Տեղադրությունը

Գանձասարի վանքը գտնվում է Արցախի պատմական Խաչեն գավառում, լեռնաշխարհի երկրորդ խոշոր գետի՝ Խաչենագետի վերնահովտում, նրա աջ ափին, Գանձասար կոչվող անտառապատ լեռան ընդարձակ դարավանդի վրա, Արցախի հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Վանք գյուղից մոտ մեկ և կես կմ արևմուտք:

Այն տեղադրությամբ գերիշխում է գետահովտի վրա՝ բնապատկերում ցայտուն առանձնանալով նաև իր ուրվագծով (նկ. 1, 2, 3):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-scaled.jpg?v=1686035494" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-scaled.jpg?v=1686035494 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-300x200.jpg?v=1686035494 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-1024x681.jpg?v=1686035494 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-768x511.jpg?v=1686035494 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-1536x1022.jpg?v=1686035494 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2048x1363.jpg?v=1686035494 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-370x246.jpg?v=1686035494 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-272x182.jpg?v=1686035494 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Վանքի ընդհանուր տեսքը, լուս. Հրայր Բազեի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-scaled.jpg?v=1686035550" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-scaled.jpg?v=1686035550 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-300x199.jpg?v=1686035550 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-1024x681.jpg?v=1686035550 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-768x511.jpg?v=1686035550 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-1536x1021.jpg?v=1686035550 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2048x1362.jpg?v=1686035550 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-370x246.jpg?v=1686035550 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-272x182.jpg?v=1686035550 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Վանքի ընդհանուր տեսքը Գանձասար լեռան ստորոտից, լուս. Հ. Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-scaled.jpg?v=1686035589" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-scaled.jpg?v=1686035589 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-300x200.jpg?v=1686035589 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-1024x681.jpg?v=1686035589 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-768x511.jpg?v=1686035589 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-1536x1022.jpg?v=1686035589 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2048x1363.jpg?v=1686035589 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-370x246.jpg?v=1686035589 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-272x182.jpg?v=1686035589 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 3 Խաչենագետի վերնահովիտը Գանձասարի վանքից, լուս. Հ. Պետրոսյանի:

Պատմական ակնարկ

Գանձասարի մասին առաջին գրավոր հիշատակությունը վերաբերում է 949 թվականին։ Այդ թվականին Հայոց Անանիա Մոկացի կաթողիկոսը՝ անհանգստացած Աղվանից եկեղեցու քաղկեդոնական խոտորումներով, գալիս է Արցախ և հոգևորականության ու նշանավոր իշխանների մասնակցությամբ ժողով գումարում: Մասնակիցների շարքում կաթողիկոսը հիշատակում է նաև «Հայր Սարգիս՝ Գանձասարու վանական» (Անանիա 1897, 134): Պատմագիր Ստեփանոս Օրբելյանը այս դեպքերի կապակցությամբ հիշատակում է «եկեղեցապանն Գանձասարու» (Օրբելեան 1910, 279)։

12-րդ դարում Գանձասարը հայտնի էր որպես Խաչենի իշխանների տոհմական տապանատուն: Այսպես, Մխիթար Գոշը 12-րդ դարի կեսի Արցախի ասպատակությունների կապակցությամբ գրում է, որ Գրիգոր իշխանին «առեալ բերին ի վանքն՝ անուանեալ Գանձասար, որ էր տապանատուն նախնեաց նորա, եւ անդ թաղեցին զնա» (Կաղանկատուացի 1983, 355): Նույնը հավաստում է և Գանձակեցին՝  «Շինեաց…մի եկեղեցի գեղեցկազարդ յօրինուածով, գմբեթարդ…ի վանքն, որ կոչի Գանձասար…ի տեղի շիրմի իւրեանց» (Գանձակեցի 1961, 269-270): Նույնը կարդում ենք և եկեղեցու կառուցման արձանագրության մեջ. «զի շինեսցուք եկեղեցի ի գերեզմանատան հարց մերոց ի Գանձասար» (ԴՀՎ 5, 38): Այսօր էլ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու հյուսիսային պատին կից իր տեղում պահպանվել է Հասան Մեծի՝ իր կնոջ և դստեր գերեզմանի վրա 1181 թվականին կանգնեցրած խաչքարը (նկ. 4): Սա հիմք է տալիս կարծել, որ հին գերեզմանատան նախկին եկեղեցին կամ մատուռը զբաղեցրել է մոտավորապես այն տեղը, որտեղ հիմա կանգուն եկեղեցին է: Երևի հին կառույցին են պատկանել և ներկա կառույցի պատերում ագուցված երկու սալերը՝ վաղքրիստոնեական խաչային հորինվածքներով (նկ. 5, 6):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-scaled.jpg?v=1686035780" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-scaled.jpg?v=1686035780 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-199x300.jpg?v=1686035780 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-681x1024.jpg?v=1686035780 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-768x1155.jpg?v=1686035780 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1021x1536.jpg?v=1686035780 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1362x2048.jpg?v=1686035780 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-246x370.jpg?v=1686035780 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4  Հասան Մեծի կանգնեցրած խաչքարը, 1181 թ., լուս. Հ. Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-scaled.jpg?v=1686035844" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-scaled.jpg?v=1686035844 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-300x199.jpg?v=1686035844 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1024x681.jpg?v=1686035844 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-768x511.jpg?v=1686035844 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1536x1021.jpg?v=1686035844 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2048x1362.jpg?v=1686035844 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-370x246.jpg?v=1686035844 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-272x182.jpg?v=1686035844 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Վաղքրիստոնեական խաչային հորինվածքներով սալեր՝ ներդրված Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու պատերում, լուս. Հ. Պետրոսյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-scaled.jpg?v=1686035893" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-scaled.jpg?v=1686035893 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-300x199.jpg?v=1686035893 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1024x681.jpg?v=1686035893 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-768x511.jpg?v=1686035893 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1536x1021.jpg?v=1686035893 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2048x1362.jpg?v=1686035893 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-370x246.jpg?v=1686035893 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-272x182.jpg?v=1686035893 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Վաղքրիստոնեական խաչային հորինվածքներով սալեր՝ ներդրված Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու պատերում, լուս. Հ. Պետրոսյանի:

Վանական համալիրի Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կառուցել է Արցախ-Խաչենի իշխանաց իշխան Հասան-Ջալալ Դոլան 1216-1238 թվականներին։ Այդ մասին է փաստում կառույցի ներսում, հյուսիսային պատին, դասական բոլորգիր եկաթագրով գրված և կարմիր ներկով ընդգծված արձանագրության (27 տող) վերին, հատվածը` տեղադրված պատուհանի երկու կողմերում  (նկ. 7)։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-scaled.jpg?v=1686035990" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-scaled.jpg?v=1686035990 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-300x200.jpg?v=1686035990 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1024x681.jpg?v=1686035990 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-768x511.jpg?v=1686035990 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1536x1022.jpg?v=1686035990 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2048x1363.jpg?v=1686035990 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-370x246.jpg?v=1686035990 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-272x182.jpg?v=1686035990 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 7 Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու կառուցման արձանագրութունը, լուս. Հ. Պետրոսյանի:

Պատմական աղբյուրներում Հասան Ջալալին մի շարք տիտղոսներ են տրվել՝ «Ինքնակալ, իշխանաց իշխան տեր Խաչենու, թագաւոր, իշխան Խաչենո և Ըռանա, մեծ արքա, Աղուանից արքայ, բնակաւոր ինքնակալ բարձր և մեծ Արցախական աշխարհի թագաւոր և ի հոգնասահաման նահանգի» և այլն (ԴՀՎ 5, 37): Տաճարի շինարարական արձանագրությունը ներկայացնում է Խաչենի իշխանի, նրա տոհմի ու ծնողների քրիստոնեական առաքելությունը, եկեղեցու կառուցման պատգամն ու կարևորությունը. «Ես, նուաստ ծառա Ա[ստուծո]յ Ջալայ(լ) Դաւլ|այ Հասան, որդի Վախտանգա, թոռն Մեծին |Հասանա, բնակաւոր ինքնակալ բարձր |եւ մեծ Արցախական աշխարհի,  ի Խ[աւխ|անա]բերդի՝ յոքնասահման նահա[ն]|գաւք: Զի հայր իմ ի վախճան կենաց ելից |իւր աստեացս անդարձ՝ կտակի հա|ստատեաց ինձ եւ մաւրն իմ Խորիշահի, որ էր |դուստր մեծ իշխանաց իշխանին |Սարգսի՝ զի շինեսցուք եկեղեցի ի գերեզ|մանատան հարց մերոց ի Գանձասար, |զոր սկսե[ա]լ մեր :ՈԿԵ: (1216)  թվին հայոց աւգնութ[եամ]բ բարեր|արին: Եւ ի խփել լուսամտին արեւել|ից մայրն իմ կրաւնաւորեալ չոգաւ յԵ[րուսաղե]մ եր|րորդ անգամ եւ անդէն ի դրան Յարու|թե[ան] խարազանազգեաց ճգնութ[եամ]բ, բազմամեա   |ժուժկալութ[եամ]բ հանգեաւ ի Ք[րիստո]ս լուսո վ|կաութ[եամ]բ եւ անդէն պահեցաւ: Իսկ մեր զբ[ա]զմ|ածուփ կիրս կենցաղոյս ի մտի եդ|եալ փոյթ գործո արարեալ աւարտումն եղ|եւ շնորհաւք ողորմութ[եամ]բ ամենայ|գութ Տ[եառ]ն :ՈՁԷ: (1238) թվի՝ գաւտեւորեալ ամենա|զան ձեւով, պատկերազան, յաւ[րի]նակերտ, գմբեթարդ [յ]աւրինուածաւք, յա[ւ]ժար|ութե[ամբ] կամաց մերոց, որպէս տեսանէ| Ա[ստուա]ծ» (հմմտ․ ԴՀՎ 5, 38, հմմտ. Ուլուբաբյան 1981, 87-88):

Ըստ Կիրակոս Գանձակեցու՝ եկեղեցու օծումը կայացել է 1240 թվականին՝ Վարդավառի մեծ տոնին, որի ժամանակ ներկա են եղել Աղվանքի Ներսես կաթողիկոսը, վանական Վարդապետը, իշխաններ, եպիսկոպոսներ, Հայաստանի վանքերի շատ առաջնորդներ և 700 քահանա։ Պատմիչը հիացմունքով է պատմում այդ իրադարձությունների մասին (Գանձակեցի 1961, 270):

Եկեղեցու անվան հետ կապված նկատենք, որ Հասան Ջալալյան իշխանական տան կողմից համաքրիստոնեական (և ոչ տեղական-ավանդական) սրբերին նվիրված տաճարների կառուցումը (Գանձասարի Հովհաննես Մկրտիչ, Վաճառի սուրբ Ստեփանոս) տեղավորվում է այն ընդհանուր միտումի մեջ, որ դիտվում է 12-րդ դարի վերջերից սկսած, երբ Զաքարյան ազատագրական պայքարը նոր բարձրացող հայ իշխանական տներին ուղղորդում է դեպի ընդհանուր քրիստոնեական աշխարհի ազատագրման առաքելությունը: Արցախում կարելի է առանձնացնել Մխիթար Գոշի և Վանական վարդապետի ջանքերով Դադո-Դադի-Դադուին Թադեոս առաքյալի աշակերտը և Դադիվանքը առաքելադիր հռչակելը (տե՛ս Դադիվանք. Սուրբ Դադիի և նրա գերեզմանի մասին - Monument Watch)։ Նման մտայնության հետագա դրսևորում կարելի է համարել նաև Դադիվանքի Կաթողիկե Սուրբ Նշան  եկեղեցու որմնանկարների թեմաների ընտրությունը,  և հատկապես եկեղեցու հյուսիսային պատին ներկայացված  և մեր հուշարձանի հետ անմիջապես առնչվող՝ սուրբ Ստեփանոսի քարկոծման տեսարանը: Նման իրողության ավելի ընդարձակ գաղափարական և աշխարհագրական հենքի մասին կարող են վկայել բազմաթիվ այլ փաստեր ևս (Պետրոսյան 2017, 236-237)։

15-րդ դարում Գանձասարը դառնում է Աղվանքի կաթողիկոսության կենտրոնը (Գանձակեցի 1961, 392։ ԴՀՎ 5, 40-41): 17-րդ դարում նորոգվում են տաճարն ու գավիթը, վանքը շրջապատվում է պարիսպներով, որոնց ներսից կից էլ կառուցվում են բնակելի խցերն ու սեղանատունը (Ուլուբաբյան 1981, 150-153): Հասան-Ջալալյան տոհմի իշխանների հոգածության շնորհիվ Գանձասարը ստանձնում է հոգևոր գլխավոր կենտրոնի դերակատարումը։ 18-րդ դարում վանքը դառնում է ազատագրական շարժումների կենտրոն։ Այստեղ կաթողիկոսների հետ հանդիպումներ են ունեցել հայ ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչներ Իսրայել Օրին և Հովսեփ Էմինը։ Այս շրջանում Գանձասարի վանքը հոգևոր և քաղաքական կենտրոն լինելուց բացի վերածվում է նաև Ղարաբաղի մելիքությունների ռազմական կենտրոնի։ Այդ գործառույթները վանքը պահպանել է մինչև 1815 թվականը, երբ ցարական կառավարության հրահանգով Գանձասարի կաթողիկոսությունը վերանում է, իսկ նրան փոխարինած միտրոպոլիտության աթոռանիստը դառնում է Շուշին։

Վանքն ունեցել է հարուստ ձեռագրատուն, դպրանոց, որտեղ ստեղծվել են բարձրարժեք ձեռագրեր, կրթվել են հոգևոր գործիչներ, որոնք իրենց նպաստն են բերել Խաչենի և հարակից շրջանների մշակութային կյանքի զարգացմանը։

Գրականություն

Անանիա 1897 - Տեառն Անանիայի Հայոց կաթողիկոսի Յաղագս ապստամբութեան տանն Աղուանից,  «Արարատ», թիվ Գ:

Գանձակեցի 1961 – Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմություն Հայոց, աշխատասիրությամբ Կ. Ա. Մելիք-Օհանջանյանի, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., Երևան:

ԴՀՎ 5 – Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5, Արցախ, կազմեց Ս. Բարխուդարյան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ, Երևան, 1982:

Կաղանկատուացի 1983 – Մովսէս Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, քննական բնագիրը և ներածությունը Վ. Առաքելյանի, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան:

Պետրոսյան 2017 – Պետրոսյան Հ., Վաճառի սուրբ Ստեփանոս վանքի պեղումները և համաքրիստոնեական սրբերի ու մասունքների արդիականացման խնդիրները 13-րդ դարում, Հայաստանը և արևելաքրիստոնեական քաղաքակրթությունը, Միջազգային գիտաժողովի զեկուցումներ և զեկուցումների դրույթներ, Երևան, «Գիտություն» հրատ., էջ 231-237:

Ուլուբաբյան 1981 – Ուլուբաբյան Բ., Գանձասար, «Հայաստան» հրատ., Երևան:

Օրբելեան 1910 – Ստեփաննոսի Օրբէլեան արքեպիսկոպոսի Պատմութիւն նահանգին Սիսական, Թիֆլիս, Ն. Աղանեանցի տպարան:

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Գանձասարի վանքը. ընդհանուր տեղեկություններ - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-վանքը-ընդհանուր-տեղեկությ/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Գանձասարի վանքը. ընդհանուր տեղեկություններ - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Տեղադրությունը Գանձասարի վանքը գտնվում է Արցախի պատմական Խաչեն գավառում, լեռնաշխարհի երկրորդ խոշոր գետի՝ Խաչենագետի վերնահովտում, նրա աջ ափին, Գանձասար կոչվող անտառապատ լեռան ընդարձակ դարավանդի վրա, Արցախի հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Վանք գյուղից մոտ մեկ և կես կմ արևմուտք: Այն տեղադրությամբ գերիշխում է գետահովտի վրա՝ բնապատկերում ցայտուն առանձնանալով նաև իր ուրվագծով (նկ. 1, 2, 3):" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-վանքը-ընդհանուր-տեղեկությ/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-08T12:05:17+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-scaled.jpg?v=1686035494" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1703" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="5 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5/","name":"Գանձասարի վանքը. ընդհանուր տեղեկություններ - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-06T07:24:46+00:00","dateModified":"2023-07-08T12:05:17+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Գանձասարի վանքը. ընդհանուր տեղեկություններ"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Գանձասարի սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին

Գանձասարի վանքային համալիրը բաղկացած է եկեղեցուց, գավթից, միաբանական խցերից, սեղանատնից, տնտեսական շինություններից, ինչպես նաև 19-րդ դարում կառուցված դպրոցի երկհարկ շենքից (նկ. 1)։ Բոլոր կառույցները  շրջապատված են պարսպով, որի  արևմտյան ու հարավային կողմերում բացվում են մեկական դարպասներ: Պարսպի հարավային  պարսպապատից դուրս սփռված է ընդարձակ գերեզմանոցը (նկ․ 2):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3.jpg?v=1686555041" width="793" height="777" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3.jpg?v=1686555041 793w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-300x294.jpg?v=1686555041 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-768x753.jpg?v=1686555041 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-3-370x363.jpg?v=1686555041 370w" sizes="(max-width: 793px) 100vw, 793px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 1 Վանքի գլխավոր հատակագիծը։ Չափագրությունը՝ Մ. Հասրաթյանի:

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-scaled.jpg?v=1686555101" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-scaled.jpg?v=1686555101 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-300x199.jpg?v=1686555101 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1024x681.jpg?v=1686555101 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-768x511.jpg?v=1686555101 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-1536x1021.jpg?v=1686555101 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-2048x1362.jpg?v=1686555101 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-370x246.jpg?v=1686555101 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-272x182.jpg?v=1686555101 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 2 Համալիրի ընդհանուր տեսքը հարավից, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Վանական համալիրի գերիշխող կառույցը  սբ․  Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին է (նկ. 3), որն ունի արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև հատակագիծ և չորս անկյուններում երկհարկ ավանդատներով կենտրոնագմբեթ հորինվածք (նկ․ 4)։ Դեպի ավանդատների երկրորդ հարկ են տանում  պահունակային աստիճանները։ Աղոթասրահի գլխավոր մուտքը արևմտյան կողմից է: «Ներգծված խաչ» հատակագծային հորինվածքային այս տիպը, առաջանալով 10-րդ դարում հայկական ճարտարապետության մեջ, սերելով «գմբեթավոր դահլիճ»-ից (Հաղպատ-967-991 թթ․, Սանահին-967-972 թթ․, Կեչառիս-1033 թ․), առավել տարածում է ստացել 13-րդ դարում։ Գանձասարի եկեղեցու հորինվածքային տիպին են պատկանում Գեղարդի, Նորավանքի, Հովհաննավանքի, Սաղմոսավանքի, Հառիճավանքի, Խորակերտի համալիրների եկեղեցիները (Якобсон 1977, 60)։ Վերջիններիս  համեմատ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու արևմտյան թևն ավելի երկար է, ինչը ներսում հյուսիսային և հարավային թևերի կրճատման արդյունք է։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-scaled.jpg?v=1686555202" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-scaled.jpg?v=1686555202 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-300x200.jpg?v=1686555202 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1024x681.jpg?v=1686555202 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-768x511.jpg?v=1686555202 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-1536x1022.jpg?v=1686555202 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-2048x1363.jpg?v=1686555202 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-370x246.jpg?v=1686555202 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2-272x182.jpg?v=1686555202 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 3 Եկեղեցին և գավիթը հարավ-արևելքից, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2.jpg?v=1686555978" width="1119" height="635" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2.jpg?v=1686555978 1119w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-300x170.jpg?v=1686555978 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-1024x581.jpg?v=1686555978 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-768x436.jpg?v=1686555978 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-2-370x210.jpg?v=1686555978 370w" sizes="(max-width: 1119px) 100vw, 1119px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 4 Եկեղեցու և գավթի հատակագիծը։ Չափագրությունը՝ Ա. Յակոբսոնի:

Գմբեթը տեղադրված է հորինվածքի կենտրոնում (նկ. 5)։  Ավանդատները նեղ են և երկար: Արևելյան ավանդատները լուսավորվում են եկեղեցու արևելյան ճակատում բացված լուսամուտներով։ Մուտքերն առաջին հարկում աղոթասրահի կողմից  են, իսկ երկրորդ հարկում բեմից են,  պահունակային քարե աստիճաններով։

Արևմտյան ավանդատները լուսավորվում են հյուսիսային և հարավային ճակատներում բացված պատուհաններից։ Մուտքերն  առաջին հարկում արևմտյան խաչաթևից են, իսկ երկրորդ հարկ տանում են շթաքարային մշակում ունեցող պահունակային քարե աստիճանները:

Աղոթասրահը լուսավորվում է հյուսիսային և հարավային պատերում, ինչպես նաև  արևելյան կողմի կիսաշրջանաձև խորանում բացված երեք լայն ու բարձր լուսամուտներով։  Արևմտյան ճակատի նմանատիպ չորրորդ լուսամուտը փակվել է, երբ արևմտյան կողմից եկեղեցուն կցակառուցվել է գավիթը։

Մեկ միասնական ոճով, հարուստ հարդարանքով և գեղարվեստական արտահայտչամիջոցներով են առանձնանում Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու ինչպես ներքին տարածքի, այնպես էլ արտաքին ճակատների հարդարանքը։

Եկեղեցու ներսի սրբատաշ շարվածքը  հուշում է, որ ի սկզբանե այստեղ որմնանկարներ նախատեսված չեն եղել։

Գմբեթատակ քառակուսու անկյունները մշակված են ուղղաձիգ ջլատումներով, որոնք ավարտվում են բազմաստիճան տրամատ ունեցող և աբսիդի պարագծով պտտվող քիվով (նկ. 6)։ Գմբեթակիր կամարները հյուսիսային և հարավային կողմում զարդարված են ատամնաշարով՝ իսկ արևելյան և արևմտյան կողմերում՝ կիսաշրջանաձև կամարաշարով։ Գմբեթատակ քառակուսուց գմբեթին անցումն իրականացված է առագաստների միջոցով։ Սրանց ներքնամասում՝ անկյուններում կան երկրաչափական զարդաքանդակներ (շրջանաձև, աստղաձև, քառակուսի)։ Առագաստների վերին մասում՝ անմիջապես թմբուկի տակ, տեղադրված են եզան, մարդու, խոյի և արծվի բարձրաքանդակներ, որոնք ավանդական են միջնադարյան հայ արվեստի համար և չորս ավետարանիչների խորհրդանշաններն են (նկ. 7)։ Եզան և խոյի այս քանդակները Յակոբսոնը համեմատում է Սանահինի վանքի Սուրբ Աստվածածին (Халпахчьян 1973, табл. 14, 17), Մակարավանքի, Մշկավանքի (Якобсон 1950, 260- 261), Խորանաշատի և այլ հուշարձաններից հայտնի օրինակների հետ և նշում, որ նմանատիպ քանդակները տարածված են եղել նաև 10-րդ դարում, Բագրատունիների ժամանակ և հանդես են գալիս որպես սուրբ կենդանիներ, որոնք ծառայում էին որպես շինության հենարաններ և իմաստավորվում որպես կառույցի պահապաններ (Якобсон 1977, 62-63): Թմբուկը ներսից գլանաձև է ու ջլատվում է ութ զույգ կիսասյունիկներով, որոնք պսակվում են մեկընդմեջ կլոր և ձգված լուսամուտների վրա հանգչող կամարաշարով (նկ. 5)։

Շատ նուրբ ու հարուստ մշակում ունի եկեղեցու բեմառէջքը (նկ. 8)։ Այն պարագծով եզերված է լայն ու խոր ելուստավոր գոտիով։ Շրջանակի ներսում կա ութ շեղանկյունի, որոնք կենտրոնում, լուսաստվեր ստեղծելու համար, թեթևակի խորացված են եռանկյունիներով։ Բոլոր շեղանկյուններն ու եռանկյուններն ունեն բարդ ու չկրկնվող՝ հյուսածո զարդաքանդակներ։ Ըստ Հասրաթյանի՝ նույնպիսի հարդարանք ունի նաև Հառիճավանքի գլխավոր եկեղեցու բեմը (Հասրաթյան 1992, 34)։ Շրջանակից վերև տեղադրված է Հասան Ջալալի խնդրանք-արձանագրությունը. «Որք երկիրպագանէք Ա[ստուա]ծազարդ սրբո սեղանոյս՝ զՀասան զորդի Վախտանգա յիշեցէք ի ս[ուր]բ յաղաւթս ձեր, աղաչեմք» (ԴՀՎ 5, 40):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-scaled.jpg?v=1686557921" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-scaled.jpg?v=1686557921 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-300x225.jpg?v=1686557921 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1024x768.jpg?v=1686557921 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-768x576.jpg?v=1686557921 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-1536x1152.jpg?v=1686557921 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-2048x1536.jpg?v=1686557921 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2-370x278.jpg?v=1686557921 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 5 Եկեղեցու գմբեթը ներսից, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-scaled.jpg?v=1686558209" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-scaled.jpg?v=1686558209 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-300x199.jpg?v=1686558209 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1024x681.jpg?v=1686558209 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-768x511.jpg?v=1686558209 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-1536x1021.jpg?v=1686558209 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-2048x1362.jpg?v=1686558209 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-370x246.jpg?v=1686558209 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1-272x182.jpg?v=1686558209 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 7 Եկեղեցու ավագ խորանի գմբեթարդն ու կից առագաստները, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-scaled.jpg?v=1686558134" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-scaled.jpg?v=1686558134 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-300x199.jpg?v=1686558134 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1024x681.jpg?v=1686558134 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-768x511.jpg?v=1686558134 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-1536x1021.jpg?v=1686558134 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-2048x1362.jpg?v=1686558134 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-370x246.jpg?v=1686558134 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1-272x182.jpg?v=1686558134 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 6 Եկեղեցու հարավ-արևելյան առագաստը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-scaled.jpg?v=1686558310" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-scaled.jpg?v=1686558310 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-300x199.jpg?v=1686558310 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1024x681.jpg?v=1686558310 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-768x511.jpg?v=1686558310 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-1536x1021.jpg?v=1686558310 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-2048x1362.jpg?v=1686558310 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-370x246.jpg?v=1686558310 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/008-272x182.jpg?v=1686558310 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ. 8 Բեմառէջքը, լուսանկարը՝ Հ․Պետրոսյանի։

Եկեղեցու արտաքին տեսքը նույնպես կոթողային և վեհ տեսք ունի և ժամանակին մարմնավորել է Խաչենի իշխանության հզորությունը և նրա տեր Հասան Ջալալի բարձր դիրքն ու հեղինակությունը։ Եկեղեցու խաչաթևերն առանձնանում են բարձր ճակտոններով, որոնցից արևմտյանը, հարավայինն ու հյուսիսայինը ընդգծվում են ելնդավոր խաչերի մեծ քանդակներով: Ճակատներն ունեն զույգ, եռանկյունաձև կտրվածքով խորշեր։ Դրանք թեթևացնում են շենքի զանգվածը, միաժամանակ լույս ու ստվերի «խաղով» աշխուժացնում ճակատները, որոնք մշակված են զույգ կիսասյունիկների վրա հենվող դեկորատիվ կամարաշարով: Միջին կամարները մոտ երկու անգամ լայն ու բարձր են կողայիններից և ներառում են եկեղեցու պատուհանները։ Եկեղեցու հյուսիսային և հարավային ճակատները բաժանված են հնգական տափակ, գեղազարդված կամարներով (նկ. 9, 10)։ Հյուսիսային ճակատի մեծադիր խաչի ստորոտում և վերնամասում «հավերժության» վարդյակներ են։ Հարավային պատի այդ նույն կամարի տակ նեղ, երկար և նրբահյուս զարդանախշերով եզերված լուսամուտ է, որից վերև աստղազարդ վարդյակ է։ Արևելյան ճակատը նույնպես հարդարված է նույնատիպ, բայց արդեն կիսաշրջանաձև կամարներով (նկ. 11)։ Արևմտյան ճակատի խաչն արդեն ավելի բարդ հորինվածքի մաս է կազմում (մանրամասն այս և այլ քանդակային հորինվածքների մասին տե՛ս Գանձասարի եկեղեցու գմբեթն ու քանդակային հորինվածքները բաժնում): Հետագայում,  արևմտյան ճակատը մասամբ ծածկվել է գավթի հավելումով, ավելին, այն  գրթե անտեսանելի է դարձրել քանդակազարդ այդ հորինվածքի զգալի մասը։ Այն չի երևում ցածից, թեˊ գավթի և թեˊ եկեղեցու մերձակա շրջակայքից։    (նկ. 12):

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-scaled.jpg?v=1686558473" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-scaled.jpg?v=1686558473 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-225x300.jpg?v=1686558473 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-768x1024.jpg?v=1686558473 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1152x1536.jpg?v=1686558473 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-1536x2048.jpg?v=1686558473 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/009-278x370.jpg?v=1686558473 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 9 Հյուսիսային ճակատը, լուսանկարը՝ Հ․Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-scaled.jpg?v=1686558891" width="1703" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-scaled.jpg?v=1686558891 1703w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-200x300.jpg?v=1686558891 200w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-681x1024.jpg?v=1686558891 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-768x1154.jpg?v=1686558891 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1022x1536.jpg?v=1686558891 1022w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-1363x2048.jpg?v=1686558891 1363w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/011-246x370.jpg?v=1686558891 246w" sizes="(max-width: 1703px) 100vw, 1703px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 11 Արևելյան ճակատը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-scaled.jpg?v=1686558843" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-scaled.jpg?v=1686558843 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-300x225.jpg?v=1686558843 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1024x768.jpg?v=1686558843 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-768x576.jpg?v=1686558843 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-1536x1152.jpg?v=1686558843 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-2048x1536.jpg?v=1686558843 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/010-370x278.jpg?v=1686558843 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 10 Հարավային ճակատը, լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-scaled.jpg?v=1686558937" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-scaled.jpg?v=1686558937 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-300x199.jpg?v=1686558937 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1024x681.jpg?v=1686558937 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-768x511.jpg?v=1686558937 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-1536x1021.jpg?v=1686558937 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-2048x1362.jpg?v=1686558937 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-370x246.jpg?v=1686558937 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/012-272x182.jpg?v=1686558937 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Նկ․ 12 Արևմտյան ճակատը,  լուսանկարը՝ Հ․ Պետրոսյանի։

Գրականության ցանկ

ԴՀՎ 5 - Դիվան հայ վիմագրության, պրակ 5, Արցախ, կազմեց Ս․Բարխուդարյան, ՀՍԱՀ ԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 1982։

Հասրաթյան 1992 - Հասրաթյան Մ․, Հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցը, Հայաստանի ԳԱ հրատարակչություն, Երևան։

Халпахчьян 1973 - Халпахчьян О. Санаин. Архитектурный ансамбль Армении X—XIII вв., М․

Якобсон 1977 - Якобсон А., Из истории армянского средневекового зодчества. Вестникобщественных наук, №12․

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Գանձասարի սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-սբ․-հովհաննես-մկրտիչ-եկեղե/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Գանձասարի սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Գանձասարի վանքային համալիրը բաղկացած է եկեղեցուց, գավթից, միաբանական խցերից, սեղանատնից, տնտեսական շինություններից, ինչպես նաև 19-րդ դարում կառուցված դպրոցի երկհարկ շենքից (նկ. 1)։ Բոլոր կառույցները  շրջապատված են պարսպով, որի  արևմտյան ու հարավային կողմերում բացվում են մեկական դարպասներ: Պարսպի հարավային  պարսպապատից դուրս սփռված է ընդարձակ գերեզմանոցը (նկ․ 2):" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/monument/գանձասարի-սբ․-հովհաննես-մկրտիչ-եկեղե/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-06-12T08:46:21+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2-scaled.jpg?v=1686555101" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1702" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="4 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5/","url":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5/","name":"Գանձասարի սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-12T08:36:59+00:00","dateModified":"2023-06-12T08:46:21+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/monument/%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%a2%e2%80%a4-%d5%b0%d5%b8%d5%be%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d5%bd-%d5%b4%d5%af%d6%80%d5%bf%d5%ab%d5%b9-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Գանձասարի սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Монастырь Гандзасар: общая информация

Локализация

Монастырь Гандзасар находится в исторической области Арцаха Хачен, в долине верхнего течения второй крупной реки нагорья Хаченагета, на его правом берегу, на обширной террасе лесистой горы, называемой Гандзасар, в полутора километрах к западу от села Ванк Мартакертского района Республики Арцах.

Своим расположением он доминирует над долиной реки, заметно выделяясь в ландшафте своими очертаниями (рис. 1, 2, 3).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-scaled.jpg?v=1686035494" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-scaled.jpg?v=1686035494 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-300x200.jpg?v=1686035494 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-1024x681.jpg?v=1686035494 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-768x511.jpg?v=1686035494 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-1536x1022.jpg?v=1686035494 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2048x1363.jpg?v=1686035494 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-370x246.jpg?v=1686035494 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-272x182.jpg?v=1686035494 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 1 Общий вид монастыря, фото Грайра Базэ.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-scaled.jpg?v=1686035550" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-scaled.jpg?v=1686035550 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-300x199.jpg?v=1686035550 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-1024x681.jpg?v=1686035550 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-768x511.jpg?v=1686035550 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-1536x1021.jpg?v=1686035550 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2048x1362.jpg?v=1686035550 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-370x246.jpg?v=1686035550 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-272x182.jpg?v=1686035550 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 2 Общий вид монастыря с подножия горы Гандзасар, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-scaled.jpg?v=1686035589" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-scaled.jpg?v=1686035589 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-300x200.jpg?v=1686035589 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-1024x681.jpg?v=1686035589 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-768x511.jpg?v=1686035589 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-1536x1022.jpg?v=1686035589 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2048x1363.jpg?v=1686035589 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-370x246.jpg?v=1686035589 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-272x182.jpg?v=1686035589 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 3 Долина верхнего течения реки Хаченагет с монастыря Гандзасар, фото Г. Петросяна.

Исторический очерк

Первые письменные свидетельства о монастыре Гандзасара относятся к 949-му году. В том же году армянский католикос Анания Мокаци, обеспокоенный отколом Албанской церкви на Халкидонском соборе, приезжает в Арцах и созывает собрание с участием духовенства и видных князей. В числе участников католикос упоминает также «Отца Саргиса, священника Гандзасара (Анания 1897, 134). Историк Степанос Орбелян в связи с этими событиями упоминает о «настоятеле церкви Гандзасара» (Орбелян 1910, 279).

В 12-ом веке Гандзасар был известен как родовая усыпальница князей Хачена. Итак, Мхитар Гош в связи с набегами в середине 12-го века, пишет, что «князя Григора привезли в монастырь, называемый Гандзасаром, который является усыпальницей предков его, и там его похоронили» (Каланкатуаци, 1983, 355). Об этом же свидетельствует и Гандзакеци: «Построил… церковь с красивой композицией в монастыре, который назывется Гандзасар… там, где их могилы» (Гандзакеци 1961, 269-270). То же самое читаем и в строительной надписи церкви: «…построили церковь на кладбище отцов наших в Гандзасаре» (САН 5, 38). По сей день у северной стены церкви Ованнеса Мкртыча (Иоанна Крестителя) на своем месте сохранился хачкар, воздвигнутый в 1181-ом году на могиле жены и дочери Гасана Великого (рис. 4).

Это дает повод считать, что прежняя церковь старого кладбища занимала приблизительно то же место, где ныне стоит церковь. Видимо, к старой постройке относятся и две плиты с раннехристианской крестовой композицией, вмурованные в стены (рис. 5, 6).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-scaled.jpg?v=1686035780" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-scaled.jpg?v=1686035780 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-199x300.jpg?v=1686035780 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-681x1024.jpg?v=1686035780 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-768x1155.jpg?v=1686035780 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1021x1536.jpg?v=1686035780 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1362x2048.jpg?v=1686035780 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-246x370.jpg?v=1686035780 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 4 Хачкар, воздвигнуты Гасаном Великим, 1181 г., фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-scaled.jpg?v=1686035844" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-scaled.jpg?v=1686035844 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-300x199.jpg?v=1686035844 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1024x681.jpg?v=1686035844 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-768x511.jpg?v=1686035844 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1536x1021.jpg?v=1686035844 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2048x1362.jpg?v=1686035844 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-370x246.jpg?v=1686035844 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-272x182.jpg?v=1686035844 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 5 Раннесредневековые плиты с крестовой композицией, встроенные в стены церкви Ованнеса Мкртича, фото Г. Петросяна.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-scaled.jpg?v=1686035893" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-scaled.jpg?v=1686035893 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-300x199.jpg?v=1686035893 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1024x681.jpg?v=1686035893 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-768x511.jpg?v=1686035893 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1536x1021.jpg?v=1686035893 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2048x1362.jpg?v=1686035893 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-370x246.jpg?v=1686035893 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-272x182.jpg?v=1686035893 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 6 Раннесредневековые плиты с крестовой композицией, встроенные в стены церкви Ованнеса Мкртича, фото Г. Петросяна.

Церковь Ованнес Мкртич монастырского комплекса построил великий князь Арцаха-Хачена Гасан-Джалал Дола в 1216-1238-х годах. Об этом свидельствует текст, оставленный на северной стене внутри здания, написанный классическим круглым шрифтом «еркатагир» и выделенный красной краской (27 строк), размещенная по обеим сторонам окна (рис. 7).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-scaled.jpg?v=1686035990" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-scaled.jpg?v=1686035990 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-300x200.jpg?v=1686035990 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1024x681.jpg?v=1686035990 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-768x511.jpg?v=1686035990 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1536x1022.jpg?v=1686035990 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2048x1363.jpg?v=1686035990 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-370x246.jpg?v=1686035990 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-272x182.jpg?v=1686035990 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Рис. 7 Строительная надпись церкви Ованнеса Мкртича, фото Г. Петросяна.

В исторических источниках Гасану Джалалу  было присвоено несколько титулов: «Самодержный, князь князей владыка Хачена, царь, князь Хачена и Эрана, великий царь, царь Албании, законный самодержавный царь высокой и великой страны Арцахской, имеющей обширные пределы» и др. (САН 5, 37).

Строительная надпись храма отражает христианскую миссию князя Хачена, его рода и родителей, цель и важность строительства церкви: «Я, смиренный раб Божий Гасан Джалал сын Вахтанга, внук великого Гасана, законный самодержавный царь высокой и великой страны Арцахской, Хоханаберда, имеющего обширные пределы. Отец мой перед своей смертью завещал мне и матери моей Хоришах, дочери великого князя Саргиса, построить церковь и кладбище отцов наших в Гандзасаре, строительство которого началось в 665-ом году армянского летоисчисления (1216 год) с помощью Благодетеля, и, когда возвели восточную стену до окон, мать моя, отказавшись от светской жизни, в третий раз отправилась в Иерусалим, где, надев власяницу и проведя многие годы в отшельничестве у врат Храма Гроба Господня, ушла в мир иной в День Воскресения Христа, и там же была похоронена. Мы же, помня о напастях, подстерегающих нас в жизни, поспешили завершить строительство и закончили её милостью и благословением Господа в 687-ом (1238) году)» (САН 5, 38, ср.: Улубабян 1981, 87-88).

Согласно Киракосу Гандзакеци, освящение церкви состоялось в 1240-ом году, в великий праздник Вардавар. Присутствовали католикос Албании Нерсес, священник Вардапет, князья, епископы, настоятели многих монастырей Армении и 700 священников. Историк рассказывает об этих событиях с восхищением (Гандзакеци 1961, 270).

В связи с названием церкви следует отметить, что строительство храмов, посвященных общехристианским (а не местным, традиционным) святым (Ованнесу Мкртичу Гандзасарскому, святому Степаносу Вачарскому), предпринимаемое княжеским домом Гасана Джалаляна - общая тенденция, наблюдаемая с конца 12-го века, когда освободительная борьба Закарянов направляет восходящие армянские правящие дома на миссию освобождения христианского мира в целом.

В Арцахе можно выделить усилия Мхитара Гоша и настоятеля монастыря  объявить Дадо-Дади-Даду учеником апостола Фаддея, а Дадиванк – монастырем, основанным апостолом (см. Дадиванк. О святом Дади и его могиле – Monument Watch). Следующим проявлением такого стремления можно считать и выбор сюжетов для фресок церкви Катогике Сурб Ншан в Дадиванке и, особенно, сцены побивания камнями святого Степана, представленной на северной стене храма и имеющей непосредственное отношение к нашему памятнику. О более широкой идеологической и географической основе такой реальности могут свидетельствовать и многие другие факты (Петросян 2017, 236-237).

В 15-ом веке Гандзасар становится центром Албанского католикосата (Гандзакеци 1961, 392; САН 5, 40-41). В 17-ом веке храм и притвор были отремонтированы, монастырь обнесен стенами, к которым с внутренней стороны пристраиваются жилые помещения и трапезная (Улубабян 1981, 150-153).

Благодаря заботе князей династии Гасан-Джалалянов Гандзасар берет на себя роль главного духовного центра. В 18-ом веке монастырь стал центром освободительных движений. Здесь с Католикосом встречались видные деятели армянского освободительного движения Исраэль Ори и Овсеп Эмин. В этот период Гандзасарский монастырь, помимо духовного и политического центра, превращается еще и в военный центр меликств Карабаха. Монастырь сохранял эти функции до 1815-го года, когда по указу царского правительства Гандзасарский католикосат был упразднен, а на смену ему престол митрополита был перенесен в Шуши.

Монастырь имел богатую библиотеку, семинарию, где были созданы ценные рукописи, где проходили обучение духовные деятели, способствовавшие развитию культурной жизни Хачена и соседних районов.

Литература

Ананиа 1897 – О восстании дома Албании Католикоса Армян Анании, «Арарат», номер 3 (на арм.яз.)

Гандзакеци 1961 – Киракос Гандзакеци, История Армении, под редакцией К.А. Мелик-Оганджаняна, изд. АН АрмССР, Ереван (на арм. яз.)

САН 5 – Свод армянских надписей, том. 5, Арцах, составитель С.Бархударян, изд. АН АрмССР, Ереван (на арм. яз.)

Каланкатуаци 1983 – Мовсес Каланкатуаци. История страны Алуанк. Критич. текст и предисловие В. Аракеляна, изд. АН АрмССР, Ереван (на арм.яз.)

Петросян 2017 – Петросян Г., Раскопки монастыря Сурб Степанос Вачара и проблема актуализации общеармянских святых и мощей в 13-ом веке / Армения и восточнохристианская цивилизация. Доклады международной конференции и тезисы докладов, Ереван, изд. «Гитутюн», стр.231-237 (на арм.яз.)

Улубабян 1981 – Улубабян Б., Гандзасар, изд. «Айастан», Ереван (на арм.яз.)

Орбелян 1910 – История области Сасакан архиепископа Степаноса Орбеляна, Тифлис, типография Н. Аганеанца (на арм.яз.).

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Монастырь Гандзасар: общая информация - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/monument/монастырь-гандзасар-общая-информаци/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Монастырь Гандзасар: общая информация - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Локализация Монастырь Гандзасар находится в исторической области Арцаха Хачен, в долине верхнего течения второй крупной реки нагорья Хаченагета, на его правом берегу, на обширной террасе лесистой горы, называемой Гандзасар, в полутора километрах к западу от села Ванк Мартакертского района Республики Арцах. Своим расположением он доминирует над долиной реки, заметно выделяясь в ландшафте своими очертаниями (рис. 1, 2, 3)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/monument/монастырь-гандзасар-общая-информаци/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-08T12:06:09+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-scaled.jpg?v=1686035494" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1703" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="5 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8/","url":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8/","name":"Монастырь Гандзасар: общая информация - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-06T07:24:46+00:00","dateModified":"2023-07-08T12:06:09+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/monument/%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8c-%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d1%80-%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b0%d1%8f-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Монастырь Гандзасар: общая информация"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


Location

The Monastery of Gandzasar is situated approximately 1.5 kilometers west of Vank village, in the Martakert region of the Republic of Artsakh, in the upper valley of Khachenaget, the second-largest river in the highlands, on its right bank. This location is within the historical Khachen province of Artsakh.

Its prominent location in the river valley allows it to dominate the surrounding landscape, drawing attention to its distinctive outline as well (Fig. 1, 2, 3).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354" width="1357" height="662" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar.jpg?v=1686035354 1357w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-300x146.jpg?v=1686035354 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-1024x500.jpg?v=1686035354 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-768x375.jpg?v=1686035354 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/Gandzasar-370x181.jpg?v=1686035354 370w" sizes="(max-width: 1357px) 100vw, 1357px" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-scaled.jpg?v=1686035494" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-scaled.jpg?v=1686035494 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-300x200.jpg?v=1686035494 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-1024x681.jpg?v=1686035494 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-768x511.jpg?v=1686035494 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-1536x1022.jpg?v=1686035494 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-2048x1363.jpg?v=1686035494 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-370x246.jpg?v=1686035494 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-272x182.jpg?v=1686035494 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 1 The general view of the monastery, photo by Hrayr Baze.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-scaled.jpg?v=1686035550" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-scaled.jpg?v=1686035550 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-300x199.jpg?v=1686035550 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-1024x681.jpg?v=1686035550 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-768x511.jpg?v=1686035550 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-1536x1021.jpg?v=1686035550 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-2048x1362.jpg?v=1686035550 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-370x246.jpg?v=1686035550 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/002-272x182.jpg?v=1686035550 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 2 The general view of the monastery from the foot of Mount Gandzasar, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-scaled.jpg?v=1686035589" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-scaled.jpg?v=1686035589 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-300x200.jpg?v=1686035589 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-1024x681.jpg?v=1686035589 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-768x511.jpg?v=1686035589 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-1536x1022.jpg?v=1686035589 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-2048x1363.jpg?v=1686035589 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-370x246.jpg?v=1686035589 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/003-272x182.jpg?v=1686035589 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 3 Khachenaget upper valley from Gandzasar monastery, photo by H. Petrosyan.

Historical overview

The initial recorded mention of Gandzasar dates back to 949. During that year, Armenian Catholicos Ananias Mokatsi, apprehensive about the church's divergence from Chalcedonian deviations in Caucasian Albania, visits Artsakh. He arranges a gathering wherein the clergy and notable princes participate. The Catholicos also mentions "Hayr Sargis, a monk of Gandzasar," as one of the participants (Anania 1897, 134). Historian Stepanos Orbelyan, about these incidents, also refers to "the church protector of Gandzasar" (Orbelyan 1910, 279).

The family mausoleum of Khachen princes was known as Gandzasar in the 12th century. Prince Grigor, according to Mkhitar Gosh, "was brought to the monastery named Gandzasar, which was the burial place of his ancestor, and was buried there" in the middle of the 12th century about the conflicts in Artsakh (Kaghankatvatsi 1983, 355). Gandzaketsi verifies this by stating, "He (Jalal) constructed a church adorned with exquisite decorations, a monastery called Gandzasar, which took the form of a dome, right at the location of their burial sites" (Gandzaketsi 1961, 269–270). The church's foundation inscription contains the same information "Thus build a church in the cemetery of our ancestors in Gandzasar" (CAE 5, 38). The khachkar that Hasan the Great built in 1181 over the graves of his wife and daughter is still standing today adjacent to the Hovhannes Mkrtich Church's northern wall (Fig. 4). This suggests that the previous cemetery's church or chapel once stood close to where the current church presently occupies. The two slabs with early Christian crucifixes embedded in the walls of the current construction (Figs. 5, 6) likely belonged to the earlier building.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-scaled.jpg?v=1686035780" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-scaled.jpg?v=1686035780 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-199x300.jpg?v=1686035780 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-681x1024.jpg?v=1686035780 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-768x1155.jpg?v=1686035780 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1021x1536.jpg?v=1686035780 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-1362x2048.jpg?v=1686035780 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/004-246x370.jpg?v=1686035780 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 4 A khachkar raised by Hasan the Great, 1181, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-scaled.jpg?v=1686035844" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-scaled.jpg?v=1686035844 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-300x199.jpg?v=1686035844 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1024x681.jpg?v=1686035844 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-768x511.jpg?v=1686035844 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-1536x1021.jpg?v=1686035844 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-2048x1362.jpg?v=1686035844 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-370x246.jpg?v=1686035844 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/005-272x182.jpg?v=1686035844 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 5 Slabs with early Christian cross designs embedded in the walls of Hovhannes Mkrtich Church, photo by H. Petrosyan.

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-scaled.jpg?v=1686035893" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-scaled.jpg?v=1686035893 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-300x199.jpg?v=1686035893 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1024x681.jpg?v=1686035893 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-768x511.jpg?v=1686035893 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-1536x1021.jpg?v=1686035893 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-2048x1362.jpg?v=1686035893 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-370x246.jpg?v=1686035893 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/006-272x182.jpg?v=1686035893 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 6 Slabs with early Christian cross designs embedded in the walls of Hovhannes Mkrtich Church, photo by H. Petrosyan.

Hasan-Jalal Dola, the ruler of Artsakh-Khachen, constructed the Hovhannes Mkrtich church of the monastery complex between the years 1216 and 1238. This is demonstrated by the upper portion of the 27-line inscription on the building's north wall which is located on both sides of the window and is written in a traditional cursive script and emphasized in red paint (Fig. 7).

			<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-scaled.jpg?v=1686035990" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-scaled.jpg?v=1686035990 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-300x200.jpg?v=1686035990 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1024x681.jpg?v=1686035990 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-768x511.jpg?v=1686035990 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-1536x1022.jpg?v=1686035990 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-2048x1363.jpg?v=1686035990 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-370x246.jpg?v=1686035990 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/007-272x182.jpg?v=1686035990 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

Fig. 7 The foundation inscription of Hovhannes Mkrtich Church, photo by H. Petrosyan.

Hasan Jalal was referred to by several names and titles in historical sources: "Supreme ruler, the foremost among the noble princes of Khachen, a king and prince of both Khachen and Arran, an esteemed monarch hailing from Caucasian Albania, the rightful sovereign of the extensive and great territory of Artsakh, along with its adjacent regions"(CAE 5, 37).

The foundation inscription of the monastery effectively conveys the message and significance behind the construction of the church, while also highlighting the ruler of Khachen, his clan, and his parents' Christian mission “I, Jalal Dola Hasan, a humble servant of God, the son of Vakhtang, and the grandson of Hasan the Great, am the rightful ruler of the vast and glorious province of Artsakh, including the majestic fortress of Hohanaberd. Before my father passed away, he entrusted me and my mother Khorishah, the daughter of Sargis the Great, a respected prince, with the task of constructing a church and establishing a cemetery for our ancestors in Gandzasar. The construction of the church commenced in the year 765 of the Armenian Calendar (1216) with the divine assistance of the Benefactor (God). After we completed the construction of the wall above the windows, my mother decided to renounce worldly life and embarked on her third pilgrimage to Jerusalem. She embraced a life of devotion, wearing a cilice and dedicating many years in seclusion near the Temple of the Lord. On the day of the Holy Resurrection of Christ, she peacefully passed away and was laid to rest there. As for us, realizing the importance of avoiding idleness, we hastened to finish the construction work, seeking the holy blessings of the Merciful God. We accomplished this task in the year 787 of the Armenian Calendar (1238)..." (cf. CAE 5, 38, cf. Ulubabyan 1981, 87-88).

According to Kirakos Gandzaketsi, the church was consecrated in 1240, specifically on the momentous occasion of Vardavar, with the esteemed presence of Catholicos Nerses of Caucasian Albania, the revered monk Vardapet, princes, bishops, numerous leaders from Armenian monasteries, and an impressive assembly of 700 priests. The narrator recounts these events with great admiration (Gandzaketsi 1961, 270).

In regards to the church's name, it is important to highlight that the construction of temples dedicated to pan-Christian saints, such as Hovhannes Mkrtich of Gandzasar and St. Stepanos of Vachar, by the Hasan Jalalyan princely house aligns with a broader trend that emerged towards the end of the 12th century. During this period, the Zakarian liberation movement influenced the newly emerging Armenian ruling houses, guiding them toward a mission of liberating the Christian world as a whole.

To establish the connections between Dadi-Dadi-Dadui, the disciple of the apostle Thaddeus, and Dadivank as an apostolic site, considerable efforts were made in Artsakh by Mkhitar Gosh and monastery monk (see Dadivank: About Saint Dadi and his grave - Monument Watch). The selection of topics painted in the paintings of the Surb Nshan Katoghike church in Dadivank, particularly the depiction of Saint Stephen being stoned on the church's northern wall, which has a clear connection to our monument, serves as another example of this mindset. Numerous other pieces of evidence support the broader ideological and geographical foundation of this reality (Petrosyan 2017, 236-237).

Gandzasar became the seat of the Patriarchate of Caucasian Albania in the 15th century (Gandzaketsi 1961, 392. CAE 5, 40-41). The monastery's residential quarters and refectory were constructed inside the walls that encircled it in the 17th century after repairs were made to the temple and courtyard (Ulubabyan 1981, 150–153).

Gandzasar monastery assumed its role as the primary spiritual center due to the patronage and support provided by the princes of the Hasan-Jalalyan dynasty. Over time, the monastery transformed into the central focal point for the struggles for freedom during the 18th century. Notably, influential leaders of the Armenian liberation movement, Israel Ori and Hovsep Emin, held significant meetings with the Catholicos at Gandzasar. During this period, the Gandzasar monastery served as a multifaceted center, encompassing political, spiritual, and military functions for the Karabakh melikdoms. It played a vital role in the region's affairs. These responsibilities were carried out by the monastery until the Gandzasar Catholicate was dismantled by a decree issued by the Tsarist government in 1815. Following this event, Shushi became the chair of the Metropolitanate that succeeded the Catholicate at Gandzasar.

The monastery had a flourishing scriptorium, a school where priceless manuscripts were written, and spiritual personalities who helped shape the cultural life of Khachen and the surrounding areas were educated.

Bibliography

Anania 1897 - Armenian Catholicos Ter Anania about the blasphemy of the dynasty from Caucasian Albania, "Ararat", No 3.

Gandzaketsi 1961 - Kirakos Gandzaketsi, History of Armenia, published thanks to the hard work of Melik-Ohanjanyan, Publishing House of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, Yerevan.

CAE 5-Corpus of Armenian Epigraphy, issue 5, Artsakh/ made by S. Barkhudaryan, Publishing House of the USSR Academy of Sciences of RA, Yerevan, 1982.

Kaghankatvatsi 1983 - Movses Kaghankatvatsi, History of Caucasian Albania, examination text and introduction by V. Arakelyan, Publishing House of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, Yerevan.

Petrosyan 2017 - Petrosyan H., Excavations of the Surb Stepanos Monastery in Vachar and the issue of modernization of all-Christian saints and relics in the 13th century, Armenia and the Eastern Christian civilization, International conference reports and provisions of the reports, Yerevan, "Giyutyun" publishing house, pp. 231-237.

Ulubabyan 1981 – Ulubabyan B., Gandzasar, "Armenia" publishing house, Yerevan.

Orbelian 1910 - History of Archbishop Stepannos Orbelian of Sisakan Province, Tbilisi, N. Aghaniants' printing house.

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>The Monastery of Gandzasar: general information - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-gandzasar-general-information/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="The Monastery of Gandzasar: general information - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="Location The Monastery of Gandzasar is situated approximately 1.5 kilometers west of Vank village, in the Martakert region of the Republic of Artsakh, in the upper valley of Khachenaget, the second-largest river in the highlands, on its right bank. This location is within the historical Khachen province of Artsakh. Its prominent location in the river valley allows it to dominate the surrounding landscape, drawing attention to its distinctive outline as well (Fig. 1, 2, 3)." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-gandzasar-general-information/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2023-07-08T12:07:18+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2023/06/001-scaled.jpg?v=1686035494" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1703" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="6 minutes" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-gandzasar-general-information/","url":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-gandzasar-general-information/","name":"The Monastery of Gandzasar: general information - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2023-06-06T07:24:46+00:00","dateModified":"2023-07-08T12:07:18+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-gandzasar-general-information/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-gandzasar-general-information/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/en/monument/the-monastery-of-gandzasar-general-information/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"The Monastery of Gandzasar: general information"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->