Исламская усыпальница Хачена

Локализация

Исламская усыпальница Хачена находится в пределах административных границ села Арменакаван Аскеранского района Республики Арцах, на расстоянии 1 км от села. В советские годы эти территории входили в административные границы села Хачен-Дорбатлу, или Джинли Агдамского района (Карапетян 1999, 227, Кортошян 2020, 36). Ныне эти территории оккупированы Азербайджаном.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Khachen-mausoleum.jpg?v=1647941772" width="1353" height="475" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Khachen-mausoleum.jpg?v=1647941772 1353w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Khachen-mausoleum-300x105.jpg?v=1647941772 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Khachen-mausoleum-1024x359.jpg?v=1647941772 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Khachen-mausoleum-768x270.jpg?v=1647941772 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Khachen-mausoleum-370x130.jpg?v=1647941772 370w" sizes="(max-width: 1353px) 100vw, 1353px" title="Khachen mausoleum" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Исторический очерк

Основную информацию о строительстве усыпальницы, авторе и заказчике мы получаем из арабской надписи, вырезанной над входом в северной стороне. Хотя она много раз публиковалась, однако во всех работах имеются разночтения, связанные с  именами заказчика и архитектора. На этот факт указывали исследователи, изучавшие памятник в советские годы. Причина разночтений, как отмечал Л. Бретаницкий, заключалась в том, что надпись была сделана вовсе не мастером, или же начинающим мастером (Бретаницкий 1961, 238). В работах, изданных в советские годы, имя архитектора усыпальницы упоминается как Шахбензер, Шахензи и даже Шахбегозар (Кортошян 2020, 38, Бретаницкий 1966, 195, Неймат 2011, 67). Та же самая проблема относительно имени заказчика: его имя читали как «Кутлу – сын хаджи Мусы», «хаджи Катава – сын Мусы», «Кутлу Хваджа – сын Мусы» (Кортошян 2020, 38, Бретаницкий 1966, 195, Неймат 2011, 67). Дата строительства конкретная – 1314-ый год.

Архитектурно-композиционное описание

Усыпальница двухэтажная, состоящая из подземной погребальной камеры и молельного зала над ней. В интерьере как погребальная камера, так и наземный молельный зал имеют крестовидную планировку и объем (рис. 1). Молельный зал стоит на трехступенчатом стилобате. Снаружи он многогранный (12 граней) с остроконечным завершением и по своему объемному решению близок к куполам христианских храмов того времени. Построен из тесаного желтоватого известняка (рис. 2).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001-scaled.jpg?v=1647941608" width="2560" height="1624" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001-scaled.jpg?v=1647941608 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001-300x190.jpg?v=1647941608 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001-1024x650.jpg?v=1647941608 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001-768x487.jpg?v=1647941608 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001-1536x974.jpg?v=1647941608 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001-2048x1299.jpg?v=1647941608 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001-370x235.jpg?v=1647941608 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис.1 План усыпальницы, Карапетян С., Мусульманские памятники армянской архитектуры Арцаха, 2010, стр. 7." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис.1 План усыпальницы, Карапетян С., Мусульманские памятники армянской архитектуры Арцаха, 2010, стр. 7.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-scaled.jpg?v=1647929871" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-scaled.jpg?v=1647929871 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-300x199.jpg?v=1647929871 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-1024x681.jpg?v=1647929871 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-768x511.jpg?v=1647929871 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-1536x1021.jpg?v=1647929871 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-2048x1362.jpg?v=1647929871 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-370x246.jpg?v=1647929871 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-272x182.jpg?v=1647929871 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 2 Общий вид усыпальницы, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Общий вид усыпальницы, фото Г. Петросяна.

На гранях с внешней стороны открыты ниши, которые наверху имеют сталактитовое завершение (рис. 3), а вокруг стрельчатых арок изображены противостоящие друг другу травоядные и хищные животные (лань, косуля, леопард, бык, душащий оленя леопард, хищный грифон и другие мифические животные). Изображения животных выполнены мелкими ямками, которые затем были отшлифованы и окрышены красящим веществом темно-красного цвета (рис. 4-6). Вход в усыпальницу находится на северной стороне и имеет очень богатое убранство: там вырезаны барельефы в виде розеток, окруженные геометрическими и растительными мотивами. Погребальная камера имела свод, оформленный пересекающимися арками, а молельный зал завершается сталактитовым сводом (рис. 7, 8).

Михраб, расположенный в южной части усыпальницы, также имеет богатое оформление (Бретаницкий 1961, 227-230, Бретаницкий 1966, 188-191).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-3-768x511.jpg?v=1647930080" width="768" height="511" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-3-768x511.jpg?v=1647930080 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-3-300x199.jpg?v=1647930080 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-3-1024x681.jpg?v=1647930080 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-3-1536x1021.jpg?v=1647930080 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-3-2048x1362.jpg?v=1647930080 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-3-370x246.jpg?v=1647930080 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-3-272x182.jpg?v=1647930080 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 3 Вход в молельный зал усыпальницы и ниши, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Вход в молельный зал усыпальницы и ниши, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005-3-768x511.jpg?v=1647930193" width="768" height="511" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005-3-768x511.jpg?v=1647930193 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005-3-300x199.jpg?v=1647930193 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005-3-1024x681.jpg?v=1647930193 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005-3-1536x1021.jpg?v=1647930193 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005-3-2048x1362.jpg?v=1647930193 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005-3-370x246.jpg?v=1647930193 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005-3-272x182.jpg?v=1647930193 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 5 Изображения животных вокруг стрельчатой арки, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Изображения животных вокруг стрельчатой арки, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/007-2-scaled.jpg?v=1647930384" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/007-2-scaled.jpg?v=1647930384 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/007-2-199x300.jpg?v=1647930384 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/007-2-681x1024.jpg?v=1647930384 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/007-2-768x1155.jpg?v=1647930384 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/007-2-1021x1536.jpg?v=1647930384 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/007-2-1362x2048.jpg?v=1647930384 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/007-2-246x370.jpg?v=1647930384 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="Рис. 7 Сталактитовый свод молельного зала, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Сталактитовый свод молельного зала, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004-3-768x511.jpg?v=1647930142" width="768" height="511" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004-3-768x511.jpg?v=1647930142 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004-3-300x199.jpg?v=1647930142 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004-3-1024x681.jpg?v=1647930142 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004-3-1536x1021.jpg?v=1647930142 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004-3-2048x1362.jpg?v=1647930142 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004-3-370x246.jpg?v=1647930142 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004-3-272x182.jpg?v=1647930142 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Рис. 4 Изображения животных вокруг стрельчатой арки, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Изображения животных вокруг стрельчатой арки, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006-2-scaled.jpg?v=1647930238" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006-2-scaled.jpg?v=1647930238 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006-2-300x199.jpg?v=1647930238 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006-2-1024x681.jpg?v=1647930238 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006-2-768x511.jpg?v=1647930238 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006-2-1536x1021.jpg?v=1647930238 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006-2-2048x1362.jpg?v=1647930238 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006-2-370x246.jpg?v=1647930238 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006-2-272x182.jpg?v=1647930238 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 6 Изображения животных вокруг стрельчатой арки, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Изображения животных вокруг стрельчатой арки, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/008-1-scaled.jpg?v=1647930438" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/008-1-scaled.jpg?v=1647930438 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/008-1-300x199.jpg?v=1647930438 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/008-1-1024x681.jpg?v=1647930438 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/008-1-768x511.jpg?v=1647930438 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/008-1-1536x1021.jpg?v=1647930438 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/008-1-2048x1362.jpg?v=1647930438 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/008-1-370x246.jpg?v=1647930438 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/008-1-272x182.jpg?v=1647930438 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 8 Перекрытие молельного зала в интерьере, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Перекрытие молельного зала в интерьере, фото Г. Петросяна.

Все исследователи, изучавшие усыпальницу, отмечали связь ее архитектуры, внешнего вида и убранства с христианской архитектурой Закавказья, представляя  усыпальницу как уникальное переплетение мусульманского и христианского искусства (Бретаницкий 1961, 227-228, 240). Бретаницкий, наиболее подробно исследовавший архитектуру усыпальницы и ее внешнего вида, видел явное сходство этой постройки с церковью-усыпальницей в Егварде (рис. 9). Впервые же на это сходство обратила внимание искусствовед Т. А. Измайлова  (Бретаницкий 1961, 228, 232, Бретаницкий 1966, 188).

Архитектором построенной в 1301-ом году в Егварде церкви-усыпальницы Сурб Аствацацин является мастер Шахик (см. Почерк. Мастер Шахик. Первая половина 14-го века - Monument Watch), о чем свидетельствует надпись на капители одного из окон: «Вардпет (архитектор) Шахик» (рис.10) (Овсепян 1921-1922, 184). Шахиком вардпетом также была построена недавно обнаруженная в Ереване мусульманская усыпальница, которая, как и усыпальница Хачена, имеет крестовидную планировку, с такими же сталактитовыми сводами, венчающими «рукава креста».

С внутренней стороны верхней части входа в Ереванскую усыпальницу высечена надпись одного и того же содержания на армянском и персидском языках: «Архитектор Шахик. 768 (1319-ый год)» (Калантарян, Мелконян 2005, 124). Л.Бретаницкий при описании усыпальницы Хачена отмечает, что стены интерьера усыпальницы покрыты разноцветными изразцами (Бретаницкий 1961, 236). К сожалению, автор не прилагает их подробное описание или хотя бы фотографии. Примечательно, что Ереванская исламская усыпальница изнутри также была покрыта роскошными изразцами, фрагменты которых были найдены при раскопках (Калантарян, Мелконян 2005, 124).

Изразцами декорирован также верхний ряд барабана церкви в Егварде (рис. 11). Их часть носит персидские надписи – цитаты из поэмы Фирдоуси «Шах-Наме». Надписи на персидском языке были прочитаны Л.Гюзаляном (Гюзалян 1984, 158-159), который в надписи усыпальницы Хачена имя строителя прочел как Шахензи  (Бретаницкий 1966, 195). Поливная плитка – классический образец персидской люстровой керамики, известная также из Двина, Ани, Гарни, крепости Тинкуни, монастыре Киранц (Жамкочян, Калантарян 1971, 277-278, 280-281, Поормохаммади 2014, 138-139). Явное сходство (рис.12-13) между церковью в Егварде и усыпальницей Хачена отмечал также исследователь памятников С. Карапетян, который также считал, что архитектором усыпальницы являлся именно Шахик (Карапетян 1999, 227).

Р. Кортошян, находя параллели между усыпальницей Хачена с другими постройками Шахика, а также обращаясь к персидской надписи Ереванской усыпальницы, считает, что имя архитектора в надписи Хачена следует читать именно как Шахик (Кортошян 2020, 39).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/009-scaled.jpg?v=1647930859" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/009-scaled.jpg?v=1647930859 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/009-199x300.jpg?v=1647930859 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/009-681x1024.jpg?v=1647930859 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/009-768x1155.jpg?v=1647930859 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/009-1021x1536.jpg?v=1647930859 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/009-1362x2048.jpg?v=1647930859 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/009-246x370.jpg?v=1647930859 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="Рис. 9 Общий вид церкви Сурб Аствацацин в Егварде с запада, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 9 Общий вид церкви Сурб Аствацацин в Егварде с запада, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/011-scaled.jpg?v=1647931131" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/011-scaled.jpg?v=1647931131 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/011-300x199.jpg?v=1647931131 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/011-1024x681.jpg?v=1647931131 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/011-768x511.jpg?v=1647931131 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/011-1536x1021.jpg?v=1647931131 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/011-2048x1362.jpg?v=1647931131 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/011-370x246.jpg?v=1647931131 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/011-272x182.jpg?v=1647931131 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 11 Поливные плитки церкви Сурб Аствацацин в Егварде, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 11 Поливные плитки церкви Сурб Аствацацин в Егварде, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/013-scaled.jpg?v=1647931265" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/013-scaled.jpg?v=1647931265 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/013-300x199.jpg?v=1647931265 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/013-1024x681.jpg?v=1647931265 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/013-768x511.jpg?v=1647931265 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/013-1536x1021.jpg?v=1647931265 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/013-2048x1362.jpg?v=1647931265 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/013-370x246.jpg?v=1647931265 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/013-272x182.jpg?v=1647931265 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 13 Церковь Сурб Аствацацин в Егварде, изображение животного, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 13 Церковь Сурб Аствацацин в Егварде, изображение животного, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/010-scaled.jpg?v=1647931077" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/010-scaled.jpg?v=1647931077 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/010-300x199.jpg?v=1647931077 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/010-1024x681.jpg?v=1647931077 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/010-768x511.jpg?v=1647931077 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/010-1536x1021.jpg?v=1647931077 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/010-2048x1362.jpg?v=1647931077 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/010-370x246.jpg?v=1647931077 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/010-272x182.jpg?v=1647931077 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 10 Надпись Вардпета Шахика на церкви Сурб Аствацацин в Егварде, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 10 Надпись Вардпета Шахика на церкви Сурб Аствацацин в Егварде, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/012-scaled.jpg?v=1647931212" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/012-scaled.jpg?v=1647931212 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/012-300x199.jpg?v=1647931212 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/012-1024x681.jpg?v=1647931212 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/012-768x511.jpg?v=1647931212 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/012-1536x1021.jpg?v=1647931212 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/012-2048x1362.jpg?v=1647931212 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/012-370x246.jpg?v=1647931212 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/012-272x182.jpg?v=1647931212 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 12 Сцена борьбы зверей с церкви Сурб Аствацацин в Егварде, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 12 Сцена борьбы зверей с церкви Сурб Аствацацин в Егварде, фото Г. Петросяна.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/014-scaled.jpg?v=1647931330" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/014-scaled.jpg?v=1647931330 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/014-300x199.jpg?v=1647931330 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/014-1024x681.jpg?v=1647931330 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/014-768x511.jpg?v=1647931330 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/014-1536x1021.jpg?v=1647931330 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/014-2048x1362.jpg?v=1647931330 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/014-370x246.jpg?v=1647931330 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/014-272x182.jpg?v=1647931330 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 14 Церковь Сурб Аствацацин в Егварде, изображения животных над входом во второй этаж, фото Г. Петросяна. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 14 Церковь Сурб Аствацацин в Егварде, изображения животных над входом во второй этаж, фото Г. Петросяна.

Говоря о композициях с животными, многие исследователи в них видели аналогии с сасанидской металлопластикой, а также со скульптурными изображениями храма Сурб Хач на острове Ахтамар, но и одновременно видя сходство с сельджукским искусством. В качестве параллелей обычно приводят ряд исламских гробниц в Малой Азии, в которых было очевидное влияние армянской и грузинской архитектуры, а также двухэтажные церкви-усыпальницы Закавказья (Бретаницкий 1961, 232-234).

Добавим также, что борьба зверей, изображение животных было излюбленной темой на Востоке, и мы находим их отражение на керамике, например, на карасах со штампованным орнаментом (Петросян 1988, 54). Борьба зверей, пожалуй, напоминает борьбу за существование, вечную борьбу, направленную на победу над смертью (Петросян 2014, 306-307).

Говоря о сталактитовом своде, конхе, исследователи, изучавшие архитектуру усыпальницы, проводили аналогии и сравнения между притворами Армении и Арцаха (Бретаницкий 1966, 194-195).

Состояние до, во время и после войны

В советские годы жители окрестных азербайджанских сел оставили на стенах усыпальницы надписи со своими именами, о чем свидетельствуют фотографии, сделанные в те же годы. Усыпальница не пострадала в период Арцахских войн, находится в непотревоженном и невредимом состоянии. На ее территории периодически производилась уборка, организованная соответствующими структурами Арцаха, также была установлена специальная табличка.

Литература

1. Жамкочян 1971 - Жамкочян А., Калантарян А., Изразцы церкви Аствацацин в Егварде, Историко-филологический журнал, # 4, стр.277-281 (на арм.яз.)

2. Карапетян 2000 - Карапетян С., Памятники Армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха, Изд-во «Гитутюн», Ереван

3. Карапетян 2010 - Карапетян С., Мусульманские памятники армянской архитектуры Арцаха, Ереван (на арм.яз.)

4. Овсепян 1921-1922 - Овсепян Г., Азизбеки и их строительное дело, Вестник научного института Армении, Книги А и Б, стр.177-206 (на арм.яз.)

5. Петросян 1988 - Петросян Г., Гарни в IX-XIV веках, Ереван (на арм.яз.)

6. Петросян 2014 - Петросян Г., Опыт причинно-следственного, иконографического, семантического исследования позднесредневековой (15-18 вв.) надгробной скульптуры в Армении, Вестник Матенадаряна, #21, Ереван, стр.301-309 (на арм.яз.)

7. Поормогаммади 2014 - Поормогаммади Париса, Из истории армяно-иранских культурных отношений 13-14 веков, Арменоведческий вестник, #1, стр.136-148 (на арм.яз.)

8. Калантарян 2005 - Калантарян А., Мелконян У., Археологические работы в Армении в 1990-2003 гг., Ереван (на арм.яз.)

9. Кортошян 2020 - Кортошян Р., Арабская надпись усыпальницы Хачен-Дорбатлы, Вардзк, #14, стр.36-40 (на арм.яз.)

10. Гюзалян 1984 - Гюзалян Л., Иранские средневековые изразцы на купольном барабане Богородицы в Егварде, Историко-филологический журнал, #2, стр.153-174

11. Бретаницкий 1961 - Бретаницкий Л., Крупкин Э., Мамиконов Л., Мавзолей в селе Хачен-Дорбатлы, Советская археология, #4, стр. 227-244

12. Бретаницкий 1966 - Бретаницкий Л., Зодчество Азербайджана XII-XV вв. и его место в архитектуре Переднего Востока, Москва

13. Неймат 2011 - Неймат М., Корпус эпиграфических памятников Азербайджана, Т.V, Баку

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Исламская усыпальница Хачена - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/исламская-усыпальница-хачена/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Исламская усыпальница Хачена - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Исламская усыпальница Хачена находится в пределах административных границ села Арменакаван Аскеранского района Республики Арцах, на расстоянии 1 км от села. В советские годы эти территории входили в административные границы села Хачен-Дорбатлу, или Джинли Агдамского района (Карапетян 1999, 227, Кортошян 2020, 36). Ныне эти территории оккупированы Азербайджаном. Исторический очерк Основную информацию о строительстве усыпальницы, авторе и заказчике мы получаем из арабской надписи, вырезанной над входом в северной стороне. Хотя она много раз публиковалась, однако во всех работах имеются разночтения, связанные с  именами заказчика и архитектора. На этот факт указывали исследователи, изучавшие памятник в советские годы. Причина разночтений, как отмечал Л. Бретаницкий, заключалась в том, что надпись была сделана вовсе не мастером, или же начинающим мастером (Бретаницкий 1961, 238). В работах, изданных в советские годы, имя архитектора усыпальницы упоминается как Шахбензер, Шахензи и даже Шахбегозар (Кортошян 2020, 38, Бретаницкий 1966, 195, Неймат 2011, 67). Та же самая проблема относительно имени заказчика: его имя читали как «Кутлу – сын хаджи Мусы», «хаджи Катава – сын Мусы», «Кутлу Хваджа – сын Мусы» (Кортошян 2020, 38, Бретаницкий 1966, 195, Неймат 2011, 67). Дата строительства конкретная – 1314-ый год. Архитектурно-композиционное описание Усыпальница двухэтажная, состоящая из подземной погребальной камеры и молельного зала над ней. В интерьере как погребальная камера, так и наземный молельный зал имеют крестовидную планировку и объем (рис. 1). Молельный зал стоит на трехступенчатом стилобате. Снаружи он многогранный (12 граней) с остроконечным завершением и по своему объемному решению близок к куполам христианских храмов того времени. Построен из тесаного желтоватого известняка (рис. 2)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/исламская-усыпальница-хачена/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-02-05T12:00:19+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-4-scaled.jpg?v=1647929871" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="6 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b8%d1%81%d0%bb%d0%b0%d0%bc%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%83%d1%81%d1%8b%d0%bf%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%b8%d1%86%d0%b0-%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b0/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b8%d1%81%d0%bb%d0%b0%d0%bc%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%83%d1%81%d1%8b%d0%bf%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%b8%d1%86%d0%b0-%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b0/","name":"Исламская усыпальница Хачена - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-03-22T06:52:45+00:00","dateModified":"2023-02-05T12:00:19+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b8%d1%81%d0%bb%d0%b0%d0%bc%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%83%d1%81%d1%8b%d0%bf%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%b8%d1%86%d0%b0-%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b0/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b8%d1%81%d0%bb%d0%b0%d0%bc%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%83%d1%81%d1%8b%d0%bf%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%b8%d1%86%d0%b0-%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b0/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%b8%d1%81%d0%bb%d0%b0%d0%bc%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%83%d1%81%d1%8b%d0%bf%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%b8%d1%86%d0%b0-%d1%85%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b0/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Исламская усыпальница Хачена"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Տեղադրությունը

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Քյուրաթաղ գյուղում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax.jpg?v=1648305928" width="1354" height="439" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax.jpg?v=1648305928 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax-300x97.jpg?v=1648305928 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax-1024x332.jpg?v=1648305928 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax-768x249.jpg?v=1648305928 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax-370x120.jpg?v=1648305928 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Պատմական ակնարկ

Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով գյուղը, հիշատակում է նաև եկեղեցին (Բարխուտարեանց 1895, 72-73):

Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին ունի ուղղանկյուն հատակագիծ (նկ. 1), ներսից այն եռանավ թաղակապ սրահ է: Կառուցված է կոպտատաշ և սրբատաշ քարերով (նկ. 2): Միակ մուտքը հարավային կողմից է, աչքի է ընկնում իր շքեղ զարդաքանդակներով (նկ. 3): Համաձայն մուտքի բարավորի արձանագրության (արձանագրությունը փորագրված է բարավորին կենտրոնում պատկերված խաչից աջ և ձախ)՝ եկեղեցին կառուցվել է 1683 թվականին (նկ. 4): Խաչաքանդակի ձախ կողմում փորագրված է. «Շինեց[ա]ւ սբ եկեղեցիս թվ. ։ՌՃLԲ։ (1683 թ.) ի թ[ա]գ[աուորու]թի[ւ]ն Սուլիէմանին, կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կ[ո]ս[ու]թի[ւն] Երեմիայի»։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-scaled.jpg?v=1648306069" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-scaled.jpg?v=1648306069 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-300x225.jpg?v=1648306069 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-1024x768.jpg?v=1648306069 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-768x576.jpg?v=1648306069 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-1536x1152.jpg?v=1648306069 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-2048x1536.jpg?v=1648306069 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-370x278.jpg?v=1648306069 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 1 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը հարավ-արևելքից, լուս. Գ. Բուդաղյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 1 Եկեղեցու ընդհանուր տեսքը հարավ-արևելքից, լուս. Գ. Բուդաղյանի:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4.jpg?v=1648306127" width="1085" height="814" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4.jpg?v=1648306127 1085w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4-300x225.jpg?v=1648306127 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4-1024x768.jpg?v=1648306127 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4-768x576.jpg?v=1648306127 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4-370x278.jpg?v=1648306127 370w" sizes="(max-width: 1085px) 100vw, 1085px" title="նկ. 3 Եկեղեցու հարավային շքամուտքը, լուս. ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 3 Եկեղեցու հարավային շքամուտքը, լուս. ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5.jpg?v=1648306097" width="1076" height="807" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5.jpg?v=1648306097 1076w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5-300x225.jpg?v=1648306097 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5-1024x768.jpg?v=1648306097 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5-768x576.jpg?v=1648306097 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5-370x278.jpg?v=1648306097 370w" sizes="(max-width: 1076px) 100vw, 1076px" title="նկ. 2 Եկեղեցու արևելյան ճակատը, լուս. ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 2 Եկեղեցու արևելյան ճակատը, լուս. ԱՀ ԿԳՄՍՆ վկայագրից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-scaled.jpg?v=1648306157" width="2560" height="1440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-scaled.jpg?v=1648306157 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-300x169.jpg?v=1648306157 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-1024x576.jpg?v=1648306157 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-768x432.jpg?v=1648306157 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-1536x864.jpg?v=1648306157 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-2048x1152.jpg?v=1648306157 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-370x208.jpg?v=1648306157 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="նկ. 4 Եկեղեցու բարավորի շինարարական արձանագրությունները, լուս. Գ. Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

նկ. 4 Եկեղեցու բարավորի շինարարական արձանագրությունները, լուս. Գ. Բուդաղյանի։

Շահ Սուլեյմանը թագավորել է 1666-1694 թվականներին, իսկ Երեմիա Բ Հասան Ջալալյանցի հայրապետության տարիներն են 1676-1700 թվականները։ Հետևաբար վիմագրի մեջ նշված կառուցման թվականը կասկած չի հարուցում։ Խաչաքանդակից դեպի աջ կարդում ենք. «Մեք Խօրքյուրայթաղայ մեծ եւ փոքր, ժ[ո]ղո]վ[ու]րդս շինեցինք։ Տանուտէր դեղիս՝ Ղասումն։ Յ[ի]շ[ա]տ[ա]կ է ։1102։ (1653 թ.)»: Հավանական է, որ արաբատառ թվագրությունը ավելացվել է հետո։ Մուտքի ձախ կողմում կարդում ենք. «Խաչկալս յիշատակ է խօջա Վարդանի կողակից Ղջլին, թվ. ։ՌՃՂԲ։ (1743 թ.)» (նկ. 5): Եկեղեցու պատերին ագուցված են մի շարք խաչքարեր, որոնք ունեն հիշատակագրային բնույթի արձանագրություններ: Դրանցից մեկը թվագրված է 1683 թվականով (նկ. 6)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-scaled.jpg?v=1648306186" width="1440" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-scaled.jpg?v=1648306186 1440w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-169x300.jpg?v=1648306186 169w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-576x1024.jpg?v=1648306186 576w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-768x1365.jpg?v=1648306186 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-864x1536.jpg?v=1648306186 864w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-1152x2048.jpg?v=1648306186 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-208x370.jpg?v=1648306186 208w" sizes="(max-width: 1440px) 100vw, 1440px" title="Նկ. 5 Եկեղեցու շքամուտքի ձախ կողի արձանագրությունը, լուս. Գ. Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Եկեղեցու շքամուտքի ձախ կողի արձանագրությունը, լուս. Գ. Բուդաղյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-scaled.jpg?v=1648306217" width="2560" height="1440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-scaled.jpg?v=1648306217 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-300x169.jpg?v=1648306217 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-1024x576.jpg?v=1648306217 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-768x432.jpg?v=1648306217 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-1536x864.jpg?v=1648306217 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-2048x1152.jpg?v=1648306217 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-370x208.jpg?v=1648306217 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 6 Խաչքար ագուցված հարավային պատում, մուտքից աջ, լուս. Գ. Բուդաղյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Խաչքար ագուցված հարավային պատում, մուտքից աջ, լուս. Գ. Բուդաղյանի։

Վիճակը պատերազմից առաջ և հետո

2020 թվականի պատերազմից և գյուղի օկուպացիայից հետո եկեղեցու մասին տվյալները բացակայում են:

Գրականություն

Բարխուտարեանց 1895 - Բարխուտարեանց Մ., Արցախ, Բագու։

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Քյուրաթաղ գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/քյուրաթաղ-գյուղի-սուրբ-աստվածածին-եկ/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Քյուրաթաղ գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Քյուրաթաղ գյուղում: Գյուղն այժմ օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից: Պատմական ակնարկ Եկեղեցու մասին պատմական տեղեկությունները բացակայում են: Մակար Բարխուդարյանցը, նկարագրելով գյուղը, հիշատակում է նաև եկեղեցին (Բարխուտարեանց 1895, 72-73): Ճարտարապետա-հորինվածքային նկարագրություն Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին ունի ուղղանկյուն հատակագիծ (նկ. 1), ներսից այն եռանավ թաղակապ սրահ է: Կառուցված է կոպտատաշ և սրբատաշ քարերով (նկ. 2): Միակ մուտքը հարավային կողմից է, աչքի է ընկնում իր շքեղ զարդաքանդակներով (նկ. 3): Համաձայն մուտքի բարավորի արձանագրության (արձանագրությունը փորագրված է բարավորին կենտրոնում պատկերված խաչից աջ և ձախ)՝ եկեղեցին կառուցվել է 1683 թվականին (նկ. 4): Խաչաքանդակի ձախ կողմում փորագրված է. «Շինեց[ա]ւ սբ եկեղեցիս թվ. ։ՌՃLԲ։ (1683 թ.) ի թ[ա]գ[աուորու]թի[ւ]ն Սուլիէմանին, կ[ա]թ[ո]ղ[ի]կ[ո]ս[ու]թի[ւն] Երեմիայի»։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/քյուրաթաղ-գյուղի-սուրբ-աստվածածին-եկ/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-05-05T08:22:08+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-scaled.jpg?v=1648306069" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="2 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%b2-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%b2-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af/","name":"Քյուրաթաղ գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-03-26T14:50:41+00:00","dateModified":"2022-05-05T08:22:08+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%b2-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%b2-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d6%84%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d5%b2-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%be%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d5%af/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Քյուրաթաղ գյուղի սբ․ Աստվածածին եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Չափնու սբ․ Կարապետ վանքը

Տեղադրությունը

Չափնի գյուղը գտնվում է Լեռնային Ղարաբաղի Նոր Շահումյանի (նախկին Քարվաճառ) շրջանում, որը 12-14-րդ դարերում մտնում էր Վերին Խաչենի կամ Ծարի իշխանության մեջ։ Չափնի գյուղի  ավերակները պահպանվել են Հանդաբերդից 2,5 կմ հյուսիս-արևելք, Լև գետի ձախ ափին՝ հարավահայաց անտառածածկ լեռնալանջերի ստորոտին (նկ․ 1)։ Հնավայրը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1430-1440 մ բարձրության վրա։ Գյուղի հյուսիսային բարձրադիր եզրին պահպանվել են Սուրբ Կարապետ վանքի եկեղեցու, իսկ ներքևում՝ Լև գետի վրա, դեպի գյուղ բարձրացող հին ճանապարհի սկզբնամասում, միջնադարյան կամրջի մնացորդներն են։ Հնավայրն այսօր գտնվում է Ադրբեջանի ենթակայության տակ։ Վանքը բաղկացած է  նույնանուն եկեղեցոցւ, գավթից, մատուռից, զանգակատուն-մահարձանից։ Շրջակայքում պայպանվել են կամրջի և խաչքարերով հարուստ գերեզմանոցի մնացորդները (նկ․ 2):

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/277519987_495598178868206_4135911864131915699_n.jpg?v=1648890338" width="1354" height="498" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/277519987_495598178868206_4135911864131915699_n.jpg?v=1648890338 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/277519987_495598178868206_4135911864131915699_n-300x110.jpg?v=1648890338 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/277519987_495598178868206_4135911864131915699_n-1024x377.jpg?v=1648890338 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/277519987_495598178868206_4135911864131915699_n-768x282.jpg?v=1648890338 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/277519987_495598178868206_4135911864131915699_n-370x136.jpg?v=1648890338 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/001-10-scaled.jpg?v=1648890432" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/001-10-scaled.jpg?v=1648890432 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/001-10-300x199.jpg?v=1648890432 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/001-10-1024x681.jpg?v=1648890432 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/001-10-768x511.jpg?v=1648890432 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/001-10-1536x1021.jpg?v=1648890432 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/001-10-2048x1362.jpg?v=1648890432 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/001-10-370x246.jpg?v=1648890432 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/001-10-272x182.jpg?v=1648890432 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ.1 Հուշարձանախմբի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ.1 Հուշարձանախմբի ընդհանուր տեսքը, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/002-2-1-scaled.jpg?v=1648890465" width="2560" height="2300" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/002-2-1-scaled.jpg?v=1648890465 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/002-2-1-300x270.jpg?v=1648890465 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/002-2-1-1024x920.jpg?v=1648890465 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/002-2-1-768x690.jpg?v=1648890465 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/002-2-1-1536x1380.jpg?v=1648890465 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/002-2-1-2048x1840.jpg?v=1648890465 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/002-2-1-370x332.jpg?v=1648890465 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 2 Սուրբ Կարապետ վանական համալիրի գլխավոր հատակագիծը․ Կարապետյան Ս․, Հայաստանի պատմություն, Հատոր 7, Մռավականք, 2019, էջ 254։ " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 2 Սուրբ Կարապետ վանական համալիրի գլխավոր հատակագիծը․ Կարապետյան Ս․, Հայաստանի պատմություն, Հատոր 7, Մռավականք, 2019, էջ 254։

Պատմական ակնարկ

Դեռևս 19-րդ դարի կեսին հնավայր է այցելել Ջալալյանցը։ Նա  համառոտ նկարագրել է հուշարձանախումբը և ընօրինակել երկու վիմագրեր՝ մեկը մահարձանի պատին, մյուսը՝ դրա վրա կանգնեցված խաչքարի թիկունքին (Ջալալյանց 1858,  214-215): Չափնի գյուղի և նրա հնությունների մասին նույնատիպ հիշատակություններ ենք հանդիպում  Մ․ Տեր-Մովսիսյանի (Տեր-Մովսիսյան 1938, 93) և Ս․ Բարխուդարյանի հետազոտություններում։ Վերջինս, սակայն, սխալ տեղեկատվություն է հրապարակել, գրելով , որ գյուղատեղում հնություններ չեն պահպանվել (ԴՀՎ 5, 225)։

Ճարտարապետական - հորինվածքային քննություն

Չափնիի հուշարձանախմբի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին հատակագծում մոտավորապես քառակուսի է  (արտաքին չափերն են՝ 5,50 մետր)։ Եկեղեցու խորանը ուղղանկյուն է, հյուսիսային կողմում արևելք-արևմուտք ուղղությամբ ունի իրար հաջորդող զույգ ավանդատներ, որոնց 0,70 լայնությամբ ու 1,50 մետր բարձրությամբ, կամարաձև վերջավորությամբ մուտքերը աղոթասրահի հյուսիսային  կողմից են։ Կիսավեր վիճակում է կառույցի հենց այս՝ հյուսիսային կեսը, իսկ հարավային կեսը հիմնահատակ ավերված է (նկ․ 3)։ Ավանդատները թաղածածկ են (արևելյան և արևմտյան պատերում ունեն մեկական պատուհաններ)։ Եկեղեցու միակ  մուտքը բացված է արևմտյան պատի մեջ։ Պատերի հաստությունը 0,80 մետր է, իսկ կանգուն մասերում արձանագրություններ կամ հարդարանքի տարրեր չեն պահպանվել: Իր հատակագծով եկեղեցին կրկնում է Պտրեցիք գյուղի մոտ գտնվող Օծկա վանքի եկեղեցու հատակագիծը (Կարապետյան 1984, 84)։ Պետք է նշել, որ ուղղանկյունաձև խորանի առկայությունը եկեղեցիներում բնորոշ է Արցախի հուշարձաններին և այդ դպրոցի հորինվածքային առանձնահատկություններից է։ Արևելք-արևմուտք առանցքով ձգված, արևելակողմում ուղղանկյուն խորաններով թաղածածկ կառույցներ են Հանդաբերդի վանքի եկեղեցիները (Պետրոսյան, Կիրակոսյան, Սաֆարյան 2009, 32)։ Այսպիսի օրինակներ են Դադիվանքի, Չարեքտարի, Բռի եղցու և Եղիշա առաքյալի վանքի հյուսիսային եկեղեցիները, Գտչավանքի եկեղեցին (Մկրտչյան 1985, 40, 55, 67, 68, 84), Խաթրավանքի կողային մատուռները (Հասրաթյան 1992, 69)։

Գավիթը կցված է եկեղեցուն արևմտյան կողմից։ Մուտքը բացված է հարավային պատի մեջ։ Գավիթն ավելի ավերակ վիճակում է՝ պատերը պահպանվել են մինչև 1,0 մետր բարձրությամբ։ Ինչպես եկեղեցին, այնպես էլ գավիթը կառուցված են անմշակ քարով և կրաշաղախով (նկ․ 4)։ Այսպիսի շինարարական եղանակը նույնպես բնորոշ է Արցախի ճարտարապետական դպրոցին։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-scaled.jpg?v=1648890603" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-scaled.jpg?v=1648890603 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-300x199.jpg?v=1648890603 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-1024x681.jpg?v=1648890603 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-768x511.jpg?v=1648890603 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-1536x1021.jpg?v=1648890603 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-2048x1362.jpg?v=1648890603 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-370x246.jpg?v=1648890603 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-272x182.jpg?v=1648890603 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 3 Եկեղեցու հյուսիսային պատի ներքնատեսքը, լուս. Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Եկեղեցու հյուսիսային պատի ներքնատեսքը, լուս. Հ․ Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/004-4-scaled.jpg?v=1648890636" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/004-4-scaled.jpg?v=1648890636 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/004-4-300x199.jpg?v=1648890636 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/004-4-1024x681.jpg?v=1648890636 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/004-4-768x511.jpg?v=1648890636 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/004-4-1536x1021.jpg?v=1648890636 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/004-4-2048x1362.jpg?v=1648890636 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/004-4-370x246.jpg?v=1648890636 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/004-4-272x182.jpg?v=1648890636 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 4 Վանքի շինությանը պատկանող կրաշաղախով զանգված, լուս. Հ. Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 4 Վանքի շինությանը պատկանող կրաշաղախով զանգված, լուս. Հ. Պետրոսյանի։

Եկեղեցուց հյուսիս-արևելք՝  24,0 մետր հեռավորության վրա է գտնվում դեռևս կանգուն խաչքարով, զանգակատուն-մահարձանի թաղակապ կառույցը (նկ․ 5)։ Նախկին ուսումնասիրողները նկարագրել են այս կառույցը։ Այն ներկայացված է որպես երկհարկանի մի շինություն, որի առաջին հարկը մոտ 2,5 մետր բարձրությամբ, արևմտյան կողմում կամարակապ բացվածքով  խորանարդաձև ծավալ է, որի վրա կառուցված է եղել չորս միակտոր սյուների վրա պսակված գմբեթով երկրորդ հարկը։ Գմբեթի տակ կանգնեցված է եղել խաչքար։ Այսօր քառասյուն ռոտոնդան ավերված է, իսկ առաջին հարկն ու նրա վրա կանգնեցրած խաչքարը հիմնականում կանգուն են (նկ․ 6)։ Խաչքարի (չափերը՝ 190x90x18 սմ) թիկունքին պահպանված է յոթտողանի թվակիր արձանագրություն․ «Թիւն ։ՉԻԴ։(1275)/ կամաւն Ա[ստուծո]յ/ ես Սուքման եւ / Ուքան /  կանգնեց/աք զխաչս հաւր / մերոյ՝ Աշոտայ / եւ մաւր, յաղաւթս» (Ջալալյանց 1858,  215)։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/005-4-scaled.jpg?v=1648890728" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/005-4-scaled.jpg?v=1648890728 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/005-4-300x199.jpg?v=1648890728 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/005-4-1024x681.jpg?v=1648890728 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/005-4-768x511.jpg?v=1648890728 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/005-4-1536x1021.jpg?v=1648890728 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/005-4-2048x1362.jpg?v=1648890728 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/005-4-370x246.jpg?v=1648890728 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/005-4-272x182.jpg?v=1648890728 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 5 Մահարձան-դամբարանի տեսքը արևմուտքից, լուս. Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 5 Մահարձան-դամբարանի տեսքը արևմուտքից, լուս. Հ․ Պետրոսյանի։

Չափնիի համալիրի մյուս կառույցը գտնվում է մահարձանից մոտ 4,0 մ հյուսիս։ Այն  կանգուն, փոքրիկ թաղակապ մատուռ է, բայց մասամբ հողի մեջ թաղված։ Հատակագիծը ուղղանկյունաձև է, ունի ուղղանկյուն խորան, մուտքը բացված է հարավային պատի մեջ։ Այս մատուռն էլ ինչպես իր հորինվածքով, այնպես էլ շինարվեստով նման է Չափնիի հուշարձանախմբի մյուս կառույցներին։ Նկատի ունենալով վերևում ներկայացված խաչքարի արձանագրությունը և դարաշրջանին վերաբերող շինարվեստը, պետք է ենթադրել, որ բոլոր կառույցներն էլ պատկանում են 13-րդ դարին։ Վերևում ներկայացված կառույցներից բացի, հնավայրի տարածքում առկա են նաև մի քանի այլ շինությունների մնացորդներ և հետքեր։ Տարածքում պահպանվել են նաև ավելի քան երկու տասնյակ խաչքարեր (որոշները արձանագրակիր)։ Դրանց մի մասն ամբողջական է (նկ. 7), մյուս մասը՝ բեկորված։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/007-3-scaled.jpg?v=1648890959" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/007-3-scaled.jpg?v=1648890959 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/007-3-199x300.jpg?v=1648890959 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/007-3-681x1024.jpg?v=1648890959 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/007-3-768x1155.jpg?v=1648890959 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/007-3-1021x1536.jpg?v=1648890959 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/007-3-1362x2048.jpg?v=1648890959 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/007-3-246x370.jpg?v=1648890959 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="ՆԿ․ 7 Հնավայրի տարածքի խաչքարերից, 1289 թ., լուս. Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

ՆԿ․ 7 Հնավայրի տարածքի խաչքարերից, 1289 թ., լուս. Հ․ Պետրոսյանի։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/006-3-scaled.jpg?v=1648890755" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/006-3-scaled.jpg?v=1648890755 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/006-3-199x300.jpg?v=1648890755 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/006-3-681x1024.jpg?v=1648890755 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/006-3-768x1155.jpg?v=1648890755 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/006-3-1021x1536.jpg?v=1648890755 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/006-3-1362x2048.jpg?v=1648890755 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/006-3-246x370.jpg?v=1648890755 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="Նկ. 6 Մահարձան-դամբարանի խաչքարը, լուս. Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Մահարձան-դամբարանի խաչքարը, լուս. Հ․ Պետրոսյանի։

Մատենագրական քննություն

Խորհրդային շրջանում հրատարակված (Ахундов 1986, 227, նկ․263) Չափնիի մահարձանի՝ 1960 թ․ լուսանկարը ներկայացնում է հուշարձանի առավել պահպանված վիճակը։ Արցախյան առաջին պատերազմից հետո, երբ ազատագրված տարածքները հասանելի դարձան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպությունը այցելել է հնավայր և նկարագրել Չափնիի շինարարական ավերակները (Կարապետյան 1999, 34-39) Հուշարձանախումբն ու հատկապես խաչքարերն ու վիմագրերը առավել հանգամանալից ներկայացված են Սամվել Կարապետյանի ստվարածավալ աշխատության մեջ (Կարապետյան 2019, 258-262)։ Այստեղ տրված են նաև զանգակատուն-մահարձանի եռաչափ վերակազմությունները։ Չափնիի միջնադարյան կամրջին անդրադարձ կա Արցախի ինժեներական նմանատիպ կառույցներին վերաբերող աշխատանքում (Կարապետյան 2009, 36-37)։

Վիճակը պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո

Խորհրդային շրջանում Չափնիի գյուղատեղին ավերակների էր վերածված։ Այս տարածքը ադրբեջանցիների կողմից որպես արոտավայր էր օգտագործվում։ Արցախյան առաջին պատերազմից և տարածքի ազատագրումից հետո գյուղատեղին լքված և ավերակ վիճակում էր։ Նրան հադիպակաց՝ գետի մյուս ափին հիմնադրվեց Քնարավան ավանը։  Արցախյան երկրորդ պատերազմի ընթացքում և հետո հուշարձանախումբը էական փոփոխություններ չի կրել։

Գրականության ցանկ

1․ ԴՀՎ 5 - Դիվան հայ վիմագրության 1982, պր.  5, Երևան։

2․ Կարապետյան 1984 - Կարապետյան Ս․, Պտրեցիք գետահովտի պատմաճարտարապետական հուշարձանները՝ ըստ նորահայտ արձանագրությունների, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, թիվ 8։

3․Կարապետյան 1999 - Կարապետյան Ս․, Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան։

4․ Կարապետյան 2009 – Կարապետյան Ս., Արցախի կամուրջները, Երևան։

5․ Կարապետյան 2019 - Կարապետյան Ս․, Հայաստանի պատմություն, հ. 7, Մռավականք, Երևան։

6․ Հասրաթյան 1992 – Հասրաթյան Մ․, Հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցը, Հայաստանի ԳԱ հրատարակչություն, Երևան։

7․Մկրտչյան 1985 - Մկրտչյան Շ․, Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան» հրատարակչություն, Երևան։

8․Պետրոսյան, Կիրակոսյան, Սաֆարյան 2009 - Պետրոսյան Հ․, Կիրակոսյան Լ․, Սաֆարյան Վ․, Հանդաբերդի վանքը և նրա պեղումները, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան։

9․ Ջալալեանց 1858 - Ջալալեանց Ս., Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան, մասն բ, Տփխիս:

10․ Տէր-Մովսիսեան 1938 - Տէր-Մովսիսեան Մ․, Հայկական երեք մեծ վանքերի՝ Տաթևի, Հաղարծնի եւ Դադի եկեղեցիները և վանական շինությունները, Երուսաղէմ։

11․ Ахундов 1986 - Ахундов Д․, Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана, Баку․

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Չափնու սբ․ Կարապետ վանքը - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/չափնու-սուրբ-կարապետ-վանքը/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Չափնու սբ․ Կարապետ վանքը - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Չափնի գյուղը գտնվում է Լեռնային Ղարաբաղի Նոր Շահումյանի (նախկին Քարվաճառ) շրջանում, որը 12-14-րդ դարերում մտնում էր Վերին Խաչենի կամ Ծարի իշխանության մեջ։ Չափնի գյուղի  ավերակները պահպանվել են Հանդաբերդից 2,5 կմ հյուսիս-արևելք, Լև գետի ձախ ափին՝ հարավահայաց անտառածածկ լեռնալանջերի ստորոտին (նկ․ 1)։ Հնավայրը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1430-1440 մ բարձրության վրա։ Գյուղի հյուսիսային բարձրադիր եզրին պահպանվել են Սուրբ Կարապետ վանքի եկեղեցու, իսկ ներքևում՝ Լև գետի վրա, դեպի գյուղ բարձրացող հին ճանապարհի սկզբնամասում, միջնադարյան կամրջի մնացորդներն են։ Հնավայրն այսօր գտնվում է Ադրբեջանի ենթակայության տակ։ Վանքը բաղկացած է  նույնանուն եկեղեցոցւ, գավթից, մատուռից, զանգակատուն-մահարձանից։ Շրջակայքում պայպանվել են կամրջի և խաչքարերով հարուստ գերեզմանոցի մնացորդները (նկ․ 2):" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/չափնու-սուրբ-կարապետ-վանքը/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-05-05T08:21:39+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/04/003-5-scaled.jpg?v=1648890603" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="5 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d6%83%d5%b6%d5%b8%d6%82-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d6%83%d5%b6%d5%b8%d6%82-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/","name":"Չափնու սբ․ Կարապետ վանքը - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-04-02T09:16:27+00:00","dateModified":"2022-05-05T08:21:39+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d6%83%d5%b6%d5%b8%d6%82-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d6%83%d5%b6%d5%b8%d6%82-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%b9%d5%a1%d6%83%d5%b6%d5%b8%d6%82-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Չափնու սբ․ Կարապետ վանքը"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Церковь Сурб Аствацацин села Кюратах

Локализация

Церковь Сурб Аствацацин находится в селе Кюратах Гадрутского района Республики Арцах. Ныне оккупировано Азербайджаном.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax.jpg?v=1648305928" width="1354" height="439" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax.jpg?v=1648305928 1354w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax-300x97.jpg?v=1648305928 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax-1024x332.jpg?v=1648305928 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax-768x249.jpg?v=1648305928 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/Map_Kiuratax-370x120.jpg?v=1648305928 370w" sizes="(max-width: 1354px) 100vw, 1354px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Исторический очерк

Исторические упоминания о церкви отсутствуют. Макар Бархударянц при описании села упоминает также и церковь (Бархударянц 1895, 72-73).

Архитектурно-композиционное описание

Церковь Сурб Аствацацин имеет прямоугольную планировку (рис. 1), внутри это – трехнефный сводчатый зал. Построена из груботесаных и чистотесаных камней (рис. 2). Единственный вход, расположенный на южной стороне, выделяется своим богатым убранством (рис. 3). Согласно надписи на тимпане (надпись сделана по правую и левую стороны расположенного в центре тимпана креста), церковь была построена в 1684-ом году (рис. 4). С левой стороны от вырезанного креста написано: «Построена сия церковь в год 1132 (1683-ий) при царствовании Сулеймана и католикосе Еремии».

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-scaled.jpg?v=1648306069" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-scaled.jpg?v=1648306069 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-300x225.jpg?v=1648306069 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-1024x768.jpg?v=1648306069 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-768x576.jpg?v=1648306069 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-1536x1152.jpg?v=1648306069 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-2048x1536.jpg?v=1648306069 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-370x278.jpg?v=1648306069 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 1 Общий вид церкви с юго-востока, фото Г. Будагян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид церкви с юго-востока, фото Г. Будагян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4.jpg?v=1648306127" width="1085" height="814" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4.jpg?v=1648306127 1085w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4-300x225.jpg?v=1648306127 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4-1024x768.jpg?v=1648306127 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4-768x576.jpg?v=1648306127 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/003-4-370x278.jpg?v=1648306127 370w" sizes="(max-width: 1085px) 100vw, 1085px" title="Рис. 3 Южный портал церкви, фото из паспорта памятника МОНКС Республики Арцах." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Южный портал церкви, фото из паспорта памятника МОНКС Республики Арцах.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5.jpg?v=1648306097" width="1076" height="807" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5.jpg?v=1648306097 1076w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5-300x225.jpg?v=1648306097 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5-1024x768.jpg?v=1648306097 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5-768x576.jpg?v=1648306097 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/002-5-370x278.jpg?v=1648306097 370w" sizes="(max-width: 1076px) 100vw, 1076px" title="Рис. 2 Восточный фасад церкви, фото из паспорта памятника МОНКС Республики Арцах." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Восточный фасад церкви, фото из паспорта памятника МОНКС Республики Арцах.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-scaled.jpg?v=1648306157" width="2560" height="1440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-scaled.jpg?v=1648306157 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-300x169.jpg?v=1648306157 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-1024x576.jpg?v=1648306157 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-768x432.jpg?v=1648306157 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-1536x864.jpg?v=1648306157 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-2048x1152.jpg?v=1648306157 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/004_GB-370x208.jpg?v=1648306157 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 4 Строительная надпись на тимпане церкви, фото Г. Будагян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Строительная надпись на тимпане церкви, фото Г. Будагян.

Шах Сулейман правил в 1666-1694-х годы, а период правления католикоса Еремии Второго Хасан Джалалянца приходится на 1676-1700-е годы. Соответственно, дата, упомянутая в надписи, не вызывает сомнений. С правой стороны креста читаем: «Мы, большие и малые народы Хоркюратаха, построили. Хозяин наш Хасум. В память. Год 1102 (1653-ий)». Видимо дата в виде арабских цифр была добавлена позже. С левой стороны от входа читаем: «Подножие креста в память о супруге Ходжи Вардана Хджли, в год 1192 (1743-ий)» (рис. 5). В стены церкви вставлены хачкары, имеющие надписи памятного характера. Один из них датируется 1683-им годом (рис. 6).

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-scaled.jpg?v=1648306186" width="1440" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-scaled.jpg?v=1648306186 1440w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-169x300.jpg?v=1648306186 169w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-576x1024.jpg?v=1648306186 576w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-768x1365.jpg?v=1648306186 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-864x1536.jpg?v=1648306186 864w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-1152x2048.jpg?v=1648306186 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/005_GB-208x370.jpg?v=1648306186 208w" sizes="(max-width: 1440px) 100vw, 1440px" title="Рис. 5 Надпись вырезанная по левую сторону портала, фото Г. Будагян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Надпись вырезанная по левую сторону портала, фото Г. Будагян.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-scaled.jpg?v=1648306217" width="2560" height="1440" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-scaled.jpg?v=1648306217 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-300x169.jpg?v=1648306217 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-1024x576.jpg?v=1648306217 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-768x432.jpg?v=1648306217 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-1536x864.jpg?v=1648306217 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-2048x1152.jpg?v=1648306217 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/006_Gb-370x208.jpg?v=1648306217 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 6 Хачкар, вставленный в южную стену, справа от входа, фото Г. Будагян." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Хачкар, вставленный в южную стену, справа от входа, фото Г. Будагян.

Состояние до, во время и после войны

После войны 2020-го года и оккупации села информация о церкви отсутствует.

Литература

Бархударянц 1895 – Бархударянц М., Арцах, «Арор», Баку.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Церковь Сурб Аствацацин села Кюратах - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-аствацацин-села-кюратах/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Церковь Сурб Аствацацин села Кюратах - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Церковь Сурб Аствацацин находится в селе Кюратах Гадрутского района Республики Арцах. Ныне оккупировано Азербайджаном. Исторический очерк Исторические упоминания о церкви отсутствуют. Макар Бархударянц при описании села упоминает также и церковь (Бархударянц 1895, 72-73). Архитектурно-композиционное описание Церковь Сурб Аствацацин имеет прямоугольную планировку (рис. 1), внутри это – трехнефный сводчатый зал. Построена из груботесаных и чистотесаных камней (рис. 2). Единственный вход, расположенный на южной стороне, выделяется своим богатым убранством (рис. 3). Согласно надписи на тимпане (надпись сделана по правую и левую стороны расположенного в центре тимпана креста), церковь была построена в 1684-ом году (рис. 4). С левой стороны от вырезанного креста написано: «Построена сия церковь в год 1132 (1683-ий) при царствовании Сулеймана и католикосе Еремии»." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/церковь-сурб-аствацацин-села-кюратах/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-04-02T09:29:07+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/03/001_GB-scaled.jpg?v=1648306069" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1920" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%ba%d1%8e%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0%d1%85/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%ba%d1%8e%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0%d1%85/","name":"Церковь Сурб Аствацацин села Кюратах - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-03-26T14:50:41+00:00","dateModified":"2022-04-02T09:29:07+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%ba%d1%8e%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0%d1%85/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%ba%d1%8e%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0%d1%85/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8c-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b1-%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b0%d1%86%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%bd-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b0-%d0%ba%d1%8e%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0%d1%85/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Церковь Сурб Аствацацин села Кюратах"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

St. Stepanos Church is located in Pletants village of Hadrut region of Artsakh, on the northern edge, on the south-facing slope.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/Pletants.jpg?v=1638339966" width="1357" height="557" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/Pletants.jpg?v=1638339966 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/Pletants-300x123.jpg?v=1638339966 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/Pletants-1024x420.jpg?v=1638339966 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/Pletants-768x315.jpg?v=1638339966 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/Pletants-370x152.jpg?v=1638339966 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Historical overview

The information on Pletants and St. Stepanos Church (Fig. 1) that have reached us dates back to the 19th century. Makar Barkhudaryants writes the following about the village and the church: “Pletants (Plitan): it is founded on the slope of a gorge of the same mountain (Arevasar): the people are indigenous, the land is royal, it has also a garden, pupae and an orchard, harmless air, climate and water: St. Stepanos Church, made of stone and lime mortar, the priest comes from Hatrut. 20 households: 90 males, 70 females” (Barkhutaryants 1895, 70).

According to the building inscription engraved on the entrance lintel, the church was built in 1651. No other details are known about the construction of the church.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/001-1-2-1-768x511.jpg?v=1638340390" width="768" height="511" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/001-1-2-1-768x511.jpg?v=1638340390 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/001-1-2-1-300x200.jpg?v=1638340390 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/001-1-2-1-1024x681.jpg?v=1638340390 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/001-1-2-1-1536x1022.jpg?v=1638340390 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/001-1-2-1-2048x1362.jpg?v=1638340390 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/001-1-2-1-370x246.jpg?v=1638340390 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/001-1-2-1-272x182.jpg?v=1638340390 272w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Fig. 1 St. Stepanos Church from the south, photo from the Database of the RA MESCS. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 St. Stepanos Church from the south, photo from the Database of the RA MESCS.

Architectural-compositional description

St. Stepanos Church is a vaulted building with a three-nave hall (dimensions: 17.2x8.7 meters). It is built of local rough-hewn stones (Fig. 2). The cornerstones of the entrance, windows, pillars, columns and arcature are polished (Fig. 3). Large-sized semi-finished limestone was used in the lower masonry of the walls. The walls are fixed with lime mortar. The hall is divided into naves by means of a pair of arches (Fig. 5). The baptismal font, crowned with an arrow-shaped arch, is placed in the niche adjacent to the entrance of the northern vestry.

The building internally ends in the east with a semicircular altar and adjacent rectangular vestries (Fig. 4). There are niches of different sizes on the walls of the altar and vestries. The building is externally covered with a gable roof.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/002-1-2.jpg?v=1638340582" width="1985" height="1487" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/002-1-2.jpg?v=1638340582 1985w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/002-1-2-300x225.jpg?v=1638340582 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/002-1-2-1024x767.jpg?v=1638340582 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/002-1-2-768x575.jpg?v=1638340582 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/002-1-2-1536x1151.jpg?v=1638340582 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/002-1-2-370x277.jpg?v=1638340582 370w" sizes="(max-width: 1985px) 100vw, 1985px" title="Fig. 2 The general view of the church from the southeast, photo from the Database of the RA MESCS. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The general view of the church from the southeast, photo from the Database of the RA MESCS.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/004-14.jpg?v=1638341234" width="1983" height="1487" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/004-14.jpg?v=1638341234 1983w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/004-14-300x225.jpg?v=1638341234 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/004-14-1024x768.jpg?v=1638341234 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/004-14-768x576.jpg?v=1638341234 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/004-14-1536x1152.jpg?v=1638341234 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/004-14-370x277.jpg?v=1638341234 370w" sizes="(max-width: 1983px) 100vw, 1983px" title="Fig. 4 The internal of the church from the west, photo from the Database of the RA MESCS. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The internal of the church from the west, photo from the Database of the RA MESCS.

The only entrance is opened from the centre of the southern front to the section deviated to the west. The entrance has a beautifully designed arched frame, the date of construction is engraved on the lintel (Fig. 6). The illumination was done through three small windows from the east, one from the west and two from the south. The window opening from the western facade externally has a cruciform frame (Fig. 7). The northern wall is externally merged with a slant slope and is covered with earth. A rectangular gravestone dated 1854 is located to the south of the church, to the east of the entrance, and two 17th century khachkars with simple cross images.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/003-1-2-scaled.jpg?v=1638340976" width="1792" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/003-1-2-scaled.jpg?v=1638340976 1792w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/003-1-2-210x300.jpg?v=1638340976 210w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/003-1-2-717x1024.jpg?v=1638340976 717w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/003-1-2-768x1097.jpg?v=1638340976 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/003-1-2-1075x1536.jpg?v=1638340976 1075w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/003-1-2-1434x2048.jpg?v=1638340976 1434w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/003-1-2-259x370.jpg?v=1638340976 259w" sizes="(max-width: 1792px) 100vw, 1792px" title="Fig. 3 The church entrance, photo from the website http://monuments.nk.am." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The church entrance, photo from the website http://monuments.nk.am.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/005-13.jpg?v=1638341708" width="1982" height="1487" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/005-13.jpg?v=1638341708 1982w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/005-13-300x225.jpg?v=1638341708 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/005-13-1024x768.jpg?v=1638341708 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/005-13-768x576.jpg?v=1638341708 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/005-13-1536x1152.jpg?v=1638341708 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/005-13-370x278.jpg?v=1638341708 370w" sizes="(max-width: 1982px) 100vw, 1982px" title="Fig. 5 The internal of the church from the east, photo from the Database of the RA MESCS. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The internal of the church from the east, photo from the Database of the RA MESCS.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/006-12-768x575.jpg?v=1638341958" width="768" height="575" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/006-12-768x575.jpg?v=1638341958 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/006-12-300x225.jpg?v=1638341958 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/006-12-1024x767.jpg?v=1638341958 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/006-12-1536x1151.jpg?v=1638341958 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/006-12-370x277.jpg?v=1638341958 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/006-12.jpg?v=1638341958 1985w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" title="Fig. 6 The lintel of the church and the building inscription, photo from the Database of the RA MESCS. " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 The lintel of the church and the building inscription, photo from the Database of the RA MESCS.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/007-6-scaled.jpg?v=1638342046" width="2560" height="1792" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/007-6-scaled.jpg?v=1638342046 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/007-6-300x210.jpg?v=1638342046 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/007-6-1024x717.jpg?v=1638342046 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/007-6-768x538.jpg?v=1638342046 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/007-6-1536x1075.jpg?v=1638342046 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/007-6-2048x1434.jpg?v=1638342046 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/007-6-370x259.jpg?v=1638342046 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Fig. 7 The western facade of the church, photo from the website http://monuments.nk.am." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The western facade of the church, photo from the website http://monuments.nk.am.

The condition before, during and after the war

During the Soviet era, the church was used for economic purposes and served as a warehouse. During the First Artsakh War, Pletants suffered great losses, but the church remained standing.

As a result of the war unleashed by Azerbaijan in 2020, Pletants as well as the whole Hadrut region was occupied. The church building was not damaged because of the war. This is evidenced by the satellite images taken by Google Earth in 2021. There is no information about the current condition of the gravestones preserved around the church.

Bibliography

Barkhutaryants 1895 – Barkhutaryants M., Artsakh, Baku, Aror.

Location St. Stepanos Church is located in Pletants village of Hadrut region of Artsakh, on the northern edge, on the south-facing slope. Historical overview The information on Pletants and St. Stepanos Church (Fig. 1) that have reached us dates back to the 19th century. Makar Barkhudaryants writes the following about the village and the church: “Pletants (Plitan): it is founded on the slope of a gorge of the same mountain (Arevasar): the people are indigenous, the land is royal, it has also a garden, pupae and an orchard, harmless air, climate and water: St. Stepanos Church, made of stone and lime mortar, the priest comes from Hatrut. 20 households: 90 males, 70 females” (Barkhutaryants 1895, 70). According to the building inscription engraved on the entrance lintel, the church was built in 1651. No other details are known about the construction of the church. Architectural-compositional description St. Stepanos Church is a vaulted building with a three-nave hall (dimensions: 17.2×8.7 meters). It is built of local rough-hewn stones (Fig. 2). The cornerstones of the entrance, windows, pillars, columns and arcature are polished (Fig. 3). Large-sized semi-finished limestone was used in the lower masonry of the walls. The walls are fixed with lime mortar. The hall is divided into naves by means of a pair of arches (Fig. 5). The baptismal font, crowned with an arrow-shaped arch, is placed in the niche adjacent to the entrance of the northern vestry. The building internally ends in the east with a semicircular altar and adjacent rectangular vestries (Fig. 4). There are niches of different sizes on the walls of the altar and vestries. The building is externally covered with a gable roof. The only entrance is opened from the centre of the southern front to the section deviated to the west. The entrance has a beautifully designed arched frame, the date of construction is engraved on the lintel (Fig. 6). The illumination was done through three small windows from the east, one from the west and two from the south. The window opening from the western facade externally has a cruciform frame (Fig. 7). The northern wall is externally merged with a slant slope and is covered with earth. A rectangular gravestone dated 1854 is located to the south of the church, to the east of the entrance, and two 17th century khachkars with simple cross images.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>St. Stepanos Church of Pletants - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/st-stepanos-church-of-pletants/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="St. Stepanos Church of Pletants - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location St. Stepanos Church is located in Pletants village of Hadrut region of Artsakh, on the northern edge, on the south-facing slope. Historical overview The information on Pletants and St. Stepanos Church (Fig. 1) that have reached us dates back to the 19th century. Makar Barkhudaryants writes the following about the village and the church: “Pletants (Plitan): it is founded on the slope of a gorge of the same mountain (Arevasar): the people are indigenous, the land is royal, it has also a garden, pupae and an orchard, harmless air, climate and water: St. Stepanos Church, made of stone and lime mortar, the priest comes from Hatrut. 20 households: 90 males, 70 females” (Barkhutaryants 1895, 70). According to the building inscription engraved on the entrance lintel, the church was built in 1651. No other details are known about the construction of the church. Architectural-compositional description St. Stepanos Church is a vaulted building with a three-nave hall (dimensions: 17.2x8.7 meters). It is built of local rough-hewn stones (Fig. 2). The cornerstones of the entrance, windows, pillars, columns and arcature are polished (Fig. 3). Large-sized semi-finished limestone was used in the lower masonry of the walls. The walls are fixed with lime mortar. The hall is divided into naves by means of a pair of arches (Fig. 5). The baptismal font, crowned with an arrow-shaped arch, is placed in the niche adjacent to the entrance of the northern vestry. The building internally ends in the east with a semicircular altar and adjacent rectangular vestries (Fig. 4). There are niches of different sizes on the walls of the altar and vestries. The building is externally covered with a gable roof. The only entrance is opened from the centre of the southern front to the section deviated to the west. The entrance has a beautifully designed arched frame, the date of construction is engraved on the lintel (Fig. 6). The illumination was done through three small windows from the east, one from the west and two from the south. The window opening from the western facade externally has a cruciform frame (Fig. 7). The northern wall is externally merged with a slant slope and is covered with earth. A rectangular gravestone dated 1854 is located to the south of the church, to the east of the entrance, and two 17th century khachkars with simple cross images." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/st-stepanos-church-of-pletants/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-04-02T09:37:19+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2021/12/001-1-2-1.jpg?v=1638340390" />
	<meta property="og:image:width" content="2405" />
	<meta property="og:image:height" content="1600" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="3 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-stepanos-church-of-pletants/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-stepanos-church-of-pletants/","name":"St. Stepanos Church of Pletants - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2021-12-01T07:03:36+00:00","dateModified":"2022-04-02T09:37:19+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-stepanos-church-of-pletants/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/st-stepanos-church-of-pletants/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/st-stepanos-church-of-pletants/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"St. Stepanos Church of Pletants"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->