Գանձասարի Սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու գմբեթն իր քանդակային պատկերագրական համակարգով  և գեղարվեստական ոճով բացառիկ է միջնադարյան հայկական ճարտարապետության և արվեստի պատմության մեջ (նկ. 1)։ Հովհարաձև վեղարով գմբեթը հիմնված է բազմանիստ թմբուկի վրա, որի 16 նիստերից յուրաքանչյուրն ավարտվում է փոքրիկ ճակտոնով, իսկ կողերը շեշտված են բարձրադիր կիսասյուների փնջերով, որոնք իրենց հերթին ավարտվում են քանդակազարդ խոյակներով (նկ. 2)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-scaled.jpg?v=1687257139" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-scaled.jpg?v=1687257139 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-300x200.jpg?v=1687257139 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-1024x683.jpg?v=1687257139 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-768x512.jpg?v=1687257139 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-1536x1024.jpg?v=1687257139 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-2048x1365.jpg?v=1687257139 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-370x247.jpg?v=1687257139 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-272x182.jpg?v=1687257139 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Գմբեթի ընդհանուր տեսքը հարավ-արևմուտքից, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1.jpg?v=1687257211" width="2048" height="1362" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1.jpg?v=1687257211 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-300x200.jpg?v=1687257211 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-1024x681.jpg?v=1687257211 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-768x511.jpg?v=1687257211 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-1536x1022.jpg?v=1687257211 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-370x246.jpg?v=1687257211 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-272x182.jpg?v=1687257211 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Գմբեթի արևմտյան նիստերը հյուսիս-արևմուտքից, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Նիստերից ութի պատի հոծ զանգվածը  թեթևացնում են եռանկյունի հատակագծով արտաքին որմնախորշերը, որոնց խորքում տարբեր քանդակներ կրող և հաճախ  նրբորեն քանդակազարդված  կիսասյուներ են։

Մյուս նիստերը հարթ են, որոնցից չորսում բացվում են թմբուկի նեղ ու բարձր լուսամուտները։ Վերջիններս էլ պարագծված են նուրբ զարդաքանդակներով ծածկված ուղղանկյուն շրջանակներով: Լուսամուտներից վեր տեղադրված են վարդյակներ կամ թեմատիկ հարթաքանդակներ։

Մնացած չորս՝ հարավարևելյան և հարավարևմտյան նիստերում բացված են կլոր լուսամուտներ՝ ներգծված լայն ու խոր երիզ ունեցող քանդակազարդ շրջանակներով։

Նիստերից մեկը զուրկ է լուսամուտից, այն պարզապես զարդարված է ժանյակահյուս զարդաքանդակ վարդյակով։ Դեկորատիվ նման հարուստ ճարտարապետա-տարածական  լուծումների և  բուսա-երկրաչափական քանդակազարդերի հետ մեկտեղ, եկեղեցու հարդարման պսակն են կազմում գմբեթի թմբուկի հիմնական իմաստաբանական ծանրաբեռնվածությունը կրող պատկերաքանդակները, որոնք նիստերին դասավորված են որոշակի հերթականությամբ և ներկայացնում են Խաչենի իշխանական տան քրիստոնեական պատկերագրությունը՝ գրեթե այնպես, ինչպես որ այն համառոտված է եկեղեցու կառուցման արձանագրության մեջ. նվիրվածությունը համաքրիստոնեական պատմությանն ու կատարածաբանությանը,  ծնողների պատգամներին և աստվածային երկյուղածությանը: Պատկերագրական շարքն սկսվում է արևմտյան ճակատից։ Հարկ է նշել, որ այստեղ թմբուկի նիստի հորինվածքը ներառված է ավելի ընդարձակ կոնտեքստի մեջ՝ ընդգրկելով արևմտյան ճակատի խաչելության եզակի հորինվածքը նույնպես (նկ. 3):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1.jpg?v=1687257735" width="1363" height="1533" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1.jpg?v=1687257735 1363w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-267x300.jpg?v=1687257735 267w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-910x1024.jpg?v=1687257735 910w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-768x864.jpg?v=1687257735 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-329x370.jpg?v=1687257735 329w" sizes="(max-width: 1363px) 100vw, 1363px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Գմբեթի արևմտյան կենտրոնական նիստի և եկեղեցու արևմտյան ճակատի հորինվածքները, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Մինչև գավթի հավելումը, եկեղեցու արևմտյան ճակատն ամբողջովին դիտելի էր և ներկայանում էր ուղղահայաց դասավորված երեք հորինվածքով՝ Խաչելությունը (նկ. 4), մեղսագործությունը և Արդար դատաստանը (նկ. 5): Այն կարծես ամփոփումն էր այն աստվածանվեր գործունեության, որ լեռնաշխարհում ծավալել էր Խաչենի իշխանական տունը: Կենտրոնական այս առանցքից աջ և ձախ նիստերի վրա պատակերված են ծալապատիկ նստած նույնադեմ, բեխ-մորուքով և նույնազգեստ և նույնահարդար երկու տղամարդ, որոնք գլխավերևում պահում են եկեղեցու մեկական մանրակերտ (նկ. 2, 6, 7):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1.jpg?v=1687257880" width="1046" height="1624" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1.jpg?v=1687257880 1046w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-193x300.jpg?v=1687257880 193w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-660x1024.jpg?v=1687257880 660w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-768x1192.jpg?v=1687257880 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-989x1536.jpg?v=1687257880 989w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-238x370.jpg?v=1687257880 238w" sizes="(max-width: 1046px) 100vw, 1046px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Եկեղեցու արևմտյան ճակատի խաչելության հորինվածքը, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-scaled.jpg?v=1687257997" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-scaled.jpg?v=1687257997 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-300x200.jpg?v=1687257997 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-1024x681.jpg?v=1687257997 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-768x511.jpg?v=1687257997 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-1536x1022.jpg?v=1687257997 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-2048x1363.jpg?v=1687257997 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-370x246.jpg?v=1687257997 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-272x182.jpg?v=1687257997 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Վախթանգ իշխանը եկեղեցու մանրակերտով, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-scaled.jpg?v=1687259160" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-scaled.jpg?v=1687259160 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-199x300.jpg?v=1687259160 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-681x1024.jpg?v=1687259160 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-768x1155.jpg?v=1687259160 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-1021x1536.jpg?v=1687259160 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-1362x2048.jpg?v=1687259160 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-246x370.jpg?v=1687259160 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 9 Հյուսիսային ճակատի մանրակերտը, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1.jpg?v=1687257940" width="1878" height="2000" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1.jpg?v=1687257940 1878w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-282x300.jpg?v=1687257940 282w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-962x1024.jpg?v=1687257940 962w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-768x818.jpg?v=1687257940 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-1442x1536.jpg?v=1687257940 1442w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-347x370.jpg?v=1687257940 347w" sizes="(max-width: 1878px) 100vw, 1878px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Գմբեթի արևմտյան կենտրոնական նիստի հորինվածքները, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-scaled.jpg?v=1687258056" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-scaled.jpg?v=1687258056 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-300x200.jpg?v=1687258056 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-1024x681.jpg?v=1687258056 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-768x511.jpg?v=1687258056 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-1536x1022.jpg?v=1687258056 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-2048x1363.jpg?v=1687258056 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-370x246.jpg?v=1687258056 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-272x182.jpg?v=1687258056 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 7 Հասան իշխանը եկեղեցու մանրակերտով, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Հետազոտողների կարծիքով դրանք եկեղեցու կառուցման պատվիրատուներ Հասան Ջալալ Դոլայի և նրա որդի Աթաբակի քանդակներն են (Якобсон 1977, 67)։ Նկատենք, որ եկեղեցու կառուցման արձանագրության մեջ Աթաբակն ընդհանրապես չի հիշատակվում: Փոխարենը հատուկ հիշատակվում է Հասանի հայր Վախթանգը և եկեղեցի կառուցելու նրա պատվիրանը («Ես, նուաստ ծառա Ա[ստուծո]յ Ջալայ(լ) Դաւլայ Հասան, որդի Վախտանգա ... Զի հայր իմ ի վախճան կենաց ելից| իւր աստեացս անդարձ՝ կտակի հաստատեաց ինձ եւ մաւր իմ Խորիշահի, որ էր դուստր մեծ իշխանաց իշխանին Սարգսի՝ զի շինեսցուք եկեղեցի ի գերեզմանատան հարց մերոց ի Գանձասար», հմմտ. ԴՀՎ 5, 38, Ուլուբաբյան 1981, 87-88): Ավելի քան հավանական է, որ ի դեմս պատվիրատուների գործ ունենք Վախթանգի և Հասանի հետ: Նորից հետևելով հայր-որդի հերթագահությանը, ավելի քան հավանական է, որ ձախ կերպարը ներկայացնում է  Վախթանգին (նկ. 6), աջը՝ Հասանին (նկ. 7): Սա հիմնավորվում է և այն հանգամանքով, որ Հասանի բռնած մանրակերտը շատ ավելի է հիշեցնում Գանձասարի եկեղեցին՝ դիտված արևմուտքից: Ինչ վերաբերում է Վախթանգի մանրակերտին, ապա Ներքին Խաչենի տարածքում միակ կանգուն համաժամանակյա գմբեթավոր եկեղեցին Պողոսագոմերի Սուրբ Աստվածածինն է (նկ. 8), որը, արձանագրության համաձայն, կառուցվել է հենց Վախթանգի իշխանության տարիներին (ԴՀՎ 5, 91): Գանձասարի տաճարի թմբուկի մանրակերտերը՝ կառուցողների պատկերաքանդակների հետ պատկանում են նվիրատվական խմբին, որոնք հանդիպում են Հայաստանի և այլ վանքերում (Աղթամար, Հաղպատ, Սանահին, Հառիճավանք, Հաղարծին և այլն)։ Գանձասարի եկեղեցում հանդիպում է նաև մանրակերտի՝ ճակտոնազարդ ծառայող տեսակը: Շենքի բոլոր չորս ճակտոնների գագաթները զարդարում են միմյանցից տարբեր մանրակերտներ, որոնք պատկերում են փոքրիկ գմբեթներ (նկ․ 9): Նման ճակտոնազարդերը նույնպես բավական տարածված են ժամանակի ճարտարապետական այլ համալիրներում (Հառիճավանք, Բարձրաքաշ Սբ․ Գրիգոր, Գեղարդ և այլն)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-scaled.jpg?v=1687259101" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-scaled.jpg?v=1687259101 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-300x199.jpg?v=1687259101 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-1024x681.jpg?v=1687259101 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-768x511.jpg?v=1687259101 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-1536x1021.jpg?v=1687259101 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-2048x1362.jpg?v=1687259101 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-370x246.jpg?v=1687259101 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-272x182.jpg?v=1687259101 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Պողոսագոմերի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, լուս․՝ Հ․Պետրոսյանի։

Գմբեթի պատկերագրական շարքը շարունակվում է արևմուտքից հարավ ուղղությամբ, և հաջորդ պատկերաքանդակները ներկայացնում են ծնկաչոք, ձեռքերն աղոթողի դիրքում պարզած կանանց (նկ 10): Նրանց գլխավերևում պատկերված են «հուշկապարիկներ», իսկ երկու ճակտոններին՝ Աստվածածինը մանկան հետ: Նորից հետևելով եկեղեցու կառուցման արձանագրության տրամաբանությանը, ավելի քան հավանական է, որ այստեղ պատկերված են Հասանի մայր Խորիշահը («Զի հայր իմ ի վախճան կենաց ելից| իւր աստեացս անդարձ՝ կտակի հաստատեաց ինձ եւ մաւր իմ Խորիշահի, որ էր| դուստր մեծ իշխանաց իշխանին Սարգսի՝ զի շինեսցուք եկեղեցի ի գերեզ|մանատան հարց մերոց ի Գանձասար, զոր սկսեալ մեր :ՈԿԵ: (1216)  թվին հայոց աւգնութ[եամ]բ բարերարին: Եւ ի խփել լուսամտին արեւելից մայրն իմ կրաւ֊նաւորեալ չոգաւ յԵրուսաղեմ եր|րորդ անգամ եւ անդէն ի դրան Յարութե[ան] խար[ա]զանազգեաց ճգնութ[եամ]բ, բազմամեա| ժուժկալութ[եամ]բ հանգեաւ ի Ք[րիստո]ս| լուսո վկաութ[եամ]բ եւ անդէն պահեցաւ» (հմմտ. ԴՀՎ 5, 38, Ուլուբաբյան 1981, 87-88) և նրա կին Մամքանը: Պատկերագրական շարքն ապա շարունակվում է կենդանական քանդակներով՝ ցլի, արծվի, խոյի քանդակներով (նկ. 11, 12, դրանց առաջին երկուսը ընդմիջարկվում են խաչելության հորինվածքով), որոնք խորհրդանշում են Խաչենի իշխանության և նրա տերերի մարտական-ռազմական կարողությունները:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-scaled.jpg?v=1687259309" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-scaled.jpg?v=1687259309 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-300x199.jpg?v=1687259309 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-1024x681.jpg?v=1687259309 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-768x511.jpg?v=1687259309 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-1536x1021.jpg?v=1687259309 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-2048x1362.jpg?v=1687259309 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-370x246.jpg?v=1687259309 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-272x182.jpg?v=1687259309 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 10 Գմբեթի հարավայաին նիստերը՝ Խորիշահի և Մամքանի քանդակներով, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-scaled.jpg?v=1687259443" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-scaled.jpg?v=1687259443 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-300x199.jpg?v=1687259443 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-1024x681.jpg?v=1687259443 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-768x511.jpg?v=1687259443 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-1536x1021.jpg?v=1687259443 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-2048x1362.jpg?v=1687259443 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-370x246.jpg?v=1687259443 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-272x182.jpg?v=1687259443 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 12  Խոյի գլխաքանդակ, արևելյան նիստերից մեկի վրա, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-scaled.jpg?v=1687259393" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-scaled.jpg?v=1687259393 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-199x300.jpg?v=1687259393 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-681x1024.jpg?v=1687259393 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-768x1155.jpg?v=1687259393 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-1021x1536.jpg?v=1687259393 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-1362x2048.jpg?v=1687259393 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-246x370.jpg?v=1687259393 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 11 Ցուլի գլխաքանդակ, արևելյան նիստերից մեկի վրա, լուս․՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Ինչպես տեսնում ենք, Սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու գմբեթի քանդակները ոչ միայն ճարտարապետական հարդարանքի բացառիկ օրինակ են, այլև ունեն իմաստավորված բովանդակություն։ Դրանց իմաստաբանության առաջին մեկնաբանողը Անատոլի Յակոբսոնն է, որը հատուկ անդրադարձել է նաև ադրբեջանցի «մասնագետների» զեղծարար ու հակագիտական հրապարակումներին (Якобсон 1977, 75,76)։

Գանձասարի գմբեթի պատկերաքանդակների շարքը մի կարևոր նորամուծություն էր, ինչը համապատասխանում է ժամանակի ոգուն՝ երբ զուտ դավանական-եկեղեցականին զուգահեռ ներդրվում էր և քաղաքական-ազատագրական բաղկացուցիչը՝ դավանականը համադրելով քաղաքական ձեռքբերումներին:

Գրականություն

ԴՀՎ 5 – Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5, Արցախ, կազմեց Ս. Բարխուդարյան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ, Երևան, 1982:

Ուլուբաբյան 1981 – Ուլուբաբյան Բ., Գանձասար, «Հայաստան» հրատ., Երևան:

Якобсон 1977 - Якобсон А., Из истории армянского средневекового зодчества. Вестникобщественных наук, №12․

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Գանձասարի Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու գմբեթն ու քանդակային հորինվածքները - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-սբ-հովհաննես-մկրտիչ-եկեղեց/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Գանձասարի Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու գմբեթն ու քանդակային հորինվածքները - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Գանձասարի Սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու գմբեթն իր քանդակային պատկերագրական համակարգով  և գեղարվեստական ոճով բացառիկ է միջնադարյան հայկական ճարտարապետության և արվեստի պատմության մեջ (նկ. 1)։ Հովհարաձև վեղարով գմբեթը հիմնված է բազմանիստ թմբուկի վրա, որի 16 նիստերից յուրաքանչյուրն ավարտվում է փոքրիկ ճակտոնով, իսկ կողերը շեշտված են բարձրադիր կիսասյուների փնջերով, որոնք իրենց հերթին ավարտվում են քանդակազարդ խոյակներով (նկ. 2)։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-սբ-հովհաննես-մկրտիչ-եկեղեց/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-06-22T05:48:21+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-scaled.jpg?v=1687257139" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81/","name":"Գանձասարի Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու գմբեթն ու քանդակային հորինվածքները - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-20T11:12:37+00:00","dateModified":"2023-06-22T05:48:21+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Գանձասարի Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու գմբեթն ու քանդակային հորինվածքները"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


The Gandzasar monastic complex consists of several buildings, including the church, vestibule (gavit), monastic cells, refectory, and utility facilities. In addition, the monastery complex includes a two-story school building that dates back to the 19th century (see Fig. 1). Each building has a surrounding wall with gates situated on the western and southern sides. A vast cemetery extends beyond the southern wall of the monastery complex (Fig. 2).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3.jpg?v=1686555041" width="793" height="777" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3.jpg?v=1686555041 793w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-300x294.jpg?v=1686555041 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-768x753.jpg?v=1686555041 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-370x363.jpg?v=1686555041 370w" sizes="(max-width: 793px) 100vw, 793px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The main layout of the monastery. Measured by M. Hasratyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-scaled.jpg?v=1686555101" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-scaled.jpg?v=1686555101 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-300x199.jpg?v=1686555101 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1024x681.jpg?v=1686555101 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-768x511.jpg?v=1686555101 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1536x1021.jpg?v=1686555101 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-2048x1362.jpg?v=1686555101 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-370x246.jpg?v=1686555101 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-272x182.jpg?v=1686555101 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The general view of the complex from the south, photo by H. Petrosyan.

The main structure within the monastic complex is the Surb Hovhannes Mkrtich Church (Fig. 3). It features a rectangular external plan, an interior cross plan, a central dome composition, and two-story vaults located in the four corners. Access to the sacristy's second floor is provided by storage stairs. The primary entrance to the prayer hall is situated on the west side. The architectural style known as the "accentuated cross" composition emerged in Armenian architecture during the 10th century and can be seen as a continuation of the "domed hall" style seen in structures like Haghpat (967-991), Sanahin (967-972), and Kecharis (1033), which gained popularity in the 13th century. The compositional type found in the Gandzasar church is also present in other Armenian churches such as Geghard, Noravank, Hovhannavank, Saghmosavank, Harichavank, and the Khorakert complexes (Yakobson 1977, 60). In the Hovhannes Mkrtich Church, the western wing is longer than the others due to the shorter dimensions of the northern and southern wings in the interior design.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-scaled.jpg?v=1686555202" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-scaled.jpg?v=1686555202 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-300x200.jpg?v=1686555202 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1024x681.jpg?v=1686555202 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-768x511.jpg?v=1686555202 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1536x1022.jpg?v=1686555202 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-2048x1363.jpg?v=1686555202 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-370x246.jpg?v=1686555202 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-272x182.jpg?v=1686555202 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The church and the gavit from the southeast, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2.jpg?v=1686555978" width="1119" height="635" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2.jpg?v=1686555978 1119w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-300x170.jpg?v=1686555978 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1024x581.jpg?v=1686555978 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-768x436.jpg?v=1686555978 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-370x210.jpg?v=1686555978 370w" sizes="(max-width: 1119px) 100vw, 1119px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The layout of the church and the gavit. Measured by A. Yakobson.

The dome is positioned in the middle of the structure (Fig. 5). The sacristies are characterized by their elongated and slender design. Access to the prayer hall's first floor and the bema's second floor is provided by separate sets of storage stone stairs.

Windows on the northern and southern facades provide illumination to the western sacristies. Access to these sacristies is available from the first floor of the west cross-wing. To reach the second floor, vaulted stone steps with limestone cladding are utilized.

The prayer hall receives light from windows on the northern and southern facades, as well as from three windows open on the eastern semicircular tabernacle. The fourth window, similar to the western one, is closed, as the church's dome is located on the western side.

The Surb Hovhannes Mkrtich Church exhibits a cohesive style and features rich decorations and aesthetic expressions on both its interior and exterior facades.

The asymmetrical design of the church's interior indicates that wall paintings were not originally intended.

The corners of the square beneath the dome feature vertical jambs that terminate with a cornice. This cornice is adorned with a multi-level terrace that wraps around the perimeter of the apse (Fig. 6).

The arches that support the dome are embellished with dentils on the north and south sides, while the east and west sides feature semicircular arches. The transition from the square beneath the dome to the dome itself is achieved through the use of pendentives or squinches. Within the interior of the arches, specifically in the corners, geometric ornaments such as circles, stars, and squares can be found.

Directly beneath the drum, in the upper section of the sails, bas-reliefs depicting an ox, a man, a ram, and an eagle can be found. These bas-reliefs are significant in medieval Armenian art and serve as symbols representing the four evangelists (Fig. 7). Yakobson's research draws parallels between these sculptures of the ox and ram and those found in the Holy Astvatsatsin Church of Sanahin Monastery (Khachaplyan 1973, plates 14, 17), Makaravank, Mshkavank (Yakobson 1950, pp. 260-261), Khoranashat, and other monuments. During the 10th century, especially in the Bagratuni era, people commonly depicted these sacred animals as architectural supports and symbolic protectors of the structure (Jacobson 1977, pp. 62-63). The drum of the church is cylindrical on the interior and is supported by eight pairs of semi columns. These semi columns are topped with arches that rest upon consecutive round and elongated windows (Fig. 5).

The bema of the church exhibits an exceptionally intricate and opulent design (Fig. 8). It is encircled by a wide and deep projection belt. Within this frame, eight diagonal lines are subtly enhanced by triangular shapes in the center, creating a subtle play of light and shadow. The crochet ornaments adorning the diagonals and triangles are exquisitely detailed and unique. According to Hasratyan (Hasratyan 1992, 34), a similar decorative style can be observed in the main church's stage at Harichavank. The request-inscription of Hasan Jalal is positioned above the frame. “To all who worship at this divine table adorned by God, I implore you to keep me, Hasan, son of Vakhtang, in your prayers. I humbly beg you” (CAE 5, 40).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-scaled.jpg?v=1686557921" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-scaled.jpg?v=1686557921 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-300x225.jpg?v=1686557921 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1024x768.jpg?v=1686557921 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-768x576.jpg?v=1686557921 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1536x1152.jpg?v=1686557921 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-2048x1536.jpg?v=1686557921 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-370x278.jpg?v=1686557921 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The dome of the church from the interior, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-scaled.jpg?v=1686558209" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-scaled.jpg?v=1686558209 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-300x199.jpg?v=1686558209 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1024x681.jpg?v=1686558209 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-768x511.jpg?v=1686558209 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1536x1021.jpg?v=1686558209 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-2048x1362.jpg?v=1686558209 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-370x246.jpg?v=1686558209 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-272x182.jpg?v=1686558209 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The dome of the conch of the church's senior tabernacle and the attached pendentives, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-scaled.jpg?v=1686558134" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-scaled.jpg?v=1686558134 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-300x199.jpg?v=1686558134 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1024x681.jpg?v=1686558134 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-768x511.jpg?v=1686558134 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1536x1021.jpg?v=1686558134 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-2048x1362.jpg?v=1686558134 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-370x246.jpg?v=1686558134 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-272x182.jpg?v=1686558134 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 South-eastern pendentive of the church, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-scaled.jpg?v=1686558310" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-scaled.jpg?v=1686558310 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-300x199.jpg?v=1686558310 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1024x681.jpg?v=1686558310 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-768x511.jpg?v=1686558310 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1536x1021.jpg?v=1686558310 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2048x1362.jpg?v=1686558310 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-370x246.jpg?v=1686558310 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-272x182.jpg?v=1686558310 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 8 The bema, photo by H. Petrosyan.

The exterior of the church showcases a grand and majestic presence, symbolizing the might of Khachen and the elevated status and authority of its ruler, Hasan Jalal. The projecting wings of the church feature prominent steep gables, with the western, southern, and northern wings adorned with imposing sculpted crosses. The facades are adorned with double, triangular-cut niches, serving to both lighten the overall structure and create an interplay of light and shadow. These niches are adorned with decorative arches supported by pairs of semi-columns, adding a decorative element to the facades.

The central arches of the church are approximately twice the width and height of the side arches, encompassing the windows of the building. The northern and southern facades are separated by pentagonal flat arches, adorned with decorative elements (Figs. 9 and 10). On the northern facade, at the base and top of the large cross, "eternity" rosettes can be found. Similarly, beneath the arch on the southern wall, there is a narrow, elongated window intricately decorated, with a rosette featuring a star positioned above it.

The eastern facade of the church features similar semicircular arches (Fig. 11). The cross on the western facade is part of a more elaborate sculpture (for further details on this and other sculptures, please refer to the section on the dome and sculptures of the Gandzasar church). Subsequently, the addition of the gavit extension partially obstructed the view of the western facade, making a significant portion of the sculpted composition nearly imperceptible. It is not visible from above, from the gavit, or from the surrounding area of the church (Fig. 12).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-scaled.jpg?v=1686558473" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-scaled.jpg?v=1686558473 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-225x300.jpg?v=1686558473 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-768x1024.jpg?v=1686558473 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1152x1536.jpg?v=1686558473 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1536x2048.jpg?v=1686558473 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-278x370.jpg?v=1686558473 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 9 The northern facade, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-scaled.jpg?v=1686558891" width="1703" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-scaled.jpg?v=1686558891 1703w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-200x300.jpg?v=1686558891 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-681x1024.jpg?v=1686558891 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-768x1154.jpg?v=1686558891 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1022x1536.jpg?v=1686558891 1022w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1363x2048.jpg?v=1686558891 1363w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-246x370.jpg?v=1686558891 246w" sizes="(max-width: 1703px) 100vw, 1703px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 11 The eastern facade, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-scaled.jpg?v=1686558843" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-scaled.jpg?v=1686558843 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-300x225.jpg?v=1686558843 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1024x768.jpg?v=1686558843 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-768x576.jpg?v=1686558843 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1536x1152.jpg?v=1686558843 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2048x1536.jpg?v=1686558843 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-370x278.jpg?v=1686558843 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 10 The southern facade, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-scaled.jpg?v=1686558937" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-scaled.jpg?v=1686558937 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-300x199.jpg?v=1686558937 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1024x681.jpg?v=1686558937 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-768x511.jpg?v=1686558937 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1536x1021.jpg?v=1686558937 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-2048x1362.jpg?v=1686558937 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-370x246.jpg?v=1686558937 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-272x182.jpg?v=1686558937 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 12 The western facade, photo by H. Petrosyan.

Bibliography

CAE 5 - Corpus of Armenian Epigraphy, issue 5, Artsakh, Institute of Archaeology and Ethnography of the Armenian SSR, Publishing House of the USSR Academy of Sciences, Yerevan, 1982.

Hasratyan 1992 – Hasratyan M., Artsakh School of Armenian Architecture, Publishing House of the Academy of Sciences of RA, Yerevan.

Khalpakhchyan 1973 - Khalpakhchyan O. Sanahin: Architectural Ensemble of Armenia in the 10th–13th centuries, M.

Yakobson 1977 - Yakobson A., From the History of Armenian Medieval Architecture Bulletin of Social Sciences, No. 12.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Surb Hovhannes Mkrtich church of Gandzasar - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Surb Hovhannes Mkrtich church of Gandzasar - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="The Gandzasar monastic complex consists of several buildings, including the church, vestibule (gavit), monastic cells, refectory, and utility facilities. In addition, the monastery complex includes a two-story school building that dates back to the 19th century (see Fig. 1). Each building has a surrounding wall with gates situated on the western and southern sides. A vast cemetery extends beyond the southern wall of the monastery complex (Fig. 2)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-06-20T11:36:58+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-scaled.jpg?v=1686555101" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/","name":"Surb Hovhannes Mkrtich church of Gandzasar - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-12T08:36:59+00:00","dateModified":"2023-06-20T11:36:58+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Surb Hovhannes Mkrtich church of Gandzasar"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


The dome of the Surb Hovhannes Mkrtich Church of Gandzasar, with its sculptural iconographic system and artistic style, holds a unique place in the history of medieval Armenian architecture and art (Fig. 1). The fan-shaped dome of the Surb Hovhannes Mkrtich Church of Gandzasar is supported by a polyhedral drum, featuring 16 sections that terminate with small pediments. The sides of the drum are adorned with clusters of tall semi-columns, culminating in intricately sculpted capitals (Fig. 2).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-scaled.jpg?v=1687257139" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-scaled.jpg?v=1687257139 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-300x200.jpg?v=1687257139 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-1024x683.jpg?v=1687257139 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-768x512.jpg?v=1687257139 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-1536x1024.jpg?v=1687257139 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-2048x1365.jpg?v=1687257139 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-370x247.jpg?v=1687257139 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-272x182.jpg?v=1687257139 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the dome from the southwest, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1.jpg?v=1687257211" width="2048" height="1362" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1.jpg?v=1687257211 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-300x200.jpg?v=1687257211 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-1024x681.jpg?v=1687257211 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-768x511.jpg?v=1687257211 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-1536x1022.jpg?v=1687257211 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-370x246.jpg?v=1687257211 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-272x182.jpg?v=1687257211 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The western facets of the dome from the northwest, photo by H. Petrosyan.

The external alcoves with a triangular design, in the depth of which are semi-columns bearing diverse sculptures and frequently exquisitely sculpted, lighten the solid mass of the wall of eight of the facets.

The remaining facets are flat, and four of them open the drum's tall, thin windows. The latter are enclosed in rectangular frames that have beautiful embellishments on them. Above the windows are rosettes or thematic bas-reliefs.

The remaining four facets feature round windows, which are opened and adorned with intricately carved frames consisting of wide and deep ribs. These windows can be found on the southeast and southwest sides.

One of the facets stands out as it is solely ornamented with a lavish lace rosette, lacking a window.

The sculptures within the dome drum hold significant symbolic meaning, and they are meticulously arranged in a specific order within the sessions. These sculptures depict Christian iconography associated with the princely house of Khachen. Their arrangement appears to convey a summarization of devotion to the entirety of Christian history, the fulfillment of divine commandments, the reverence for parental behest, and the fear of God. The iconographic series begins from the western front, encompassing not only the composition of the drum session but also incorporating the unique composition of the crucifixion on the west facade (Fig. 3).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1.jpg?v=1687257735" width="1363" height="1533" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1.jpg?v=1687257735 1363w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-267x300.jpg?v=1687257735 267w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-910x1024.jpg?v=1687257735 910w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-768x864.jpg?v=1687257735 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-329x370.jpg?v=1687257735 329w" sizes="(max-width: 1363px) 100vw, 1363px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 The compositions depicted on the central facet of the western dome and the western facade of the church, photo by H. Petrosyan.

Before the addition of the gavit, the western facade of the church was fully visible and showcased three vertically arranged compositions: the Crucifixion (Fig. 4), the Paccancy, and the Righteous Judgment (Fig. 5). These compositions appeared to serve as a concise representation of the divine interventions and blessings bestowed upon the Khachen princely house in the highlands. On the facets to the right and left of this central axis, two men with the same face, a beech beard, and the same clothes and overall similar appearance, are cross-seated, each holding a miniature of the church above their heads (Figs. 2, 6, 7).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1.jpg?v=1687257880" width="1046" height="1624" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1.jpg?v=1687257880 1046w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-193x300.jpg?v=1687257880 193w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-660x1024.jpg?v=1687257880 660w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-768x1192.jpg?v=1687257880 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-989x1536.jpg?v=1687257880 989w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-238x370.jpg?v=1687257880 238w" sizes="(max-width: 1046px) 100vw, 1046px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 The composition of the crucifixion on the western facade of the church, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-scaled.jpg?v=1687257997" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-scaled.jpg?v=1687257997 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-300x200.jpg?v=1687257997 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-1024x681.jpg?v=1687257997 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-768x511.jpg?v=1687257997 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-1536x1022.jpg?v=1687257997 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-2048x1363.jpg?v=1687257997 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-370x246.jpg?v=1687257997 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-272x182.jpg?v=1687257997 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 Prince Vakhtang holding the model of the church, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-scaled.jpg?v=1687259160" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-scaled.jpg?v=1687259160 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-199x300.jpg?v=1687259160 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-681x1024.jpg?v=1687259160 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-768x1155.jpg?v=1687259160 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-1021x1536.jpg?v=1687259160 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-1362x2048.jpg?v=1687259160 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-246x370.jpg?v=1687259160 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 9 The miniature of the northern front, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1.jpg?v=1687257940" width="1878" height="2000" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1.jpg?v=1687257940 1878w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-282x300.jpg?v=1687257940 282w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-962x1024.jpg?v=1687257940 962w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-768x818.jpg?v=1687257940 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-1442x1536.jpg?v=1687257940 1442w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-347x370.jpg?v=1687257940 347w" sizes="(max-width: 1878px) 100vw, 1878px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 The compositions featured on the central facet of the western dome, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-scaled.jpg?v=1687258056" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-scaled.jpg?v=1687258056 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-300x200.jpg?v=1687258056 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-1024x681.jpg?v=1687258056 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-768x511.jpg?v=1687258056 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-1536x1022.jpg?v=1687258056 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-2048x1363.jpg?v=1687258056 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-370x246.jpg?v=1687258056 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-272x182.jpg?v=1687258056 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 Prince Hasan holding the model of the church, photo by H. Petrosyan.

According to researchers, these sculptures represent Hasan Jalal Dola and his son Atabak, who commissioned the construction of the church (Yakobson 1977, 67). However, it should be noted that Atabak is not mentioned in the historical records pertaining to the church's construction. Instead, the inscriptions specifically mention Hasan's father, Vakhtang, and his commandment to build a church.  "I, Jalal Dola Hasan, a humble servant of God, the son of Vakhtang... Before my father passed away, he entrusted me and my mother Khorishah, the daughter of Sargis the Great, a respected prince, with the task of constructing a church and establishing a cemetery for our ancestors in Gandzasar... "(cf. CAE 5, 38; cf. Ulubabyan 1981, 87–88). It is highly likely that these are indeed the sculptures of Vakhtang and Hasan as patrons of the church. Furthermore, following the father-son sequence, it is probable that the figure on the left represents Vakhtang (see Fig. 6), while the figure on the right represents Hasan (see Fig. 7). This interpretation is supported by the fact that the miniature held by Hasan bears a striking resemblance to the westward view of the Gandzasar church. Additionally, the replica associated with Vakhtang corresponds to the only remaining contemporary domed church in the region of Inner Khachen, namely the Surb Astsvatsatsin Church of Poghosagomer (see Fig. 8). The church's inscription confirms that it was erected during Vakhtang's reign (CAE 5, 91).

The models of the drum of the Gandzasar Church, along with the sculptures of the builders, belong to the category of donative art that can be found in various Armenian monasteries, including Aghtamar, Haghpat, Sanahin, Harichavank, Haghartsin, and others. Additionally, within the Gandzasar Church, there is a miniature that serves as a pediment decoration. The tops of all four pediments of the structure are adorned with distinct miniatures showcasing small domes (Fig. 9). Such decorative ornaments on the pediments are also commonly found in other architectural complexes of the time, including Harichavank, Abdrazakash St. Grigor, Geghard, and others.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-scaled.jpg?v=1687259101" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-scaled.jpg?v=1687259101 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-300x199.jpg?v=1687259101 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-1024x681.jpg?v=1687259101 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-768x511.jpg?v=1687259101 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-1536x1021.jpg?v=1687259101 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-2048x1362.jpg?v=1687259101 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-370x246.jpg?v=1687259101 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-272x182.jpg?v=1687259101 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 8 Surb Astvatsatsin Church of Poghosagomer, photo by H. Petrosyan.

Proceeding from the western side to the southern side, the iconographic sequence of the dome unfolds with sculptures portraying kneeling women engaged in prayerful gestures (Fig. 10). Flanking these figures are depictions of the Virgin Mary and the child, while above their heads, a representation of "hooshkapariks, mythical spirits associated with the belief that they dwelled within ruins" can be observed. Considering the contextual logic of the church building inscription, it is highly probable that the depicted figure here represents Khorishah, Hasan's mother and his wife Mamkan. "Before my father passed away, he entrusted me and my mother Khorishah, the daughter of Sargis the Great, a respected prince, with the task of constructing a church and establishing a cemetery for our ancestors in Gandzasar. The construction of the church commenced in the year 765 of the Armenian Calendar (1216) with the divine assistance of the Benefactor (God). After we completed the construction of the wall above the windows, my mother decided to renounce worldly life and embarked on her third pilgrimage to Jerusalem. She embraced a life of devotion, wearing a cilice and dedicating many years in seclusion near the Temple of the Lord. On the day of the Holy Resurrection of Christ, she peacefully passed away and was laid to rest there" (cf. CAE 5, 38, cf. Ulubabyan 1981, 87-88). In the iconographic series, the subsequent sculptures portray animals, including a bull, an eagle, and a ram (Figs. 11, 12). Notably, the first two animal sculptures are intertwined with the composition of the crucifixion. These animal representations symbolize the military prowess of Khachen rule and its rulers.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-scaled.jpg?v=1687259309" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-scaled.jpg?v=1687259309 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-300x199.jpg?v=1687259309 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-1024x681.jpg?v=1687259309 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-768x511.jpg?v=1687259309 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-1536x1021.jpg?v=1687259309 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-2048x1362.jpg?v=1687259309 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-370x246.jpg?v=1687259309 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-272x182.jpg?v=1687259309 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 10 The southern facets of the dome with sculptures of Khorishah and Mamkhan, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-scaled.jpg?v=1687259443" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-scaled.jpg?v=1687259443 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-300x199.jpg?v=1687259443 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-1024x681.jpg?v=1687259443 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-768x511.jpg?v=1687259443 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-1536x1021.jpg?v=1687259443 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-2048x1362.jpg?v=1687259443 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-370x246.jpg?v=1687259443 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-272x182.jpg?v=1687259443 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 12 A head sculpture of a ram, on one of the eastern facets, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-scaled.jpg?v=1687259393" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-scaled.jpg?v=1687259393 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-199x300.jpg?v=1687259393 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-681x1024.jpg?v=1687259393 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-768x1155.jpg?v=1687259393 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-1021x1536.jpg?v=1687259393 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-1362x2048.jpg?v=1687259393 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-246x370.jpg?v=1687259393 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 11 A head sculpture of a bull, on one of the eastern facets, photo by H. Petrosyan.

The sculptures adorning the dome of Surb Hovhannes Mkrtich Church are not only remarkable in terms of architectural ornamentation but also hold profound meaning. Anatoly Yakobson was the first scholar to delve into their semantic interpretation. He notably criticized the misleading and unscientific publications of Azerbaijani "experts" regarding these sculptures (Yakobson 1977, 75, 76).

The iconographic series of the Gandzasar dome represented a significant innovation that embodied the essence of its time when the political-liberational component was included alongside the solely religious-ecclesiastical one, fusing the religious with political accomplishments.

Bibliography

CAE 5 - Corpus of Armenian Epigraphy, issue 5, Artsakh/ made by S. Barkhudaryan, Publishing House of the USSR Academy of Sciences of RA, Yerevan, 1982.

Ulubabyan 1981 - Ulubabyan B., Gandzasar, "Armenia" publishing house, Yerevan.

Yakobson 1977 - Yakobson A., from the history of Armenian medieval architecture. Bulletin of Social Sciences, No. 12․

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The dome and sculptural compositions of the Surb Hovhannes Mkrtich Church of Gandzasar - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-dome-and-sculptural-compositions-of-the-surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The dome and sculptural compositions of the Surb Hovhannes Mkrtich Church of Gandzasar - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="The dome of the Surb Hovhannes Mkrtich Church of Gandzasar, with its sculptural iconographic system and artistic style, holds a unique place in the history of medieval Armenian architecture and art (Fig. 1). The fan-shaped dome of the Surb Hovhannes Mkrtich Church of Gandzasar is supported by a polyhedral drum, featuring 16 sections that terminate with small pediments. The sides of the drum are adorned with clusters of tall semi-columns, culminating in intricately sculpted capitals (Fig. 2)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-dome-and-sculptural-compositions-of-the-surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-22T19:25:59+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-scaled.jpg?v=1687257139" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="6 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-dome-and-sculptural-compositions-of-the-surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-dome-and-sculptural-compositions-of-the-surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/","name":"The dome and sculptural compositions of the Surb Hovhannes Mkrtich Church of Gandzasar - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-20T11:12:37+00:00","dateModified":"2023-07-22T19:25:59+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-dome-and-sculptural-compositions-of-the-surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-dome-and-sculptural-compositions-of-the-surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-dome-and-sculptural-compositions-of-the-surb-hovhannes-mkrtich-church-of-gandzasar/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The dome and sculptural compositions of the Surb Hovhannes Mkrtich Church of Gandzasar"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Купол церкви Сурб Ованнес Мкртич (святого Иоанна Крестителя) монастыря Гандзасар системой своей скульптурной иконографии и художественным стилем уникален для армянской средневековой архитектуры и в истории искусства (рис. 1). Многогранный барабан поддерживает зонтичный купол, каждая из его 16-ти граней заканчивается маленьким фронтоном, а края акцентированы группами высоких полуколонн, которые, в свою очередь, венчаются скульптурными капителями (рис. 2).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-scaled.jpg?v=1687257139" width="2560" height="1707" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-scaled.jpg?v=1687257139 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-300x200.jpg?v=1687257139 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-1024x683.jpg?v=1687257139 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-768x512.jpg?v=1687257139 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-1536x1024.jpg?v=1687257139 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-2048x1365.jpg?v=1687257139 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-370x247.jpg?v=1687257139 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-272x182.jpg?v=1687257139 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид купола с юго-запада, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1.jpg?v=1687257211" width="2048" height="1362" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1.jpg?v=1687257211 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-300x200.jpg?v=1687257211 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-1024x681.jpg?v=1687257211 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-768x511.jpg?v=1687257211 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-1536x1022.jpg?v=1687257211 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-370x246.jpg?v=1687257211 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1-272x182.jpg?v=1687257211 272w" sizes="(max-width: 2048px) 100vw, 2048px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Западные грани купола с северо-запада, фото Г. Петросяна.

Сплошная масса стены восьми граней облегчена треугольными в сечении внешними нишами, в глубине которых находятся полуколонны, зачастую покрытые искусной резьбой, и носящие различные скульптуры.

Остальные грани ровные, в четырех из которых открыты узкие и высокие окна барабана. Окна окружены прямоугольными рамками, украшенными мелким орнаментом. Над окнами размещены розетки или тематические барельефы.

В остальных четырех, юго-восточном и юго-западном окнах открыты круглые окна, очерченные резными рамами с широким и глубоким ребром.

Одна из граней не имеет окна, она просто украшена розеткой в виде кружевной ленты. Наряду с такими богатыми архитектурно-пространственными решениями и растительно-геометрическими скульптурными изображениями, венцом церковного убранства являются скульптуры, несущие основную смысловую нагрузку барабана купола. Они расположены на гранях в определенном порядке и представляют собой христианскую иконографию княжеского дома Хачена точно так же, как о этом вкратце повествуется в строительной надписи церкви: преданность общехристианской истории и эсхатологии, послания родителей и страх перед Богом (рис. 3). Ряд скульптурных изображений начинается с западного фасада. Необходимо отметить, что здесь композицию грани барабана надо рассматривать в более широком контексте – вместе с уникальной композицией Распятия на западном фасаде (рис. 3).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1.jpg?v=1687257735" width="1363" height="1533" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1.jpg?v=1687257735 1363w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-267x300.jpg?v=1687257735 267w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-910x1024.jpg?v=1687257735 910w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-768x864.jpg?v=1687257735 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1-329x370.jpg?v=1687257735 329w" sizes="(max-width: 1363px) 100vw, 1363px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Композиции центральной западной грани и западного фасада церкви, фото Г. Петросяна.

До пристройки притвора западный фасад церкви был виден полностью, и на нем было представлено три композиции: Распятие (рис. 4), грехопадение и Страшный суд (рис. 5).

Кажется, будто здесь обобщена деятельность, свидетельствующая о преданности Богу, которую хаченский княжеский дом развернул в нагорье. На гранях справа и слева от центральной оси, поджав под себя ноги, сидят двое мужчин с одинаковыми лицами, усами и бородой, в одинаковой одежде и прическе, каждый над головой держит макет церкви (рис. 2, 6, 7).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1.jpg?v=1687257880" width="1046" height="1624" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1.jpg?v=1687257880 1046w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-193x300.jpg?v=1687257880 193w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-660x1024.jpg?v=1687257880 660w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-768x1192.jpg?v=1687257880 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-989x1536.jpg?v=1687257880 989w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1-1-238x370.jpg?v=1687257880 238w" sizes="(max-width: 1046px) 100vw, 1046px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Композиция Распятия на западном фасаде церкви, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-scaled.jpg?v=1687257997" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-scaled.jpg?v=1687257997 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-300x200.jpg?v=1687257997 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-1024x681.jpg?v=1687257997 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-768x511.jpg?v=1687257997 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-1536x1022.jpg?v=1687257997 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-2048x1363.jpg?v=1687257997 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-370x246.jpg?v=1687257997 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1-272x182.jpg?v=1687257997 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Князь Вахтанг с макетом церкви, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-scaled.jpg?v=1687259160" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-scaled.jpg?v=1687259160 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-199x300.jpg?v=1687259160 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-681x1024.jpg?v=1687259160 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-768x1155.jpg?v=1687259160 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-1021x1536.jpg?v=1687259160 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-1362x2048.jpg?v=1687259160 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1-246x370.jpg?v=1687259160 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 9 Макет церкви на северном фасаде, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1.jpg?v=1687257940" width="1878" height="2000" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1.jpg?v=1687257940 1878w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-282x300.jpg?v=1687257940 282w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-962x1024.jpg?v=1687257940 962w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-768x818.jpg?v=1687257940 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-1442x1536.jpg?v=1687257940 1442w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1-1-347x370.jpg?v=1687257940 347w" sizes="(max-width: 1878px) 100vw, 1878px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Композиции западной центральной грани купола, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-scaled.jpg?v=1687258056" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-scaled.jpg?v=1687258056 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-300x200.jpg?v=1687258056 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-1024x681.jpg?v=1687258056 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-768x511.jpg?v=1687258056 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-1536x1022.jpg?v=1687258056 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-2048x1363.jpg?v=1687258056 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-370x246.jpg?v=1687258056 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1-272x182.jpg?v=1687258056 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Князь Гасан с макетом церкви, фото Г. Петросяна.

По мнению исследователей, эти скульптуры принадлежат заказчикам строительства церкви, Гасану Джалал-Дола и его сыну Атабаку (Якобсон 1977, 67).

Отметим, что в надписи о строительстве церкви Атабак вообще не упоминается. Вместо этого упоминается конкретно отец Хасана Вахтанг и его повеление построить церковь («Я, покорный раб Божий Джалай(л) Дола Гасан, сын Вахтанга... Отец мой перед своей смертью завещал мне и матери моей Хоришах, дочери великого князя Саргиса, построить церковь и кладбище отцов наших в Гандзасаре», ср.: САН 5, 38, Улубабян 1981, 87-88).

Более чем вероятно, что в лице заказчиков выступают Вахтанг и Гасан. Следуя последовательности правления отца и сына, кажется очевидным, что фигура слева представляет Вахтанга (рис. 6), а фигура справа — Гасана (рис. 7). Это обосновывается и тем, что макет церкви, который держит Гасан, гораздо больше напоминает церковь Гандзасара, если смотреть с запада. Что касается макета Вахтанга, то единственная сохранившаяся купольная церковь в районе Нижнего Хачена того же периода – это церковь Сурб Аствацацин села Погосагомер (рис. 8), которая, согласно надписи, была построена в годы правления Вахтанга (САН 5, 91).

Макеты церквей на барабане храма Гандзасара вместе со скульптурами ктиторов относятся к группе дарственных скульптур, которые встречаются и в других монастырях Армении (Ахтамар, Ахпат, Санаин, Аричаванк, Агарцин и др.). В церкви Гандзасара макеты церквей встречаются также как разновидность украшения фронтона. Вершины всех четырех фронтонов здания украшены различными миниатюрами, изображающими небольшие купола (рис. 9). Подобные украшения фронтонов довольно распространены также и в других архитектурных комплексах того времени (Аричаванк, Сурб Григор в Бардзракаше, Гегард и др.).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-scaled.jpg?v=1687259101" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-scaled.jpg?v=1687259101 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-300x199.jpg?v=1687259101 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-1024x681.jpg?v=1687259101 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-768x511.jpg?v=1687259101 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-1536x1021.jpg?v=1687259101 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-2048x1362.jpg?v=1687259101 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-370x246.jpg?v=1687259101 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1-272x182.jpg?v=1687259101 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 8 Церковь Сурб Аствацацин села Погосагомер, фото Г. Петросяна.

Ряд скульптурных изображений купола начинается с запада на юг, а следующие скульптуры представляют молящихся на коленях женщин с поднятыми руками (рис. 10). Над их головами изображены ангелы, а по бокам — Богородица с младенцем. Если продолжить следовать логике строительной надписи церкви, более чем вероятно, что здесь изображена мать Хасана Хоришах («Отец мой перед своей смертью завещал мне и матери моей Хоришах, дочери великого князя Саргиса, построить церковь и кладбище отцов наших в Гандзасаре, строительство которого началось в 765-ом году армянского летоисчисления (1216 г.) с помощью Дарителя Благ, и, когда возвели восточную стену до окон, мать моя, отказавшись от светской жизни, в третий раз отправилась в Иерусалим, где, надев власяницу и проведя многие годы в отшельничестве у врат Храма Гроба Господня, ушла в мир иной в День Воскресения Христа, и там же была похоронена» (ср.: САН 5, 38, Улубабян 1981, 87-88) и его супруга Мамкан.

Затем иконографический ряд продолжают скульптурные изображения в виде быка, орла и овцы (рис. 11, 12, между первым и вторым  помещена композиция Распятия), символизирующие военную и боевую мощь Хаченского княжества и ее властителей.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-scaled.jpg?v=1687259309" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-scaled.jpg?v=1687259309 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-300x199.jpg?v=1687259309 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-1024x681.jpg?v=1687259309 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-768x511.jpg?v=1687259309 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-1536x1021.jpg?v=1687259309 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-2048x1362.jpg?v=1687259309 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-370x246.jpg?v=1687259309 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1-272x182.jpg?v=1687259309 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 10 Южные грани купола со скульптурами Хоришах и Мамкан, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-scaled.jpg?v=1687259443" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-scaled.jpg?v=1687259443 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-300x199.jpg?v=1687259443 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-1024x681.jpg?v=1687259443 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-768x511.jpg?v=1687259443 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-1536x1021.jpg?v=1687259443 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-2048x1362.jpg?v=1687259443 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-370x246.jpg?v=1687259443 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1-272x182.jpg?v=1687259443 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 12 Скульптура головы овцы на одной из восточных граней, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-scaled.jpg?v=1687259393" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-scaled.jpg?v=1687259393 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-199x300.jpg?v=1687259393 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-681x1024.jpg?v=1687259393 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-768x1155.jpg?v=1687259393 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-1021x1536.jpg?v=1687259393 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-1362x2048.jpg?v=1687259393 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1-246x370.jpg?v=1687259393 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 11 Скульптура головы быка на одной из восточных граней, фото Г. Петросяна.

Как видим, скульптуры на куполе церкви Сурб Ованнес Мкртич являются не только исключительным образцом архитектурного убранства, но и имеют смысловое содержание. Первым интерпретатором их семантики является Анатолий Якобсон, который также специально ссылался на ложные и антинаучные публикации азербайджанских «специалистов» (Якобсон 1977, 75, 76).

Ряд скульптурных изображений на куполе церкви Гандзасара являлся важным нововведением, отвечающим духу времени, когда в иконографию наряду с чисто религиозно-церковной вводилась и политико-освободительная составляющая, сочетающая религиозное с политическими достижениями.

Литература

САН 5 – Свод армянских надписей. Книга 5, Арцах. Составитель: Бархударян С., Ереван, 1982, изд. АН АрмССР, Ереван (на арм.яз.).

Улубабян 1981 - Улубабян Б., Гандзасар, изд. «Айастан», Ереван (на арм.яз.).

Якобсон 1977 - Якобсон А.,Из истории армянского средневекового зодчества. Вестник общественных наук, №12.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Купол и скульпурные композиции церкви Сурб Ованнес Мкртич монастыря Гандзасар - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/купол-и-скульпурные-композиции-церкв/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Купол и скульпурные композиции церкви Сурб Ованнес Мкртич монастыря Гандзасар - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Купол церкви Сурб Ованнес Мкртич (святого Иоанна Крестителя) монастыря Гандзасар системой своей скульптурной иконографии и художественным стилем уникален для армянской средневековой архитектуры и в истории искусства (рис. 1). Многогранный барабан поддерживает зонтичный купол, каждая из его 16-ти граней заканчивается маленьким фронтоном, а края акцентированы группами высоких полуколонн, которые, в свою очередь, венчаются скульптурными капителями (рис. 2)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/купол-и-скульпурные-композиции-церкв/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-06-24T13:18:44+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2-1-scaled.jpg?v=1687257139" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1707" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%83%d0%bf%d0%be%d0%bb-%d0%b8-%d1%81%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d0%bf%d1%83%d1%80%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b2/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%83%d0%bf%d0%be%d0%bb-%d0%b8-%d1%81%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d0%bf%d1%83%d1%80%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b2/","name":"Купол и скульпурные композиции церкви Сурб Ованнес Мкртич монастыря Гандзасар - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-20T11:12:37+00:00","dateModified":"2023-06-24T13:18:44+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%83%d0%bf%d0%be%d0%bb-%d0%b8-%d1%81%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d0%bf%d1%83%d1%80%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b2/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%83%d0%bf%d0%be%d0%bb-%d0%b8-%d1%81%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d0%bf%d1%83%d1%80%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b2/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%ba%d1%83%d0%bf%d0%be%d0%bb-%d0%b8-%d1%81%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d0%bf%d1%83%d1%80%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8-%d1%86%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b2/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Купол и скульпурные композиции церкви Сурб Ованнес Мкртич монастыря Гандзасар"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->