2022 թվականի հուլիսի 22-ին ադրբեջանական ռուսալեզու  CBC TV Azerbaijan հեռուստաալիքով հեռարձակվեց ակնհայտ հակահայկական քարոզչական բնույթ ունեցող տեսահաղորդում, որի թեզերից մեկն այն է, թե իբր հայկական կողմը Ղարաբաղը հայացնելու, տեղի պատմությունը կեղծելու համար Քարվաճառի շրջանում ունեցել է հայկական խաչքարերի արտադրության և արհեստական հնեցման ինչ-որ արտադրամաս, որտեղ հայերը իբր զբաղվել են պատմության կեղծարարությամբ:

Ցավոք սրտի, անհեթեթ այս թեզը, որը 2021 թվականից սկսած փորձում էին առաջ քաշել առանձին անհատներ Ադրբեջանում, այդ թվում նաև իրենց արվեստաբաններ և պատմաբաններ համարողները, վերջերս սկսվեց ագրեսիվ կերպով քարոզվել պետական մակարդակով:

Սույն քարոզչության հիմնական անհիմն ու անիմաստ դրույթն այն է, որ 2020 թվականի նոյեմբեր ամսին «խաչքարերի արտադրության և հնեցման» մի արտադրամաս է հայտնաբերվել Քարվաճառի շրջանում: Ըստ ադրբեջանական կողմի՝ այս արտադրամասի «մոնիթորինգը» ցույց տվեց, որ հայ վարպետները քարերի վրա քանդակում էին հայերեն արձանագրություններ, խաչեր և զարդանախշեր, այնուհետև նման կիսապատրաստուկ-քարերը տեղադրում էին հատուկ լուծույթների, օրինակ՝ քացախի մեջ, հնեցնում քարերը և դրանց վրայի քանդակները։ Այնուհետև նման քարերը հայերը թաղում են հողում, որից հետո հրավիրում հնագետների, որոնք պեղումներից հետո այդ ամենը հանրությանը ներկայացնում էին որպես հին հայկական մասունքներ https://www.youtube.com/watch?v=nsOZmBfDcDk:

Զարմանալին ու զավեշտալին այն է, որ արտադրամասի առկայության որևէ փաստացի ապացույց չի ներկայացվում: Ի հակառակ դրան, որպես ապացույց են մատուցվում տարբեր դարերի հայտնի խաչքարերի պատկերներ, ինչպես օրինակ՝ Սևանավանք տանող աստիճանների մոտ գտնվող խաչքարերի ( 17-րդ դար, նկ. 1, 2), Կոթավանքի ( 16-17-րդ դարեր, նկ. 3, 4) շուրջ գտնվող խաչքարերի լուսանկարները։ Առանձին լրատվականների մոտ հանդիպում ենք անգամ Նորավանքում (1277 թվական, նկ. 5, 6), Գեղարդավանքում (13-րդ դար, նկ. 7-9), Օձունում (1258 թվական, նկ. 10, 11), Նորատուսում (13-րդ դար, նկ. 12, 13), Դադիվանքում (1181 թվական, նկ. 14, 15) գտնվող խաչքարերի լուսանկարների: Կոթավանքի պարագայում ադրբեջանական կողմը ներկայացնում է այն լուսանկարները, որտեղ երևում են խաչքարերի մոտ կանգնած շինարար վարպետներ իրենց աշխատանքային գործիքներով, ովքեր բարեկարգում են եկեղեցու շրջակայքը, ամրակայում հին խաչքարերը։ Հայերի «հանցագործության» քարվաճառյան որևէ  վայրի կամ պրոցեսի որևէ նկար բնականաբար չեք գտնի։ Ընդհանրապես հասկանալի չէ, թե հայերն ինչու պիտի զբաղվեն նոր խաչքարեր պատրաստելով և դրանց «հնեցմամբ» Քարվաճառի տարածքում, ուր 9-17-րդ դարերի խաչքարերի կարելի  է հանդիպել ամեն մի բարձունքի, վանքի, մատուռի, աղբյուրի, ճամփաբաժանի մոտ, եկեղեցական պատերի մեջ ներդրված (տե՛ս Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված տարածքներում, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., Երևան, 1999, էջ 8-124), և որոնց մասին հիշատակումները, նկարագրությունները կամ արձանագրությունները հրապարակվել են 19-րդ դարից սկսած։ Բավական էր, օրինակ, որևէ ադրբեջանցի «արվեստաբան, հնագետ կամ պատմաբան» բացեր Դիվան հայ վիմագրության 5-րդ հատորի Քարվաճառի բաժինը (Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1982, էջ 197-226) կամ Ս. Կարապետյանի վերը նշված գրքի ռուսերեն և անգլերեն հրատարակությունները (տե′ս Карапетян С., Памятники армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха: Территории бывшей АзССР сопредельные с Нагорно-Карабахской республикой, Изд-во "Гитутюн" НАН РА, Ереван, 2000, 240 с., Karapetyan S., Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, "Gitutiun" publishing house of NAS RAA, Yerevan, 2001, 272 p. ), որպեսզի տեսներ այդ շրջանի խաչքարային արձանագրությունների տեքստերը՝ նախորդ հրատարակությունների հղումներով հանդերձ։ Այդ դեպքում գուցե սթափվեին և զերծ մնային գիտնականին անվայել և անպատեհ կեցվածքից և մասնագիտական տգիտությունից, որի վառ ապացույցն է Հայաստանի Հանրապետության տարածքի խաչքարերը որպես հայերի քարվաճառյան «ներդրում»ներկայացնելը։

Սույն հոդվածում վերը նշված հուշարձանները լուսաբանում ենք երկուական պատկերով, որպեսզի ակնհայտ լինի, թե ադրբեջանական կողմն ինչպիսի զեղծարարությամբ է զբաղվում:

Ուշագրավ է նաև վերը հիշատակված այն հանգամանքը, որ ադրբեջանական կողմից ընտրված և որպես «ապացույց» ներկայացվող խաչքարերի մեծամասնությունը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում, այլ ոչ թե Արցախում:

Անհասկանալի է, թե ով է ակնհայտ զեղծարարության առաջնեկը։ Բայց հստակ է դրա վտանգավոր հեռանկարը. Արցախի օկուպացված տարածքներում գտնվող խաչքարերը, խաչային հորինվածքները, արձանագիր քարերը ներկայացնել որպես հայկական կեղծարարության արդյունք և հուշարձանների վերականգնման պատրվակի ներքո վերացնել դրանք: Արդբեջանական կողմի՝ Դադիվանքին նվիրված տեսահաղորդումներում բազմիցս ցուցադրվում են վանքի եկեղեցիների պատերին ագուցված խաչքարերը և ներկայացվում որպես հայկական կեղծարարության օրինակ https://www.youtube.com/watch?v=yUT2puydTNI, https://www.youtube.com/watch?v=_p5wBOqC-SI:

Մեր արձագանքը

Ըստ «Զինված բախումների դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին» 1954 թվականի կոնվենցիայի 1999 թվականի երկրորդ արձանագրության 9-րդ հոդվածի գ կետի՝ արգելվում է  մշակութային արժեքի ցանկացած վերափոխումը, ինչպես նաև դրա օգտագործման ձևի փոփոխությունը, որոնք նպատակ ունեն թաքցնելու կամ ոչնչացնելու մշակութային, պատմական կամ գիտական վկայությունները: Ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանության» կոնվենցիայի,  մշակութային ժառանգության պահպանում նշանակում է ժառանգության կենսունակության ապահովում։  Պահպանել ժառանգությունը, նշանակում է  ապահովել դրա անձեռնմխելիությունը և ամբողջականությունը, որի մաս է կազմում նաև համայնքը, ապահովել ժառանգության իսկության, կարևորության, ամբողջականության, բացառիկության չափանիշները։  Այս սկզբունքները բխում են  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կոնվենցիայից, ԻԿՕՄՕՍ-ի և այլ միջազգային կառույցների փաստաթղթերից:

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01.jpg?v=1658924794" width="1056" height="603" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01.jpg?v=1658924794 1056w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01-300x171.jpg?v=1658924794 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01-1024x585.jpg?v=1658924794 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01-768x439.jpg?v=1658924794 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01-370x211.jpg?v=1658924794 370w" sizes="(max-width: 1056px) 100vw, 1056px" title="Նկ․ 1 Ադրբեջանական «ապացույցը», հնեցրած խաչքարեր, Քարվաճառ, https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03.jpg?v=1658924876" width="1080" height="601" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03.jpg?v=1658924876 1080w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03-300x167.jpg?v=1658924876 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03-1024x570.jpg?v=1658924876 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03-768x427.jpg?v=1658924876 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03-370x206.jpg?v=1658924876 370w" sizes="(max-width: 1080px) 100vw, 1080px" title="Նկ․ 3 Ադրբեջանական «ապացույցը», հնեցրած խաչքարեր, Քարվաճառ, https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05.jpg?v=1658924935" width="1058" height="602" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05.jpg?v=1658924935 1058w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05-300x171.jpg?v=1658924935 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05-1024x583.jpg?v=1658924935 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05-768x437.jpg?v=1658924935 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05-370x211.jpg?v=1658924935 370w" sizes="(max-width: 1058px) 100vw, 1058px" title="Նկ. 5 Ադրբեջանական «ապացույցը». հնեցրած խաչքարեր, Քարվաճառ, https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-370x246.jpg?v=1658924858" width="370" height="246" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-370x246.jpg?v=1658924858 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-300x199.jpg?v=1658924858 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-1024x681.jpg?v=1658924858 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-768x511.jpg?v=1658924858 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-1536x1021.jpg?v=1658924858 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-2048x1362.jpg?v=1658924858 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-272x182.jpg?v=1658924858 272w" sizes="(max-width: 370px) 100vw, 370px" title="Նկ․ 2 Իրականում. խաչքարեր, Սևանավանք, 17-րդ դար, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-370x227.jpg?v=1658932896" width="370" height="227" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-370x227.jpg?v=1658932896 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-300x184.jpg?v=1658932896 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-1024x629.jpg?v=1658932896 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-768x472.jpg?v=1658932896 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-1536x943.jpg?v=1658932896 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1.jpg?v=1658932896 2001w" sizes="(max-width: 370px) 100vw, 370px" title="Նկ. 4 Իրականում. խաչքարեր, Կոթավանք, 16-17-րդ դարեր, https://www.facebook.com/photo/?fbid=1958312607721790&set=gm.1952932198316064: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-370x246.jpg?v=1658925459" width="370" height="246" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-370x246.jpg?v=1658925459 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-300x199.jpg?v=1658925459 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-1024x681.jpg?v=1658925459 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-768x511.jpg?v=1658925459 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-1536x1021.jpg?v=1658925459 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-2048x1362.jpg?v=1658925459 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-272x182.jpg?v=1658925459 272w" sizes="(max-width: 370px) 100vw, 370px" title="Նկ․ 6 Իրականում. խաչքարեր, Նորավանք, մեջտեղինը՝ 1277 թվական, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07.jpg?v=1658924980" width="1069" height="607" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07.jpg?v=1658924980 1069w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07-300x170.jpg?v=1658924980 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07-1024x581.jpg?v=1658924980 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07-768x436.jpg?v=1658924980 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07-370x210.jpg?v=1658924980 370w" sizes="(max-width: 1069px) 100vw, 1069px" title="Նկ․ 7 Ադրբեջանական «ապացույցը». հնեցրած խաչքարեր, Քարվաճառ, https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-scaled.jpg?v=1658925022" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-scaled.jpg?v=1658925022 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-199x300.jpg?v=1658925022 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-681x1024.jpg?v=1658925022 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-768x1155.jpg?v=1658925022 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-1021x1536.jpg?v=1658925022 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-1362x2048.jpg?v=1658925022 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-246x370.jpg?v=1658925022 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="Նկ․ 8 Իրականում. խաչքարեր, Գեղարդավանք, 13-րդ դար, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09.jpg?v=1658925050" width="1686" height="2321" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09.jpg?v=1658925050 1686w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-218x300.jpg?v=1658925050 218w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-744x1024.jpg?v=1658925050 744w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-768x1057.jpg?v=1658925050 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-1116x1536.jpg?v=1658925050 1116w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-1488x2048.jpg?v=1658925050 1488w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-269x370.jpg?v=1658925050 269w" sizes="(max-width: 1686px) 100vw, 1686px" title="Նկ․ 9 Իրականում. խաչքարեր, Գեղարդավանք, 13-րդ դար, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10.jpg?v=1658925073" width="1080" height="606" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10.jpg?v=1658925073 1080w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10-300x168.jpg?v=1658925073 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10-1024x575.jpg?v=1658925073 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10-768x431.jpg?v=1658925073 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10-370x208.jpg?v=1658925073 370w" sizes="(max-width: 1080px) 100vw, 1080px" title="Նկ․ 10 «Ադրբեջանական ապացույցը. հնեցրած խաչքարեր», Քարվաճառ, https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-scaled.jpg?v=1658925222" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-scaled.jpg?v=1658925222 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-225x300.jpg?v=1658925222 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-768x1024.jpg?v=1658925222 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-1152x1536.jpg?v=1658925222 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-1536x2048.jpg?v=1658925222 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-278x370.jpg?v=1658925222 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="Նկ․ 11 Իրականում. խաչքար, Օձուն, 1258 թ․, https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%BD%D5%A1%D5%B9%D6%84%D5%A1%D6%80_%D4%B1%D5%AC%D5%A1%D5%BE%D5%A5%D6%80%D5%A4%D5%B8%D6%82%D6%81_%D5%95%D5%B1%D5%B8%D6%82%D5%B6_%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D5%B2_%D5%B3%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%AB%D5%B61258.jpg: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12.jpg?v=1658925250" width="1080" height="602" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12.jpg?v=1658925250 1080w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12-300x167.jpg?v=1658925250 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12-1024x571.jpg?v=1658925250 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12-768x428.jpg?v=1658925250 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12-370x206.jpg?v=1658925250 370w" sizes="(max-width: 1080px) 100vw, 1080px" title="Նկ․ 12 Ադրբեջանական «ապացույցը». հնեցրած խաչքարեր, Քարվաճառ, https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:  " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-scaled.jpg?v=1658925306" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-scaled.jpg?v=1658925306 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-300x199.jpg?v=1658925306 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-1024x681.jpg?v=1658925306 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-768x511.jpg?v=1658925306 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-1536x1021.jpg?v=1658925306 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-2048x1362.jpg?v=1658925306 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-370x246.jpg?v=1658925306 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-272x182.jpg?v=1658925306 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 13 Իրականում. խաչքարեր, Նորատուս, 13-րդ դար, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14.jpg?v=1658925331" width="1080" height="611" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14.jpg?v=1658925331 1080w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14-300x170.jpg?v=1658925331 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14-1024x579.jpg?v=1658925331 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14-768x434.jpg?v=1658925331 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14-370x209.jpg?v=1658925331 370w" sizes="(max-width: 1080px) 100vw, 1080px" title="Նկ 14 Ադրբեջանական «ապացույցը». հնեցրած խաչքար, Քարվաճառ, https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-scaled.jpg?v=1658925376" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-scaled.jpg?v=1658925376 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-300x200.jpg?v=1658925376 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-1024x681.jpg?v=1658925376 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-768x511.jpg?v=1658925376 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-1536x1022.jpg?v=1658925376 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-2048x1363.jpg?v=1658925376 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-370x246.jpg?v=1658925376 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-272x182.jpg?v=1658925376 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ․ 15 Իրականում. խաչքար, Դադիվանք, 1181 թվական, լուս․ Հ․ Պետրոսյանի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Որտեղի՞ց է ադրբեջանական պրոպագանդան վերցրել «հայերի հնեցրած խաչքարերի» նկարները. հերթական զեղծարարության շուրջ - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/alerts/որտեղի՞ց-է-ադրբեջանական-պրոպագանդան/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Որտեղի՞ց է ադրբեջանական պրոպագանդան վերցրել «հայերի հնեցրած խաչքարերի» նկարները. հերթական զեղծարարության շուրջ - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="2022 թվականի հուլիսի 22-ին ադրբեջանական ռուսալեզու  CBC TV Azerbaijan հեռուստաալիքով հեռարձակվեց ակնհայտ հակահայկական քարոզչական բնույթ ունեցող տեսահաղորդում, որի թեզերից մեկն այն է, թե իբր հայկական կողմը Ղարաբաղը հայացնելու, տեղի պատմությունը կեղծելու համար Քարվաճառի շրջանում ունեցել է հայկական խաչքարերի արտադրության և արհեստական հնեցման ինչ-որ արտադրամաս, որտեղ հայերը իբր զբաղվել են պատմության կեղծարարությամբ: Ցավոք սրտի, անհեթեթ այս թեզը, որը 2021 թվականից սկսած փորձում էին առաջ քաշել առանձին անհատներ Ադրբեջանում, այդ թվում նաև իրենց արվեստաբաններ և պատմաբաններ համարողները, վերջերս սկսվեց ագրեսիվ կերպով քարոզվել պետական մակարդակով: Սույն քարոզչության հիմնական անհիմն ու անիմաստ դրույթն այն է, որ 2020 թվականի նոյեմբեր ամսին «խաչքարերի արտադրության և հնեցման» մի արտադրամաս է հայտնաբերվել Քարվաճառի շրջանում: Ըստ ադրբեջանական կողմի՝ այս արտադրամասի «մոնիթորինգը» ցույց տվեց, որ հայ վարպետները քարերի վրա քանդակում էին հայերեն արձանագրություններ, խաչեր և զարդանախշեր, այնուհետև նման կիսապատրաստուկ-քարերը տեղադրում էին հատուկ լուծույթների, օրինակ՝ քացախի մեջ, հնեցնում քարերը և դրանց վրայի քանդակները։ Այնուհետև նման քարերը հայերը թաղում են հողում, որից հետո հրավիրում հնագետների, որոնք պեղումներից հետո այդ ամենը հանրությանը ներկայացնում էին որպես հին հայկական մասունքներ https://www.youtube.com/watch?v=nsOZmBfDcDk: Զարմանալին ու զավեշտալին այն է, որ արտադրամասի առկայության որևէ փաստացի ապացույց չի ներկայացվում: Ի հակառակ դրան, որպես ապացույց են մատուցվում տարբեր դարերի հայտնի խաչքարերի պատկերներ, ինչպես օրինակ՝ Սևանավանք տանող աստիճանների մոտ գտնվող խաչքարերի ( 17-րդ դար, նկ. 1, 2), Կոթավանքի ( 16-17-րդ դարեր, նկ. 3, 4) շուրջ գտնվող խաչքարերի լուսանկարները։ Առանձին լրատվականների մոտ հանդիպում ենք անգամ Նորավանքում (1277 թվական, նկ. 5, 6), Գեղարդավանքում (13-րդ դար, նկ. 7-9), Օձունում (1258 թվական, նկ. 10, 11), Նորատուսում (13-րդ դար, նկ. 12, 13), Դադիվանքում (1181 թվական, նկ. 14, 15) գտնվող խաչքարերի լուսանկարների: Կոթավանքի պարագայում ադրբեջանական կողմը ներկայացնում է այն լուսանկարները, որտեղ երևում են խաչքարերի մոտ կանգնած շինարար վարպետներ իրենց աշխատանքային գործիքներով, ովքեր բարեկարգում են եկեղեցու շրջակայքը, ամրակայում հին խաչքարերը։ Հայերի «հանցագործության» քարվաճառյան որևէ  վայրի կամ պրոցեսի որևէ նկար բնականաբար չեք գտնի։ Ընդհանրապես հասկանալի չէ, թե հայերն ինչու պիտի զբաղվեն նոր խաչքարեր պատրաստելով և դրանց «հնեցմամբ» Քարվաճառի տարածքում, ուր 9-17-րդ դարերի խաչքարերի կարելի  է հանդիպել ամեն մի բարձունքի, վանքի, մատուռի, աղբյուրի, ճամփաբաժանի մոտ, եկեղեցական պատերի մեջ ներդրված (տե՛ս Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված տարածքներում, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., Երևան, 1999, էջ 8-124), և որոնց մասին հիշատակումները, նկարագրությունները կամ արձանագրությունները հրապարակվել են 19-րդ դարից սկսած։ Բավական էր, օրինակ, որևէ ադրբեջանցի «արվեստաբան, հնագետ կամ պատմաբան» բացեր Դիվան հայ վիմագրության 5-րդ հատորի Քարվաճառի բաժինը (Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1982, էջ 197-226) կամ Ս. Կարապետյանի վերը նշված գրքի ռուսերեն և անգլերեն հրատարակությունները (տե′ս Карапетян С., Памятники армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха: Территории бывшей АзССР сопредельные с Нагорно-Карабахской республикой, Изд-во "Гитутюн" НАН РА, Ереван, 2000, 240 с., Karapetyan S., Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, "Gitutiun" publishing house of NAS RAA, Yerevan, 2001, 272 p. ), որպեսզի տեսներ այդ շրջանի խաչքարային արձանագրությունների տեքստերը՝ նախորդ հրատարակությունների հղումներով հանդերձ։ Այդ դեպքում գուցե սթափվեին և զերծ մնային գիտնականին անվայել և անպատեհ կեցվածքից և մասնագիտական տգիտությունից, որի վառ ապացույցն է Հայաստանի Հանրապետության տարածքի խաչքարերը որպես հայերի քարվաճառյան «ներդրում»ներկայացնելը։ Սույն հոդվածում վերը նշված հուշարձանները լուսաբանում ենք երկուական պատկերով, որպեսզի ակնհայտ լինի, թե ադրբեջանական կողմն ինչպիսի զեղծարարությամբ է զբաղվում: Ուշագրավ է նաև վերը հիշատակված այն հանգամանքը, որ ադրբեջանական կողմից ընտրված և որպես «ապացույց» ներկայացվող խաչքարերի մեծամասնությունը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում, այլ ոչ թե Արցախում: Անհասկանալի է, թե ով է ակնհայտ զեղծարարության առաջնեկը։ Բայց հստակ է դրա վտանգավոր հեռանկարը. Արցախի օկուպացված տարածքներում գտնվող խաչքարերը, խաչային հորինվածքները, արձանագիր քարերը ներկայացնել որպես հայկական կեղծարարության արդյունք և հուշարձանների վերականգնման պատրվակի ներքո վերացնել դրանք: Արդբեջանական կողմի՝ Դադիվանքին նվիրված տեսահաղորդումներում բազմիցս ցուցադրվում են վանքի եկեղեցիների պատերին ագուցված խաչքարերը և ներկայացվում որպես հայկական կեղծարարության օրինակ https://www.youtube.com/watch?v=yUT2puydTNI, https://www.youtube.com/watch?v=_p5wBOqC-SI: Մեր արձագանքը Ըստ «Զինված բախումների դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին» 1954 թվականի կոնվենցիայի 1999 թվականի երկրորդ արձանագրության 9-րդ հոդվածի գ կետի՝ արգելվում է  մշակութային արժեքի ցանկացած վերափոխումը, ինչպես նաև դրա օգտագործման ձևի փոփոխությունը, որոնք նպատակ ունեն թաքցնելու կամ ոչնչացնելու մշակութային, պատմական կամ գիտական վկայությունները: Ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանության» կոնվենցիայի,  մշակութային ժառանգության պահպանում նշանակում է ժառանգության կենսունակության ապահովում։  Պահպանել ժառանգությունը, նշանակում է  ապահովել դրա անձեռնմխելիությունը և ամբողջականությունը, որի մաս է կազմում նաև համայնքը, ապահովել ժառանգության իսկության, կարևորության, ամբողջականության, բացառիկության չափանիշները։  Այս սկզբունքները բխում են  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կոնվենցիայից, ԻԿՕՄՕՍ-ի և այլ միջազգային կառույցների փաստաթղթերից:" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/alerts/որտեղի՞ց-է-ադրբեջանական-պրոպագանդան/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-07-29T14:11:09+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01.jpg?v=1658924794" />
	<meta property="og:image:width" content="1056" />
	<meta property="og:image:height" content="603" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%b8%d6%80%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%9e%d6%81-%d5%a7-%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d6%80%d5%b8%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%b6/","url":"https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%b8%d6%80%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%9e%d6%81-%d5%a7-%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d6%80%d5%b8%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%b6/","name":"Որտեղի՞ց է ադրբեջանական պրոպագանդան վերցրել «հայերի հնեցրած խաչքարերի» նկարները. հերթական զեղծարարության շուրջ - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-07-27T12:36:38+00:00","dateModified":"2022-07-29T14:11:09+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%b8%d6%80%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%9e%d6%81-%d5%a7-%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d6%80%d5%b8%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%b6/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%b8%d6%80%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%9e%d6%81-%d5%a7-%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d6%80%d5%b8%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%b6/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%b8%d6%80%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%9e%d6%81-%d5%a7-%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d6%80%d5%b8%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%b6/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Որտեղի՞ց է ադրբեջանական պրոպագանդան վերցրել «հայերի հնեցրած խաչքարերի» նկարները. հերթական զեղծարարության շուրջ"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


2022 թվականի հուլիսի 22-ին ադրբեջանական ռուսալեզու  CBC TV Azerbaijan հեռուստաալիքով հեռարձակվեց ակնհայտ հակահայկական քարոզչական բնույթ ունեցող տեսահաղորդում https://www.youtube.com/watch?v=jFcaTe8PIF8, որտեղ ադրբեջանական կողմը անդրադարձ կատարեց Արցախի Տիգրանակերտին: Մասնավորապես, հաղորդման մեջ նշվում է, թե հայերը ‹‹Ղարաբաղի օկուպացիայի ժամանակ›› իրենց համար ‹‹հնարել էին հին քաղաքներ››, որոնք գտնվում են ադրբեջանական հողերի վրա: Նշվում է, որ տեղանունների փոփոխություններ կատարելուց բացի, հայկական կողմը ‹‹անօրինական›› պեղումներ է կատարել՝ առանց ներգրավելու միջազգային փորձագետների, ինչպես նաև առանց լուրջ գիտական հիմնավորումների: Հաղորդման մեջ նշվում է, որ հայկական կողմը 2020 թվականից հետո ‹‹փոխեց երևակայական Տիգրանակերտի գտնվելու կոորդինատները››՝ տեղափոխելով այն ժամանակակից Թուրքիա:

Անտիկ Տիգրանակերտը, որի հազարավոր կվադրերը դեռ տեղում են, հելլենիստական քաղաքաշինության և ամրաշինության մի դասական օրինակ է, որի նախօրինակը մշակվել է դեռևս մ. թ. ա. երրորդ դարում Ալեքսանդրիայում, ապա տարածվել է Փոքր Ասիայում, հասել Հայաստան, առաջին անգամ կիրառվել Արտաշատում։ Ահա մի հատված Հ. Պետրոսյանի «Արցախի Տիգրանակերտ» անգլերեն հոդվածից, որը լույս է տեսել Օքսֆորդում հրատարակվող Արամազդ ամսագրում (Petrosyan, Hamlet. 2020. Tigranakert of Artsakh. Aramazd. Armenian Journal of Near Eastern Studies 10/1–2. 327–371. https://www.academia.edu/44738770.)։

«Տիգրանակերտի ամրաշինական համակարգը կազմված է երեք բաղադրիչներից՝ ուղղանկյուն աշտարակ, կլոր աշտարակ և դրանք իրար կապող բեկյալ կամ զիգզագ պատ: Զիգզագ պատն իր հերթին բաղկացած է երկու բազուկներից և զիգզագի հատվածից. հատվածները միայն ուղղագիծ են, թեքումները՝ ուղղանկյուն կամ սուրանկյուն: Ռելիեֆից կախված զիգզագ պատն ունի տարբեր երկարություն (ամենակարճը՝ 7,0 մետր, ամենաերկարը՝ 25,5 մետր, զիգզագի հատվածը՝ 1,5 մետր – 9,8 մետր) և տարբեր ուղղություններ: Ըստ էության, ի դեմս Տիգրանակերտի ամրոցի, գործ ունենք եռանկյուն մի մոդելի հետ, որի պարտադիր բաղադրիչներն են մեկընդմեջ իրար հաջորդող ուղղանկյուն (կողերի երկարությունը՝ 7,0-8,0 մետր) և կլոր աշտարակները (տրամ.՝ 9,0 մետր սահմաններում) և դրանք իրար միացնող անպայման մեկ զիգզագ ունեցող պարսպապատը: Պատերի տարբեր երկարություններն ու ուղղություններն տեխնիկական այն միջոցներն են, որոնց օգնությամբ եռանկյուն մոդելը համապատասխանեցվել է տեղանքի բնական պաշտպանական հնարավորություններին:

Կառուցողական տեխնիկայի ընդհանրական բնութագրերով (ժայռափոր հիմք, հիմնամասի իրականացում քարե բլոկներով, չոր շարվածք, պատի ամրության ապահովում բլոկների իսկ ծանրությամբ, ծիծեռնակապոչ կապերի լայն օգտագործում, կրաշաղախի օգտագործում, վերնամասի իրականացում հում աղյուսով), առանձին բաղադրիչների չափերով (պատի հաստություն, քառանկյուն աշտարակների չափեր) Տիգրանակերտի պաշտպանական համակարգը երևան է բերում մոտ զուգահեռներ մերձավորարևելյան դասական (Միլեթ, Եփեսոս, Պերգամոն, Պրիենե, Մեանդրի վրայի Մագնեզիա, Դուրա-Եվրոպոս) և անդրկովկասյան որոշ հուշարձանների հետ:

Հատակագծման և ճարտարապետական որոշ լուծումների առումներով այն շատ մոտ է Պրիենեին (տեղանքում գերիշխող եռանկյուն միջնաբերդ, ստորոտում փռված կանոնավոր հատակագծումով թաղամասեր, զիգզագ պարիսպներ), Դուրա Եվրոպոսի մ. թ. ա. 3-2-րդ դարերի եզրագծին վերաբերող պարսպաշարքին (զիգզագ պարիսպներ), բայց հատկապես Արտաշատին (տեղանքում գերիշխող եռանկյուն միջնաբերդ, ստորոտում փռված կանոնավոր հատակագծումով թաղամասեր, զիգզագ պարիսպներ, ուղղանկյուն և կլոր աշտարակների համադրություն), իսկ շինարվեստի որոշ մանրամասներով համարյա նույնական է Արմազցիխե-Բագինեթիի համաժամանակյա պարսպաշարի հետ: Այս զուգահեռների քննությունը հնարավորություն է տալիս հավաստել, որ Տիգրանակերտը կառուցվել է ժամանակի առաջադեմ ճարտարապետական մտքի և կառուցողական տեխնիկայի լիարժեք օգտագործումով: Այս հանգամանքները Տիգրանակերտը դարձնում են մ. թ. ա. առաջին – մ. թ. առաջին դարերի էտալոնային հուշարձան, քանի որ այն թվարկած հուշարձանների համապատասխան համալիրների համեմատ շատ ավելի լավ է պահպանված։

Քաղաքի ամրացված թաղամասում առկա պարսպապատերի ժայռափոր հիմքերը, դրանց հսկայական չափերը, կառուցման կանոնավորությունը, սալերի կատարյալ համաչափությունն ու նուրբ մշակումը, հելլենիստական ամենաառաջադեմ տեխնիկայով սալերն իրար միացնելը («ծիծեռնակապոչ» կապերը) անկասկածորեն վկայում են, որ դրանք կառուցվել են միասնական պլանավորումով, հմուտ և առաջադեմ ճարտարապետների ու վարպետների կողմից: Ուժի, մտքի և նյութի նման կուտակումն ու գրանդիոզ ծրագրի իրագործումը կոնկրետ մի վայրում հնարավոր էր միայն համընդհանուր, պետական մոբիլիզացիայի դեպքում, հանգամանք, ինչն ավելի է ամրապնդում համոզմունքը, որ մենք գործ ունենք թագավորական ու պետական նախաձեռնության հետ» (էջ 234-335)։

Ադրբեջանցի որևէ մասնագետ փորձե՞լ է հակափաստարկներով մերժել այն։ Իհարկե՝ ոչ։ Այս ամենին ծանո՞թ են ալիևյան պրոպագանդիստները։ Թե չէ անընդհատ հայտարարել, թե հայ հնագետները առանց իրավունքի են պեղել (երբ պեղումներն իրականացվել են Արցախի իշխանությունների համապատասխան թույլատրությամբ և ընթացակարգով), ամեն անգամ հայտարարել, թե Տիգրանակերտը հնարած է, իհարկե, ակնհայտորեն ցուցում են, որ այստեղ սովոր չեն խոսել փաստերի և գիտության լեզվով։

Հետազոտողի համար դժվար է, հաճախ էլ անիմաստ, պատասխանել պրոպագանդիստների հիմարություններին։

Եվ ինչու՞ ելույթ չի ունենում ակադեմիական բարեվարքությանը քիչ թե շատ հետևող որևէ ադրբեջանցի հետազոտող։

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-scaled.jpg?v=1658926843" width="2560" height="1709" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-scaled.jpg?v=1658926843 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-300x200.jpg?v=1658926843 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-1024x684.jpg?v=1658926843 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-768x513.jpg?v=1658926843 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-1536x1025.jpg?v=1658926843 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-2048x1367.jpg?v=1658926843 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-370x247.jpg?v=1658926843 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-272x182.jpg?v=1658926843 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 1 Տիգրանակերտի ամրացված թաղամասը, օդանկար, լուս.՝ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-2.jpg?v=1658926877" width="9756" height="6545" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-2.jpg?v=1658926877 9756w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-2-300x201.jpg?v=1658926877 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-2-1024x687.jpg?v=1658926877 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-2-768x515.jpg?v=1658926877 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/002-2-2-370x248.jpg?v=1658926877 370w" sizes="(max-width: 9756px) 100vw, 9756px" title="Նկ. 2 Ամրացված թաղամասի հատակագիծը, չափագրությունը, լուս.՝ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-2.jpg?v=1658926916" width="1312" height="872" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-2.jpg?v=1658926916 1312w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-2-300x199.jpg?v=1658926916 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-2-1024x681.jpg?v=1658926916 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-2-768x510.jpg?v=1658926916 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-2-370x246.jpg?v=1658926916 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/003-1-2-272x182.jpg?v=1658926916 272w" sizes="(max-width: 1312px) 100vw, 1312px" title="Նկ. 3 Ամրացված թաղամասի հյուսիսային պարսպատի վերնամասը, լուս.՝ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-4-scaled.jpg?v=1658926966" width="2560" height="1920" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-4-scaled.jpg?v=1658926966 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-4-300x225.jpg?v=1658926966 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-4-1024x768.jpg?v=1658926966 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-4-768x576.jpg?v=1658926966 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-4-1536x1152.jpg?v=1658926966 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-4-2048x1536.jpg?v=1658926966 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/004-4-370x278.jpg?v=1658926966 370w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Նկ. 4 Հատված Ամրացված թաղամասի հյուսիսային պարսպապատից, լուս.՝ Արցախի հնագիտական արշավախմբի։" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Արցախի Տիգրանակերտը կա՝ անկախ նրանից, թե ինչ է ասում այդ մասին ադրբեջանական պրոպագանդան - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/hy/alerts/արցախի-տիգրանակերտը-կա՝-անկախ-նրանից/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Արցախի Տիգրանակերտը կա՝ անկախ նրանից, թե ինչ է ասում այդ մասին ադրբեջանական պրոպագանդան - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="2022 թվականի հուլիսի 22-ին ադրբեջանական ռուսալեզու  CBC TV Azerbaijan հեռուստաալիքով հեռարձակվեց ակնհայտ հակահայկական քարոզչական բնույթ ունեցող տեսահաղորդում https://www.youtube.com/watch?v=jFcaTe8PIF8, որտեղ ադրբեջանական կողմը անդրադարձ կատարեց Արցախի Տիգրանակերտին: Մասնավորապես, հաղորդման մեջ նշվում է, թե հայերը ‹‹Ղարաբաղի օկուպացիայի ժամանակ›› իրենց համար ‹‹հնարել էին հին քաղաքներ››, որոնք գտնվում են ադրբեջանական հողերի վրա: Նշվում է, որ տեղանունների փոփոխություններ կատարելուց բացի, հայկական կողմը ‹‹անօրինական›› պեղումներ է կատարել՝ առանց ներգրավելու միջազգային փորձագետների, ինչպես նաև առանց լուրջ գիտական հիմնավորումների: Հաղորդման մեջ նշվում է, որ հայկական կողմը 2020 թվականից հետո ‹‹փոխեց երևակայական Տիգրանակերտի գտնվելու կոորդինատները››՝ տեղափոխելով այն ժամանակակից Թուրքիա: Անտիկ Տիգրանակերտը, որի հազարավոր կվադրերը դեռ տեղում են, հելլենիստական քաղաքաշինության և ամրաշինության մի դասական օրինակ է, որի նախօրինակը մշակվել է դեռևս մ. թ. ա. երրորդ դարում Ալեքսանդրիայում, ապա տարածվել է Փոքր Ասիայում, հասել Հայաստան, առաջին անգամ կիրառվել Արտաշատում։ Ահա մի հատված Հ. Պետրոսյանի «Արցախի Տիգրանակերտ» անգլերեն հոդվածից, որը լույս է տեսել Օքսֆորդում հրատարակվող Արամազդ ամսագրում (Petrosyan, Hamlet. 2020. Tigranakert of Artsakh. Aramazd. Armenian Journal of Near Eastern Studies 10/1–2. 327–371. https://www.academia.edu/44738770.)։ «Տիգրանակերտի ամրաշինական համակարգը կազմված է երեք բաղադրիչներից՝ ուղղանկյուն աշտարակ, կլոր աշտարակ և դրանք իրար կապող բեկյալ կամ զիգզագ պատ: Զիգզագ պատն իր հերթին բաղկացած է երկու բազուկներից և զիգզագի հատվածից. հատվածները միայն ուղղագիծ են, թեքումները՝ ուղղանկյուն կամ սուրանկյուն: Ռելիեֆից կախված զիգզագ պատն ունի տարբեր երկարություն (ամենակարճը՝ 7,0 մետր, ամենաերկարը՝ 25,5 մետր, զիգզագի հատվածը՝ 1,5 մետր – 9,8 մետր) և տարբեր ուղղություններ: Ըստ էության, ի դեմս Տիգրանակերտի ամրոցի, գործ ունենք եռանկյուն մի մոդելի հետ, որի պարտադիր բաղադրիչներն են մեկընդմեջ իրար հաջորդող ուղղանկյուն (կողերի երկարությունը՝ 7,0-8,0 մետր) և կլոր աշտարակները (տրամ.՝ 9,0 մետր սահմաններում) և դրանք իրար միացնող անպայման մեկ զիգզագ ունեցող պարսպապատը: Պատերի տարբեր երկարություններն ու ուղղություններն տեխնիկական այն միջոցներն են, որոնց օգնությամբ եռանկյուն մոդելը համապատասխանեցվել է տեղանքի բնական պաշտպանական հնարավորություններին: Կառուցողական տեխնիկայի ընդհանրական բնութագրերով (ժայռափոր հիմք, հիմնամասի իրականացում քարե բլոկներով, չոր շարվածք, պատի ամրության ապահովում բլոկների իսկ ծանրությամբ, ծիծեռնակապոչ կապերի լայն օգտագործում, կրաշաղախի օգտագործում, վերնամասի իրականացում հում աղյուսով), առանձին բաղադրիչների չափերով (պատի հաստություն, քառանկյուն աշտարակների չափեր) Տիգրանակերտի պաշտպանական համակարգը երևան է բերում մոտ զուգահեռներ մերձավորարևելյան դասական (Միլեթ, Եփեսոս, Պերգամոն, Պրիենե, Մեանդրի վրայի Մագնեզիա, Դուրա-Եվրոպոս) և անդրկովկասյան որոշ հուշարձանների հետ: Հատակագծման և ճարտարապետական որոշ լուծումների առումներով այն շատ մոտ է Պրիենեին (տեղանքում գերիշխող եռանկյուն միջնաբերդ, ստորոտում փռված կանոնավոր հատակագծումով թաղամասեր, զիգզագ պարիսպներ), Դուրա Եվրոպոսի մ. թ. ա. 3-2-րդ դարերի եզրագծին վերաբերող պարսպաշարքին (զիգզագ պարիսպներ), բայց հատկապես Արտաշատին (տեղանքում գերիշխող եռանկյուն միջնաբերդ, ստորոտում փռված կանոնավոր հատակագծումով թաղամասեր, զիգզագ պարիսպներ, ուղղանկյուն և կլոր աշտարակների համադրություն), իսկ շինարվեստի որոշ մանրամասներով համարյա նույնական է Արմազցիխե-Բագինեթիի համաժամանակյա պարսպաշարի հետ: Այս զուգահեռների քննությունը հնարավորություն է տալիս հավաստել, որ Տիգրանակերտը կառուցվել է ժամանակի առաջադեմ ճարտարապետական մտքի և կառուցողական տեխնիկայի լիարժեք օգտագործումով: Այս հանգամանքները Տիգրանակերտը դարձնում են մ. թ. ա. առաջին – մ. թ. առաջին դարերի էտալոնային հուշարձան, քանի որ այն թվարկած հուշարձանների համապատասխան համալիրների համեմատ շատ ավելի լավ է պահպանված։ Քաղաքի ամրացված թաղամասում առկա պարսպապատերի ժայռափոր հիմքերը, դրանց հսկայական չափերը, կառուցման կանոնավորությունը, սալերի կատարյալ համաչափությունն ու նուրբ մշակումը, հելլենիստական ամենաառաջադեմ տեխնիկայով սալերն իրար միացնելը («ծիծեռնակապոչ» կապերը) անկասկածորեն վկայում են, որ դրանք կառուցվել են միասնական պլանավորումով, հմուտ և առաջադեմ ճարտարապետների ու վարպետների կողմից: Ուժի, մտքի և նյութի նման կուտակումն ու գրանդիոզ ծրագրի իրագործումը կոնկրետ մի վայրում հնարավոր էր միայն համընդհանուր, պետական մոբիլիզացիայի դեպքում, հանգամանք, ինչն ավելի է ամրապնդում համոզմունքը, որ մենք գործ ունենք թագավորական ու պետական նախաձեռնության հետ» (էջ 234-335)։ Ադրբեջանցի որևէ մասնագետ փորձե՞լ է հակափաստարկներով մերժել այն։ Իհարկե՝ ոչ։ Այս ամենին ծանո՞թ են ալիևյան պրոպագանդիստները։ Թե չէ անընդհատ հայտարարել, թե հայ հնագետները առանց իրավունքի են պեղել (երբ պեղումներն իրականացվել են Արցախի իշխանությունների համապատասխան թույլատրությամբ և ընթացակարգով), ամեն անգամ հայտարարել, թե Տիգրանակերտը հնարած է, իհարկե, ակնհայտորեն ցուցում են, որ այստեղ սովոր չեն խոսել փաստերի և գիտության լեզվով։ Հետազոտողի համար դժվար է, հաճախ էլ անիմաստ, պատասխանել պրոպագանդիստների հիմարություններին։ Եվ ինչու՞ ելույթ չի ունենում ակադեմիական բարեվարքությանը քիչ թե շատ հետևող որևէ ադրբեջանցի հետազոտող։" />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/hy/alerts/արցախի-տիգրանակերտը-կա՝-անկախ-նրանից/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-07-29T14:12:25+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/001-1-2-scaled.jpg?v=1658926843" />
	<meta property="og:image:width" content="2560" />
	<meta property="og:image:height" content="1709" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%bf%d5%ab%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a1%d5%9d-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad-%d5%b6%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d6%81/","url":"https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%bf%d5%ab%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a1%d5%9d-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad-%d5%b6%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d6%81/","name":"Արցախի Տիգրանակերտը կա՝ անկախ նրանից, թե ինչ է ասում այդ մասին ադրբեջանական պրոպագանդան - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-07-27T13:03:38+00:00","dateModified":"2022-07-29T14:12:25+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%bf%d5%ab%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a1%d5%9d-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad-%d5%b6%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d6%81/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%bf%d5%ab%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a1%d5%9d-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad-%d5%b6%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d6%81/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%bf%d5%ab%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a1%d5%9d-%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ad-%d5%b6%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d6%81/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Արցախի Տիգրանակերտը կա՝ անկախ նրանից, թե ինչ է ասում այդ մասին ադրբեջանական պրոպագանդան"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->


22-го июля 2022 года на азербайджанском русскоязычном телеканале CBC TV Azerbaijan была показана передача с явно антиармянским пропагандистским характером, одна из основных концепций которой заключается в том, что армянская сторона якобы имела в Карвачарском районе мастерскую по изготовлению и искусственному состариванию армянских хачкаров с целью сделать Карабах армянским и занимались фальсификацией истории.

К сожалению, этот абсурдное заявление, которое с 2021 года пытались продвигать в Азербайджане отдельные лица, в том числе считающие себя искусствоведами и историками, в последнее время стало агрессивно пропагандироваться на государственном уровне.

Основная идея этой пропаганды заключается в том, что в ноябре 2020-го года в Карвачарском районе была обнаружена мастерская по «изготовлению и состариванию хачкаров». По данным азербайджанской стороны, «мониторинг» этой мастерской показал, что армянские мастера вырезали на камнях армянские надписи, кресты и орнаменты, затем помещали такие заготовки в специальные растворы, например, уксус, и состаривали камни и вырезанные на них скульптурные изображения. После всего этого армяне, якобы, закапывают такие камни в землю, приглашают археологов, которые после раскопок представляют их все публике как древние армянские реликвии.

Удивительно и иронично то, что в качестве доказательства существования мастерской в основном представлены фотографии хачкаров из различных церквей и монастырей Гегаркуникской области Республики Армения. Обычно они используют фотографии хачкаров, стоящих у ступеней, ведущих в монастырь Севанаванк (17-ый век, рис. 1,2), хачкаров монастыря Котаванк (16-17-е века, рис.3,4). В некоторых СМИ встречаются даже фотографии хачкаров, находящихся в монастырях Нораванк (1277-ой год, рис. 5, 6), Гегардаванк (13-ый век, рис. 7-9), в Одзуне (1258-ой год, рис. 10, 11), на кладбище Норатус (13-ый век, рис. 12, 13), а также в монастыре Дадиванк (1181-ый год, рис. 14, 15).

В случае с Котаванком азербайджанская сторона представляет фотографии, на которых можно увидеть стоящих возле хачкаров строителей со своими рабочими инструментами, которые благоустраивают территорию церкви, укрепляют старые хачкары. Естественно, вы не найдете фотографий какого-либо конкретного места в Карвачаре и самого процесса по изготовлению хачкаров, доказывающих армянское «преступление».

Вообще не понятно, зачем армянам заниматься изготовлением новых хачкаров и их «состариванием» в Карвачарском районе, где хачкары 9-17-ых веков можно найти на каждом холме, в любом монастыре, часовне, роднике, развязке дорог, встроенные в стены церквей (см. Карапетян С., Памятники Армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха, изд-во «Гитутюн», Ереван, 2000, стр. 8-122 (на русском языке)), упоминания, описания и надписи которых публиковались начиная с 19-го века. Было бы достаточно любому «искусствоведу», «археологу» или «историку» открыть раздел «Карвачар» 5-го тома «Свода армянских надписей» (Ереван, изд-во АН АрмССР, Ереван, 1982, стр. 197-226), он бы ознакомился с эпиграфическими текстами надписей хачкаров этого района. В таком случае, может быть, они бы протрезвели и воздержались от представления хачкаров, расположенных на территории Республики Армения, в качестве карвачарского «вклада» армян. Для каждого упомянутого в передаче памятника мы предоставляем по две фотографии, чтобы было понятно, какой именно фальсификацией занимается азербайджанская сторона.

Стоит также отметить, что большинство хачкаров, выбранных азербайджанской стороной и представленных в качестве «доказательства» своего тезиса, находятся на территории Республики Армения, а не в Арцахе. Кадры были взяты с армянского туристического сайта Araratour. Либо азербайджанцы особо не вдумывались, какие фото выбирают, либо сделали это целенаправленно. Ведь хачкары, представляемые как образцы «армянского состаривания», давно известны, исследованы и опубликованы.

Также следует отметить, что азербайджанская сторона так и не представила ни видео, ни фото «обнаруженных мастерских» в Карвачарском районе.

Неясно, кто является пионером очевидной фальсификации, но понятна его опасная перспектива: представить существующие на оккупированных территориях Арцаха хачкары, крестовые композиции, камни с надписями в качестве результата армянской фальсификации и уничтожить их под предлогом восстановления памятников. В передачах, посвященных Дадиванку, неоднократно показаны хачкары на стенах монастырских церквей и представлены азербайджанской стороной как образец армянской фальсификации.

Наш ответ

Согласно пункту «в» 9-ой статьи Второго протокола (1999 г.) «Защита культурных ценностей на оккупированных территориях»  к Гаагской конвенции 1954 года «О защите культурных ценностей во время вооруженного конфликта» запрещены любые модификации или изменение вида использования культурной ценности, которые имеют целью скрыть или уничтожить свидетельства культурного, исторического или научного характера. Согласно конвенции ЮНЕСКО «О защите нематериального культурного наследия», защита культурного наследия подразумевает гарантию обеспечения жизнеспособности населения. Защитить наследие означает обеспечить его неприкасаемость и целостность, частью которого является община, обеспечить значимость, целостность, уникальность наследия. Эти принципы следуют из конвенции культурного наследия ЮНЕСКО и других документов.

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01.jpg?v=1658924794" width="1056" height="603" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01.jpg?v=1658924794 1056w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01-300x171.jpg?v=1658924794 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01-1024x585.jpg?v=1658924794 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01-768x439.jpg?v=1658924794 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01-370x211.jpg?v=1658924794 370w" sizes="(max-width: 1056px) 100vw, 1056px" title="Рис. 1 Азербайджанские «доказательства»: состаренные хачкары, Карвачар. Источник https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03.jpg?v=1658924876" width="1080" height="601" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03.jpg?v=1658924876 1080w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03-300x167.jpg?v=1658924876 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03-1024x570.jpg?v=1658924876 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03-768x427.jpg?v=1658924876 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/03-370x206.jpg?v=1658924876 370w" sizes="(max-width: 1080px) 100vw, 1080px" title="Рис. 3 Азербайджанские «доказательства»: состаренные хачкары, Карвачар. Источник https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05.jpg?v=1658924935" width="1058" height="602" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05.jpg?v=1658924935 1058w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05-300x171.jpg?v=1658924935 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05-1024x583.jpg?v=1658924935 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05-768x437.jpg?v=1658924935 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/05-370x211.jpg?v=1658924935 370w" sizes="(max-width: 1058px) 100vw, 1058px" title="Рис. 5 Азербайджанские «доказательства»: состаренные хачкары, Карвачар. Источник https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-370x246.jpg?v=1658924858" width="370" height="246" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-370x246.jpg?v=1658924858 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-300x199.jpg?v=1658924858 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-1024x681.jpg?v=1658924858 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-768x511.jpg?v=1658924858 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-1536x1021.jpg?v=1658924858 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-2048x1362.jpg?v=1658924858 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/02-272x182.jpg?v=1658924858 272w" sizes="(max-width: 370px) 100vw, 370px" title="Рис. 2 В действительности – хачкары монастыря Севанаванк, 17-ый век, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-370x227.jpg?v=1658932896" width="370" height="227" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-370x227.jpg?v=1658932896 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-300x184.jpg?v=1658932896 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-1024x629.jpg?v=1658932896 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-768x472.jpg?v=1658932896 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1-1536x943.jpg?v=1658932896 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/04-1.jpg?v=1658932896 2001w" sizes="(max-width: 370px) 100vw, 370px" title="Рис. 4 В действительности – хачкары монастыря Котаванк, 16-17-у века. Источник https://www.facebook.com/photo/?fbid=1958312607721790&set=gm.1952932198316064: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-370x246.jpg?v=1658925459" width="370" height="246" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-370x246.jpg?v=1658925459 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-300x199.jpg?v=1658925459 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-1024x681.jpg?v=1658925459 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-768x511.jpg?v=1658925459 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-1536x1021.jpg?v=1658925459 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-2048x1362.jpg?v=1658925459 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/06-272x182.jpg?v=1658925459 272w" sizes="(max-width: 370px) 100vw, 370px" title="Рис. 6 В действительности – хачкары монастыря Нораванк. Хачкар в середине датируется 1277-ым годом, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07.jpg?v=1658924980" width="1069" height="607" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07.jpg?v=1658924980 1069w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07-300x170.jpg?v=1658924980 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07-1024x581.jpg?v=1658924980 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07-768x436.jpg?v=1658924980 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/07-370x210.jpg?v=1658924980 370w" sizes="(max-width: 1069px) 100vw, 1069px" title="Рис. 7 Азербайджанские «доказательства»: состаренные хачкары, Карвачар. Источник https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-scaled.jpg?v=1658925022" width="1702" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-scaled.jpg?v=1658925022 1702w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-199x300.jpg?v=1658925022 199w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-681x1024.jpg?v=1658925022 681w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-768x1155.jpg?v=1658925022 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-1021x1536.jpg?v=1658925022 1021w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-1362x2048.jpg?v=1658925022 1362w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/08-246x370.jpg?v=1658925022 246w" sizes="(max-width: 1702px) 100vw, 1702px" title="Рис. 8 В действительности – хачкары монастыря Гегардаванк, 13-ый век, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09.jpg?v=1658925050" width="1686" height="2321" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09.jpg?v=1658925050 1686w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-218x300.jpg?v=1658925050 218w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-744x1024.jpg?v=1658925050 744w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-768x1057.jpg?v=1658925050 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-1116x1536.jpg?v=1658925050 1116w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-1488x2048.jpg?v=1658925050 1488w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/09-269x370.jpg?v=1658925050 269w" sizes="(max-width: 1686px) 100vw, 1686px" title="Рис. 9 В действительности – хачкары монастыря Гегардаванк, 13-ый век, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10.jpg?v=1658925073" width="1080" height="606" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10.jpg?v=1658925073 1080w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10-300x168.jpg?v=1658925073 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10-1024x575.jpg?v=1658925073 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10-768x431.jpg?v=1658925073 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/10-370x208.jpg?v=1658925073 370w" sizes="(max-width: 1080px) 100vw, 1080px" title="Рис.10 Азербайджанские «доказательства»: состаренные хачкары, Карвачар. Источник https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-scaled.jpg?v=1658925222" width="1920" height="2560" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-scaled.jpg?v=1658925222 1920w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-225x300.jpg?v=1658925222 225w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-768x1024.jpg?v=1658925222 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-1152x1536.jpg?v=1658925222 1152w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-1536x2048.jpg?v=1658925222 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/11-1-278x370.jpg?v=1658925222 278w" sizes="(max-width: 1920px) 100vw, 1920px" title="Рис. 11 В действительности – хачкар, Одзун, 1258-ой год, источник https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%BD%D5%A1%D5%B9%D6%84%D5%A1%D6%80_%D4%B1%D5%AC%D5%A1%D5%BE%D5%A5%D6%80%D5%A4%D5%B8%D6%82%D6%81_%D5%95%D5%B1%D5%B8%D6%82%D5%B6_%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D5%B2_%D5%B3%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%AB%D5%B61258.jpg: " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12.jpg?v=1658925250" width="1080" height="602" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12.jpg?v=1658925250 1080w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12-300x167.jpg?v=1658925250 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12-1024x571.jpg?v=1658925250 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12-768x428.jpg?v=1658925250 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/12-370x206.jpg?v=1658925250 370w" sizes="(max-width: 1080px) 100vw, 1080px" title="Рис. 12 Азербайджанские «доказательства»: состаренные хачкары, Карвачар. Источник https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:  " alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-scaled.jpg?v=1658925306" width="2560" height="1702" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-scaled.jpg?v=1658925306 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-300x199.jpg?v=1658925306 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-1024x681.jpg?v=1658925306 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-768x511.jpg?v=1658925306 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-1536x1021.jpg?v=1658925306 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-2048x1362.jpg?v=1658925306 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-370x246.jpg?v=1658925306 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/13-272x182.jpg?v=1658925306 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 13 В действительности – хачкары, Норатус, 13-ый век, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14.jpg?v=1658925331" width="1080" height="611" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14.jpg?v=1658925331 1080w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14-300x170.jpg?v=1658925331 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14-1024x579.jpg?v=1658925331 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14-768x434.jpg?v=1658925331 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/14-370x209.jpg?v=1658925331 370w" sizes="(max-width: 1080px) 100vw, 1080px" title="Рис. 14 Азербайджанские «доказательства»: состаренные хачкары, Карвачар. Источник https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=nsOZmBfDcDk&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3JUforIFWVsO5OFkiHVwk1-jijRUWF9w6WBOvRvShO6KLGf8DSBoAMRCE&ab_channel=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2aNEWS:" alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

		<img src="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-scaled.jpg?v=1658925376" width="2560" height="1703" srcset="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-scaled.jpg?v=1658925376 2560w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-300x200.jpg?v=1658925376 300w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-1024x681.jpg?v=1658925376 1024w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-768x511.jpg?v=1658925376 768w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-1536x1022.jpg?v=1658925376 1536w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-2048x1363.jpg?v=1658925376 2048w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-370x246.jpg?v=1658925376 370w, https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/15-272x182.jpg?v=1658925376 272w" sizes="(max-width: 2560px) 100vw, 2560px" title="Рис. 15 В действительности – хачкар монастыря Дадиванк, 1181-ый год, фото Г. Петросяна." alt="" loading="lazy" 		class="so-widget-image"/>

<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v21.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->
<title>Откуда азербайджанская пропаганда взяла фотографии «состаренных армянских хачкаров»? Об очередной фальсификации - Monument Watch</title>
<meta name="robots" content="index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1" />
<link rel="canonical" href="https://monumentwatch.org/ru/alerts/откуда-азербайджанская-пропаганда-в/" />
<meta property="og:locale" content="en_US" />
<meta property="og:type" content="article" />
<meta property="og:title" content="Откуда азербайджанская пропаганда взяла фотографии «состаренных армянских хачкаров»? Об очередной фальсификации - Monument Watch" />
<meta property="og:description" content="22-го июля 2022 года на азербайджанском русскоязычном телеканале CBC TV Azerbaijan была показана передача с явно антиармянским пропагандистским характером, одна из основных концепций которой заключается в том, что армянская сторона якобы имела в Карвачарском районе мастерскую по изготовлению и искусственному состариванию армянских хачкаров с целью сделать Карабах армянским и занимались фальсификацией истории. К сожалению, этот абсурдное заявление, которое с 2021 года пытались продвигать в Азербайджане отдельные лица, в том числе считающие себя искусствоведами и историками, в последнее время стало агрессивно пропагандироваться на государственном уровне. Основная идея этой пропаганды заключается в том, что в ноябре 2020-го года в Карвачарском районе была обнаружена мастерская по «изготовлению и состариванию хачкаров». По данным азербайджанской стороны, «мониторинг» этой мастерской показал, что армянские мастера вырезали на камнях армянские надписи, кресты и орнаменты, затем помещали такие заготовки в специальные растворы, например, уксус, и состаривали камни и вырезанные на них скульптурные изображения. После всего этого армяне, якобы, закапывают такие камни в землю, приглашают археологов, которые после раскопок представляют их все публике как древние армянские реликвии. Удивительно и иронично то, что в качестве доказательства существования мастерской в основном представлены фотографии хачкаров из различных церквей и монастырей Гегаркуникской области Республики Армения. Обычно они используют фотографии хачкаров, стоящих у ступеней, ведущих в монастырь Севанаванк (17-ый век, рис. 1,2), хачкаров монастыря Котаванк (16-17-е века, рис.3,4). В некоторых СМИ встречаются даже фотографии хачкаров, находящихся в монастырях Нораванк (1277-ой год, рис. 5, 6), Гегардаванк (13-ый век, рис. 7-9), в Одзуне (1258-ой год, рис. 10, 11), на кладбище Норатус (13-ый век, рис. 12, 13), а также в монастыре Дадиванк (1181-ый год, рис. 14, 15). В случае с Котаванком азербайджанская сторона представляет фотографии, на которых можно увидеть стоящих возле хачкаров строителей со своими рабочими инструментами, которые благоустраивают территорию церкви, укрепляют старые хачкары. Естественно, вы не найдете фотографий какого-либо конкретного места в Карвачаре и самого процесса по изготовлению хачкаров, доказывающих армянское «преступление». Вообще не понятно, зачем армянам заниматься изготовлением новых хачкаров и их «состариванием» в Карвачарском районе, где хачкары 9-17-ых веков можно найти на каждом холме, в любом монастыре, часовне, роднике, развязке дорог, встроенные в стены церквей (см. Карапетян С., Памятники Армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха, изд-во «Гитутюн», Ереван, 2000, стр. 8-122 (на русском языке)), упоминания, описания и надписи которых публиковались начиная с 19-го века. Было бы достаточно любому «искусствоведу», «археологу» или «историку» открыть раздел «Карвачар» 5-го тома «Свода армянских надписей» (Ереван, изд-во АН АрмССР, Ереван, 1982, стр. 197-226), он бы ознакомился с эпиграфическими текстами надписей хачкаров этого района. В таком случае, может быть, они бы протрезвели и воздержались от представления хачкаров, расположенных на территории Республики Армения, в качестве карвачарского «вклада» армян. Для каждого упомянутого в передаче памятника мы предоставляем по две фотографии, чтобы было понятно, какой именно фальсификацией занимается азербайджанская сторона. Стоит также отметить, что большинство хачкаров, выбранных азербайджанской стороной и представленных в качестве «доказательства» своего тезиса, находятся на территории Республики Армения, а не в Арцахе. Кадры были взяты с армянского туристического сайта Araratour. Либо азербайджанцы особо не вдумывались, какие фото выбирают, либо сделали это целенаправленно. Ведь хачкары, представляемые как образцы «армянского состаривания», давно известны, исследованы и опубликованы. Также следует отметить, что азербайджанская сторона так и не представила ни видео, ни фото «обнаруженных мастерских» в Карвачарском районе. Неясно, кто является пионером очевидной фальсификации, но понятна его опасная перспектива: представить существующие на оккупированных территориях Арцаха хачкары, крестовые композиции, камни с надписями в качестве результата армянской фальсификации и уничтожить их под предлогом восстановления памятников. В передачах, посвященных Дадиванку, неоднократно показаны хачкары на стенах монастырских церквей и представлены азербайджанской стороной как образец армянской фальсификации. Наш ответ Согласно пункту «в» 9-ой статьи Второго протокола (1999 г.) «Защита культурных ценностей на оккупированных территориях»  к Гаагской конвенции 1954 года «О защите культурных ценностей во время вооруженного конфликта» запрещены любые модификации или изменение вида использования культурной ценности, которые имеют целью скрыть или уничтожить свидетельства культурного, исторического или научного характера. Согласно конвенции ЮНЕСКО «О защите нематериального культурного наследия», защита культурного наследия подразумевает гарантию обеспечения жизнеспособности населения. Защитить наследие означает обеспечить его неприкасаемость и целостность, частью которого является община, обеспечить значимость, целостность, уникальность наследия. Эти принципы следуют из конвенции культурного наследия ЮНЕСКО и других документов." />
<meta property="og:url" content="https://monumentwatch.org/ru/alerts/откуда-азербайджанская-пропаганда-в/" />
<meta property="og:site_name" content="Monument Watch" />
<meta property="article:modified_time" content="2022-07-28T20:39:57+00:00" />
<meta property="og:image" content="https://monumentwatch.org/wp-content/uploads/2022/07/01.jpg?v=1658924794" />
	<meta property="og:image:width" content="1056" />
	<meta property="og:image:height" content="603" />
	<meta property="og:image:type" content="image/jpeg" />
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
<meta name="twitter:label1" content="Est. reading time" />
	<meta name="twitter:data1" content="1 minute" />
<script type="application/ld+json" class="yoast-schema-graph">{"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https://monumentwatch.org/ru/alerts/%d0%be%d1%82%d0%ba%d1%83%d0%b4%d0%b0-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%b0%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b0-%d0%b2/","url":"https://monumentwatch.org/ru/alerts/%d0%be%d1%82%d0%ba%d1%83%d0%b4%d0%b0-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%b0%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b0-%d0%b2/","name":"Откуда азербайджанская пропаганда взяла фотографии «состаренных армянских хачкаров»? Об очередной фальсификации - Monument Watch","isPartOf":{"@id":"https://monumentwatch.org/#website"},"datePublished":"2022-07-27T12:36:38+00:00","dateModified":"2022-07-28T20:39:57+00:00","breadcrumb":{"@id":"https://monumentwatch.org/ru/alerts/%d0%be%d1%82%d0%ba%d1%83%d0%b4%d0%b0-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%b0%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b0-%d0%b2/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://monumentwatch.org/ru/alerts/%d0%be%d1%82%d0%ba%d1%83%d0%b4%d0%b0-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%b0%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b0-%d0%b2/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https://monumentwatch.org/ru/alerts/%d0%be%d1%82%d0%ba%d1%83%d0%b4%d0%b0-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%b0%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b0-%d0%b2/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https://monumentwatch.org/en/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Откуда азербайджанская пропаганда взяла фотографии «состаренных армянских хачкаров»? Об очередной фальсификации"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https://monumentwatch.org/#website","url":"https://monumentwatch.org/","name":"Monument Watch","description":"Monitoring the Cultural Heritage of Artsakh","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https://monumentwatch.org/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"}]}</script>
<!-- / Yoast SEO plugin. -->