կողմում է գտնվում դպրոցի փայտածածկ երկհարկ շենքը։ Այն ունի դեպի Խաչենի ձորը նայող նույնպես փայտածածկ պատշգամբ (նկ․ 16)։

Վանքի պարիսպները կառուցված են տեղական կիսամշակ կրաքարով և ավազաքարով: Գանձասարի պարսպապատերը ի տարբերություն հայկական շատ վանքերի, չունեն աշտարակներ։

Դարպասից ոչ շատ հեռու՝ դեպի հարավ-արևելք գտնվում է վանքի ուխտավորների կացարանը, որն ունի քառակուսի հատակագիծ և գնդաձև ծածկ։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-scaled.jpg?v=1688073402" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-scaled.jpg?v=1688073402 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-300x199.jpg?v=1688073402 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-1024x681.jpg?v=1688073402 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-768x511.jpg?v=1688073402 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-1536x1021.jpg?v=1688073402 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-2048x1362.jpg?v=1688073402 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-370x246.jpg?v=1688073402 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-272x182.jpg?v=1688073402 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 14 Գավթի արևմտյան ճակատի արձանագրությունները, հատված, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-scaled.jpg?v=1688073456" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-scaled.jpg?v=1688073456 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-300x200.jpg?v=1688073456 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-1024x683.jpg?v=1688073456 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-768x512.jpg?v=1688073456 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-1536x1024.jpg?v=1688073456 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-2048x1365.jpg?v=1688073456 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-370x247.jpg?v=1688073456 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-272x182.jpg?v=1688073456 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 15 Գանձասարի վանքի դեպի խցեր և սեղանատուն նայող բակի այսօրվա տեսքը, լուսանկարը՝ Լ․ Կիրակոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-scaled.jpg?v=1688073506" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-scaled.jpg?v=1688073506 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-300x200.jpg?v=1688073506 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-1024x683.jpg?v=1688073506 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-768x512.jpg?v=1688073506 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-1536x1024.jpg?v=1688073506 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-2048x1365.jpg?v=1688073506 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-370x247.jpg?v=1688073506 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-272x182.jpg?v=1688073506 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 16 Գանձասարի վանքի տեսքն արևելքից, լուսանկարը՝ Լ․ Կիրակոսյանի։

Գրականություն

ԴՀՎ 5 - Դիվան հայ վիմագրության, պրակ 5, Արցախ, կազմեց Ս. Բարխուդարյան, ՀՍԱՀ ԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 1982։

Հասրաթյան 1992- Հասրաթյան Մ․, Հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցը, Հայաստանի ԳԱ հրատարակչություն, Երևան։

Պետրոսյան, Երանյան 2022 – Պետրոսյան Հ., Երանյան Ն., Արցախի կոթողային մշակույթը, Անտարես, Երևան:

Ուլուբաբյան 1975 – Ուլուբաբյան Բ., Խաչենի իշխանությունը 10-16-րդ դարերում, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան:

Мнацаканян 1952 - Мнацаканян С., Архитектура армянских притворов, Ереван.

Халпахчьян 1971 - Халпахчьян О., Гражданское зодчество Армении, М.

Якобсон 1950 - Якобсон А., Из истории армянского средневекового зодчества. Армянские монастыри XIII в. Хоракерт и Мшкаванк, «Советская археология», XIV.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Գանձասարի գավիթը և աշխարհիկ շինությունները - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-գավիթը-և-աշխարհիկ-շինությո/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Գանձասարի գավիթը և աշխարհիկ շինությունները - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Գանձասարի վանքի կարևոր՝ երկրորդ կառույցը գավիթն է, որը ծառայել է որպես տոհմական տապանատուն (նկ․ 1, 2)։ Այն, ինչպես կցակառուցված բոլոր գավիթները, եկեղեցուն հարում  է  արևմտյան կողմից։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-գավիթը-և-աշխարհիկ-շինությո/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-06-29T21:58:37+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-scaled.jpg?v=1688071130" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="5 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%a3%d5%a1%d5%be%d5%ab%d5%a9%d5%a8-%d6%87-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab%d5%af-%d5%b7%d5%ab%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%a3%d5%a1%d5%be%d5%ab%d5%a9%d5%a8-%d6%87-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab%d5%af-%d5%b7%d5%ab%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8/","name":"Գանձասարի գավիթը և աշխարհիկ շինությունները - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-29T21:20:02+00:00","dateModified":"2023-06-29T21:58:37+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%a3%d5%a1%d5%be%d5%ab%d5%a9%d5%a8-%d6%87-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab%d5%af-%d5%b7%d5%ab%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%a3%d5%a1%d5%be%d5%ab%d5%a9%d5%a8-%d6%87-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab%d5%af-%d5%b7%d5%ab%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%a3%d5%a1%d5%be%d5%ab%d5%a9%d5%a8-%d6%87-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab%d5%af-%d5%b7%d5%ab%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Գանձասարի գավիթը և աշխարհիկ շինությունները"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Второе по важности сооружение монастыря Гандзасар - притвор, служивший как родовая усыпальница (рис. 1, 2). Он, как и все пристроенные притворы, примыкает к церкви с западной стороны.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-scaled.jpg?v=1688071130" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-scaled.jpg?v=1688071130 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-300x200.jpg?v=1688071130 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-1024x683.jpg?v=1688071130 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-768x512.jpg?v=1688071130 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-1536x1024.jpg?v=1688071130 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-2048x1365.jpg?v=1688071130 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-370x247.jpg?v=1688071130 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-272x182.jpg?v=1688071130 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Притвор монастыря Гандзасар, вид с северо-запада, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-scaled.jpg?v=1688071191" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-scaled.jpg?v=1688071191 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-300x199.jpg?v=1688071191 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-1024x681.jpg?v=1688071191 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-768x511.jpg?v=1688071191 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-1536x1021.jpg?v=1688071191 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-2048x1362.jpg?v=1688071191 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-370x246.jpg?v=1688071191 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-3-272x182.jpg?v=1688071191 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Притвор монастыря Гандзасар, вид с северо-запада, фото Г. Петросяна.

Первая часть строительной надписи с датой 1261-ый год (рис. 3) была написана от имени Гасана Джалала, а вторая часть – его сына Атабака (САН 5, 40-41). По всей видимости строительство было завершено сразу же после трагической смерти Гасана Джалала (1261 г.), когда власть Хачена перешла к Атабаку.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-scaled.jpg?v=1688071260" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-scaled.jpg?v=1688071260 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-300x200.jpg?v=1688071260 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-1024x681.jpg?v=1688071260 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-768x511.jpg?v=1688071260 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-1536x1022.jpg?v=1688071260 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-2048x1363.jpg?v=1688071260 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-370x246.jpg?v=1688071260 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-3-272x182.jpg?v=1688071260 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Строительная надпись притвора, фото Г. Петросяна.

Такая композиция притворов, присущая армянскому средневековому строительству была распространена в армянской архитектуре особенно в 12-13-х веках. Однако притвор Гандзасара в своей планировочно-объемной композиции имеет некую особенность: основной объем, перекрытый перекрещивающимися арками с запада имеет дополнительное пространство с запада, которое отделено от центральной части парой 16-гранных цельных колонн. Такое же решение у часовни монастыря Ахпата и притвора Мшкаванка (Мнацаканян 1952, 76-93). Последний, как заметил Якобсон, кажется копией притвора Гандзасара. Это сходство дало основание предполагать, что они были построены одним архитектором  (Якобсон 1960, 154).

Внутреннее убранство притвора скромное. Полуколонны и колонны имеют простые основания и капители (рис. 4). Вход из притвора в церковь окаймлен дугообразной аркой. Тимпан украшен резными звездами и ромбами, а арка – изящным плетеным орнаментом (рис. 5).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-scaled.jpg?v=1688071334" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-scaled.jpg?v=1688071334 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-300x200.jpg?v=1688071334 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-1024x683.jpg?v=1688071334 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-768x512.jpg?v=1688071334 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-1536x1024.jpg?v=1688071334 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-2048x1365.jpg?v=1688071334 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-370x247.jpg?v=1688071334 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1-272x182.jpg?v=1688071334 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Интерьер притвора, фото Л. Киракосян.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-scaled.jpg?v=1688071377" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-scaled.jpg?v=1688071377 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-300x200.jpg?v=1688071377 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-1024x681.jpg?v=1688071377 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-768x511.jpg?v=1688071377 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-1536x1022.jpg?v=1688071377 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-2048x1363.jpg?v=1688071377 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-370x246.jpg?v=1688071377 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1-272x182.jpg?v=1688071377 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Тимпан над входом в церковь из притвора, фото Г. Петросяна.

Перекрытие выполнено системой пересекающихся арок, своды поддерживаются парой отдельно стоящих колонн с западной стороны и каменными полуколоннами остальных стен.

Убранство потолка притвора богатое. Центральная часть имеет сталактитовое решение и завершается сквозным отверстием (ердиком) (рис. 6), западная часть украшена скульптурами, а середина восточной – большим крестом (рис. 7).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-scaled.jpg?v=1688071508" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-scaled.jpg?v=1688071508 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-300x199.jpg?v=1688071508 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-1024x681.jpg?v=1688071508 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-768x511.jpg?v=1688071508 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-1536x1021.jpg?v=1688071508 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-2048x1362.jpg?v=1688071508 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-370x246.jpg?v=1688071508 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2-272x182.jpg?v=1688071508 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Центральная часть потолка притвора, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-scaled.jpg?v=1688071607" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-scaled.jpg?v=1688071607 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-300x199.jpg?v=1688071607 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-1024x681.jpg?v=1688071607 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-768x511.jpg?v=1688071607 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-1536x1021.jpg?v=1688071607 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-2048x1362.jpg?v=1688071607 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-370x246.jpg?v=1688071607 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2-272x182.jpg?v=1688071607 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Восточная часть потолка притвора, фото Г. Петросяна.

Здесь, в восточной части сохранились надгробные камни, принадлежащие князю Гасану-Джалалу Третьему, жившему в 15-ом веке, разным католикосам, митрополиту Багдасару, а также нескольким светским особам (рис. 8). Особое внимание следует уделить мраморному надгробию князя Джалала Третьего (Улубабян 1975, 305-307) с уникальными скульптурами (рис. 9, надпись на нем гласит: «Здесь покоится великий князь Джалал. Поминайте в своих молитвах. Год 880-ый (1431)»), композиция которого и особенно скульптура шестиконечной звезды, символизирующей Утреннюю звезду, получили разнообразные, а иногда и фантастические интерпретации. Здесь в виде трех розеток представлены солнце, луна и Утренняя звезда, знаменующие Второе пришествие (то есть спасение душ умерших) (Петросян, Еранян 2022, 51).

Композиция из трех светил с разными деталями была распространена еще в 5-7-ых веках. Первоначально их изображали на тимпанах и карнизах окон церквей или прямо на стенах. С 9-го века они становятся одним из обязательных компонентов композиции хачкаров, а с 12-13-ых веков появляются на надгробиях и используются до конца 19-го века.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-scaled.jpg?v=1688071705" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-scaled.jpg?v=1688071705 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-300x200.jpg?v=1688071705 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-1024x681.jpg?v=1688071705 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-768x511.jpg?v=1688071705 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-1536x1022.jpg?v=1688071705 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-2048x1363.jpg?v=1688071705 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-370x246.jpg?v=1688071705 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2-272x182.jpg?v=1688071705 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Находящиеся в притворе Гандзасара надгробия и хачкары представителей рода Джалалянов, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-scaled.jpg?v=1688071754" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-scaled.jpg?v=1688071754 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-300x200.jpg?v=1688071754 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-1024x681.jpg?v=1688071754 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-768x511.jpg?v=1688071754 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-1536x1022.jpg?v=1688071754 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-2048x1362.jpg?v=1688071754 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-370x246.jpg?v=1688071754 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-2-272x182.jpg?v=1688071754 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 9 Надгробие Гасана Третьего, фото Г. Петросяна.

Все фасады притвора, кроме западного, довольно скромны. Вид южного фасада оживляют только окна (рис.10). Притвор имеет два входа – с севера и запада. Плоскость северного фасада оживляется скромным порталом и простым тимпаном в верхней части. Однако, это вход становится более впечатляющим благодаря двум защитным стилизованных скульптурам леопардов по обе его стороны (рис. 11).

Наиболее богато оформленный фасад притвора – западный. Здесь расположен портал, украшенный последовательно сходящимися в глубину рядами архивольтов и колонок и оформленных изящными скульптурами (рис. 12). По обе стороны прямоугольного проема входа расположены полуколонны с основаниями и капителями, на которые опирается стрельчатая арка. Художественное оформление фронтона выполнено при помощи инкрустации. Здесь на фоне красноватого камня желто-красными камнями инкрустирован круг, который в свою очередь пересекают пять таких же инкрустированных и переплетенных полукругов (рис. 13). Фронтон последовательно вписан в ступенчатые, а затем в прямоугольные рамки, украшенные тонкой плетеной резьбой. Над арочным крыльцом четырехугольное окно, а по углам вырезаны павлины.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-scaled.jpg?v=1688071859" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-scaled.jpg?v=1688071859 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-300x199.jpg?v=1688071859 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-1024x681.jpg?v=1688071859 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-768x511.jpg?v=1688071859 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-1536x1021.jpg?v=1688071859 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-2048x1362.jpg?v=1688071859 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-370x246.jpg?v=1688071859 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2-272x182.jpg?v=1688071859 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 10 Окна южной стены притвора, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-scaled.jpg?v=1688071988" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-scaled.jpg?v=1688071988 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-300x199.jpg?v=1688071988 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-1024x681.jpg?v=1688071988 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-768x511.jpg?v=1688071988 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-1536x1021.jpg?v=1688071988 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-2048x1362.jpg?v=1688071988 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-370x246.jpg?v=1688071988 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/12-272x182.jpg?v=1688071988 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 12 Западный портал притвора, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-scaled.jpg?v=1688071940" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-scaled.jpg?v=1688071940 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-300x199.jpg?v=1688071940 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-1024x681.jpg?v=1688071940 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-768x511.jpg?v=1688071940 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-1536x1021.jpg?v=1688071940 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-2048x1362.jpg?v=1688071940 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-370x246.jpg?v=1688071940 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-2-272x182.jpg?v=1688071940 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 11 Северный портал притвора, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-scaled.jpg?v=1688073267" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-scaled.jpg?v=1688073267 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-300x199.jpg?v=1688073267 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-1024x681.jpg?v=1688073267 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-768x511.jpg?v=1688073267 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-1536x1021.jpg?v=1688073267 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-2048x1362.jpg?v=1688073267 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-370x246.jpg?v=1688073267 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/013-272x182.jpg?v=1688073267 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 13 Тимпан западного притвора, фото Г. Петросяна.

Притвор имеет четырехскатную крышу, покрытую каменными плитами, наверху помещена шестиколонная ротонда-колокольня. Она не является первоначальной. Это результат реконструкции 1907-го года (Асратян 1992, 42).

На стенах притвора с внешней стороны вырезано более сорока надписей (рис. 14). Они носят строительный, дарственный и памятный характер и представляют подробности деятельности монастыря и отношение паломников вплоть до 19-го века. В целом количество надписей монастыря Гандзасар превышает 150 (не считая надписей на кладбище, расположенного вне стен монастыря), они относятся к 12-19-ым векам, написаны на классическом армянском языке - грабаре, а также содержат ряд диалектных проявлений. Есть три эпитафии на русском языке, относящиеся к 19-му веку.

Комплекс светских зданий построек Гандзасар представляет собой кельи монахов, трапезную, резиденцию католикоса, двухэтажное здание училища, оборонительные стены. У югу от комплекса простирается старое кладбище, где покоятся видные духовные и светские деятели Хачена, а в позднем средневековье здесь хоронили меликов Арцаха. Здесь находится большое количество надгробных камней и хачкаров.

Кельи священнослужителей пристроены к северной стене. Это простые, небольшие комнаты с квадратной планировкой. Единственный вход в них открывается с южного фасада. Дверные проемы в верхней части оформлены аркой, опирающейся на импосты капителей. В стенах есть маленькие окошки.

Трапезная монастыря примыкает к кельям Гандзасара с востока (рис. 15). Это вытянутое в планировке сводчатое здание с очагом и пристроенным продовольственным помещением. Интерьер разделен на три части парой сводчатых арок. Подпружные арки прерываются на высоте полуметра от пола. Когда-то здесь по периметру продольных стен стояли деревянные скамейки, которые не сохранились.

Такая композиция характерна для подобных сооружений 17-18-х веков Армении (Татевский монастырь, Великая Татевская пустыня, Гндеванк, Хор Вирап). Эта композиция имеет прототип в армянской архитектуре 12-13-х веков (трапезные монастырей Кобайр, Киранц, Тегеняц, Халпахчьян 1971, 153-183). Единственной декоративной частью фасада трапезной Гандзасара, обращенной во двор, является портал с цилиндрическими полуколоннами, а по обеим сторонам окна подсобного помещения вырезаны скульптуры птицы.

Резиденция католикоса монастыря Гандзасар расположена в северо-восточном углу комплекса. Это сводчатое здание, построенное из необработанных камней и имеющее вход не только со внутреннего двора, но и снаружи. С восточной стороны комплекса находится двухэтажное здание училища с деревянным перекрытием. Оно также имеет балкон с деревянными перилами с видом на Хаченскую долину (рис. 16).

Стены монастыря построены из местного полуобработанного известняка и песчаника. Стены Гандзасара, в отличие от многих армянских монастырей, не имеют башен.

Недалеко от ворот монастыря, на юго-востоке, находится квадратное в плане жилище для паломников со сферической крышей.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-scaled.jpg?v=1688073402" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-scaled.jpg?v=1688073402 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-300x199.jpg?v=1688073402 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-1024x681.jpg?v=1688073402 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-768x511.jpg?v=1688073402 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-1536x1021.jpg?v=1688073402 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-2048x1362.jpg?v=1688073402 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-370x246.jpg?v=1688073402 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/014-272x182.jpg?v=1688073402 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 14 Надписи западного фасада притвора, фрагмент, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-scaled.jpg?v=1688073456" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-scaled.jpg?v=1688073456 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-300x200.jpg?v=1688073456 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-1024x683.jpg?v=1688073456 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-768x512.jpg?v=1688073456 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-1536x1024.jpg?v=1688073456 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-2048x1365.jpg?v=1688073456 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-370x247.jpg?v=1688073456 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/015-272x182.jpg?v=1688073456 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 15 Современный вид на двор, выходящий к кельям и трапезной монастыря Гандзасар, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-scaled.jpg?v=1688073506" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-scaled.jpg?v=1688073506 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-300x200.jpg?v=1688073506 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-1024x683.jpg?v=1688073506 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-768x512.jpg?v=1688073506 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-1536x1024.jpg?v=1688073506 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-2048x1365.jpg?v=1688073506 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-370x247.jpg?v=1688073506 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/016-272x182.jpg?v=1688073506 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 16 Вид на монастырь Гандзасар с востока, фото Г. Петросяна.

Литература

САН 5 – Свод армянских надписей. Книга 5, Арцах. Составитель: Бархударян С., Ереван, 1982, изд. АН АрмССР, Ереван (на арм.яз.).

Асратян 1992 – Асратян М., Арцахская школа армянской архитектуры, Ереван, Изд-во НАН РА (на арм. яз.).

Петросян, Еранян 2022 – Петросян Г., Еранян Н., Монументальная культура Арцаха, Изд. «Антарес», Ереван (на арм., рус. и англ. яз.).

Улубабян 1981 - Улубабян Б., Гандзасар, изд. «Айастан», Ереван (на арм.яз.).

Мнацаканян 1952 - Мнацаканян С., Архитектура армянских притворов, Ереван.

Халпахчьян 1971 - Халпахчьян О., Гражданское зодчество Армении, М.

Якобсон 1950 - Якобсон А., Из истории армянского средневекового зодчества. Армянские монастыри XIII в. Хоракерт и Мшкаванк, «Советская археология», XIV.

Второе по важности сооружение монастыря Гандзасар – притвор, служивший как родовая усыпальница (рис. 1, 2). Он, как и все пристроенные притворы, примыкает к церкви с западной стороны.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Притвор и светские сооружения Гандзасара - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/притвор-и-светские-сооружения-гандза/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Притвор и светские сооружения Гандзасара - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Второе по важности сооружение монастыря Гандзасар - притвор, служивший как родовая усыпальница (рис. 1, 2). Он, как и все пристроенные притворы, примыкает к церкви с западной стороны." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/притвор-и-светские-сооружения-гандза/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-06T19:37:02+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-1-scaled.jpg?v=1688071130" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%82%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b8-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be%d0%be%d1%80%d1%83%d0%b6%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%82%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b8-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be%d0%be%d1%80%d1%83%d0%b6%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0/","name":"Притвор и светские сооружения Гандзасара - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-29T21:20:02+00:00","dateModified":"2023-07-06T19:37:02+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%82%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b8-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be%d0%be%d1%80%d1%83%d0%b6%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%82%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b8-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be%d0%be%d1%80%d1%83%d0%b6%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%82%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b8-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be%d0%be%d1%80%d1%83%d0%b6%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Притвор и светские сооружения Гандзасара"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->