ՀԱՃԱԽ ԱՎԵԼԻ ՀԵՇՏ Է ԿԱՆԽԵԼ, ՔԱՆ ՊԱՅՔԱՐԵԼ

 Երկրում գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությունը բարձր մակարդակի հասցնելու և մթերքների առատություն ստեղծելու գործում կարևոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսության վարման գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումների համալիր մշակումը: Ժամանակակից երկրագործության ցանկացած գիտականորեն հիմնավորված համակարգ պետք է կրի հողապաշտպան բնույթ: Հողի մշակումը հատուկ մեքենաների և գործիքների միջոցով  նրա վրա ներգործելն է, որի գլխավոր նպատակն է  ստեղծել լավագույն պայմաններ մշակաբույսերի աճի, զարգացման և բերքատվության համար: Հողի օգտագործումն էապես ազդում  է հողի հատկությունների և բերրիության վրա, ուստի հողային պաշարների հետ պետք է վարվել բացառիկ խնամքով, մշտապես հոգ տանել դրանց բերրիության պաշտպանման և բարձրացման մասին:  Գյուղատնտեսական նշանակության հողատեսքերի բարելավման համար անհրաժեշտ է սահմանել պետական վերահսկողություն և կազմակերպել դիտարկումներ, ինչը հնարավորություն կտա պարզաբանել հողում տեղի ունեցող փոփոխությունները և ժամանակին վերացնել հողում առաջ եկող բացասական երևույթների հետևանքները: Բոլոր հողատիպերում անհրաժեշտ ագրոմիջոցառումներ կիրառելով՝ կարելի է հասնել հողերի արտադրողականության բարձրացմանը: Հաճախ ավելի հեշտ է կանխել, քան պայքարել: Հատկանշական  է մոլախոտային բուսականությամբ աղտոտված դաշտերի խնդիրը: Մոլախոտերը մշակաբույսերից խլում են մեծ քանակությամբ սննդատարրեր, օգտագործում են արմատաբնակ շերտի խոնավությունը, օգտագործելով ջրի մեծ քանակություն,  չորացնում են հողը և երաշտի պատճառ դառնում, հանդիսանում են նաև հիվանդությունների և վնասատուների զարգացման և տարածման օջախ: Արդյունավետ պայքար կազմակերպելու համար պետք է իմանալ, որ մոլախոտերի սերմնատվությունը շատ բարձր է և սերմերը երկար տարիներ պահպանում են իրենց ծլունակությունը, օրինակ` թելուկի մեկ բույսը տալիս է 100 հազար սերմ, որոնք իրենց կենսունակությունը պահպանում են 25 տարի: Շատ սերմեր, ունենալով բազմազան հարմարանքներ, տարածվում են քամու և ոռոգման ջրերի միջոցով: Այսպիսով, մոլախոտերը դաշտ են վերադառնում ոռոգման ջրերի միջոցով, սխալ ագրոտեխնիկայի կիրառման դեպքում: Խնդրի լուծման համար ոռոգելի երկրագործության մեջ խորհուրդ է տրվում նախապատվությունը տալ կաթիլային ոռոգման համակարգերի կիրառությանը:

<img decoding="async" loading="lazy" class="size-medium wp-image-10743 alignright" src="http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/drip_irrigation_-_istock_000013246499big_web-300x168.png" alt="" width="300" height="168" srcset="http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/drip_irrigation_-_istock_000013246499big_web-300x168.png 300w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/drip_irrigation_-_istock_000013246499big_web-254x142.png 254w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/drip_irrigation_-_istock_000013246499big_web.png 638w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" /> Ոռոգման այս եղանակը հիմնված է բույսի արմատային համակարգին ջրի անմիջական մատուցման սկզբունքի վրա: Այն արդյունավետ է բոլոր բույսերի ոռոգման համար և նպատակահարմար ինչպես փոքր տնտեսություններում, այնպես էլ արդյունաբերական  մասշտաբներով արտադրությունների համար: Համակարգը  նախատեսված է մշակաբույսի զարգացման գոտում հողի տեղային (լոկալ) խոնավացման համար: Այս մեթոդը ենթադրում է փոքր չափաբաժիններով ջրի անմիջական մատակարարում բույսերի արմատամերձ գոտի՝ կաթիլային բաշխիչների միջոցով, ինչի հետևանքով միջշարային տարածությունները մնում են չոր, որտեղ հետագայում մոլախոտային բուսականություն չի աճում: Քանի որ մոլախոտերը միաժամանակ զանազան վնասատուների և հիվանդությունների զարգացման և տարածման օջախ են հանդիսանում, հետևաբար նրանց բացակայության հետևանքով նվազագույնի  է հասնում վնասատուների և հիվանդությունների դեմ պայքարի անհրաժեշտությունը: Կաթիլային ոռոգման համակարգի կիրառման դեպքում նկատվում է  բերքատվության աճ 20-50%-ով և ծախսերի կրճատում 30-50 %-ով, դաշտում ջրի հավասարաչափ բաշխում և ջրի տնտեսում 30-60%-ով, օդի փոխանակության լավացում և բույսի առողջ աճի ապահովում:

Երկրում գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությունը բարձր մակարդակի հասցնելու և մթերքների առատություն ստեղծելու գործում կարևոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսության վարման գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումների համալիր մշակումը: Ժամանակակից երկրագործության ցանկացած գիտականորեն հիմնավորված համակարգ պետք է կրի հողապաշտպան բնույթ: Հողի մշակումը հատուկ մեքենաների և գործիքների միջոցով  նրա վրա ներգործելն է, որի գլխավոր նպատակն է  ստեղծել լավագույն պայմաններ մշակաբույսերի աճի, զարգացման և […]


ԱՄԵՆՕՐՅԱ ՕԴԵՐԵՎՈՒԹԱԲԱՆԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ


Հնդկացորենի մշակության տեխնոլոգիան

 Հնդկացորենի ձավարը պարունակում է մեծ քանակությամբ սպիտակուցներ, օսլա, երկաթ, ֆոսֆոր և վիտամիններ: Ծղոտը իր կերարժեքով մոտ է հատիկաընդեղեն բույսերի ծղոտին, 100 կգ ծղոտը պարունակում է 30 կերային միավոր: Թեփը հարուստ է սպիտակուցներով և ճարպերով, որը կարելի է օգտագործել որպես կեր խոզերի ու թռչունների համար: Այս մշակաբույսը լավագույն մեղրատու բույսերից է, որի յուրաքանչյուր հեկտարից կարելի է ստանալ 200-400 կգ մեղր: Որպես գարնանը ուշ ցանվող և կարճ վեգետացիա ունեցող բույս, հնդկացորենով կարելի է կատարել վերացանքս ձմռան ընթացքում տուժած դաշտերում: Հնդկացորենը աչքի է ընկնում իր արագ աճով, նրանից ստացվում է բավականին շատ կանաչ զանգված, որը կարելի է օգտագործել որպես սեդերացիա: Հնկացորենը լավ նախորդ է մյուս գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար, քանի որ արագ աճելով նա ստվեր է ստեղծում մոլախոտային բուսականության վրա, մաքրելով մոլախոտերով աղտոտված դաշտերը:

 Հնդկացորենի մշակությունը: Հնդկացորենի համար լավագույն նախորդներ են համարվում բազմամյա խոտաբույսերը, հատիկաընդեղեն կուլտուրաները, արմատապտուղները, պալարապտուղները, կտավատը: Իր հերթին լավ նախորդ է հանդիսանում հատիկաընդեղենների և կարտոֆիլի համար: Նախորդ մշակաբույսի բերքահավաքից հետո կատարել խոզանի երեսվար կամ սկավառակային փոցխում, այնուհետև վար (25-27սմ խորությամբ): Այս մշակաբույսը զգայուն է պարարտանյութերի նկատմամբ, հատկապես ֆոսֆորականի: Աշնանը վարի տակ տալ 200-250 կգ սուպերֆոսֆատ և 80-100 կգ կալումի քլորիդ: Ազոտական պարարտանյութերը տալիս են հիմնականում ցանքակից կամ սնուցումների ձևով, օգտագործելով 80-100 կգ ամոնիումի սելիտրա: Վաղ գարնանը, հողում խոնավությունը պահպանելու նպատակով, պետք է կատարել փխրեցում: Դաշտը մոլախոտերից մաքուր պահելու նպատակով, նախքան ցանքը կատարել ևս մեկ անգամ փխրեցում, իսկ անհրաժեշտության դեպքում իրականացնել քիմիական պայքար: Միամյա լայնատերև և հացազգի մոլախոտերի դեմ օգտագործել հետծլային հերբիցիդ Գեզագարդ՝ 1- 2 կգ/հա նորմայով (եթե հողի խոնավությունը շատ բարձր է հերբիցիդը կարող է վնասել հնդկացորենի ծիլերը, այդ պատճառով խորհուրդ է տրվում հերբիցիդի չափաքանակը նվազեցնել 1.0 կգ/հա):

 Հնդկացորենի ցանքի նորման 70-80 կգ/հա է: Ցանքը կատարել, երբ հողում ջերմաստիճանը 8-10 սմ խորության վրա կազմում է 12-150 C: Սերմերը ցանել 4-6 սմ խորությամբ:

 Հնկացորենը հազվադեպ է վնասվում վնասատուների կողմից և վարակվում սնկային հիվանդություններով, սակայն առանձին խոնավ տարիներին հնարավոր է հիվանդություններից՝ ֆիտոֆտորոզի, պերոնոսպորոզի, իսկական ալրացողի, իսկ վնասատուներից՝ բվիկների և լվիճների տարածում: Վնասակար օրգանիզմների դեմ պայքարի լավագույն տարբերակը ագրոտեխնիկական միջոցառումների ճիշտ և ժամանակին իրականացնումն է, ցանքաշրջանառությունը և որակյալ, առողջ սերմնանյութի օգտագործումը:

 Սնկային հիվանդությունների դեմ կատարել կանխարգելիչ սրսկումներ հետևյալ ֆունգիցիդներից որևիցէ մեկով՝ Ռիդոմիլ Գոլդ 2.5 կգ/հա, Պոլիրամ 2.0-2.5լ/հա և Պղնձի օքսիքլորիդ 3.0 կգ/հա: Սրսկումը իրականացնել հնդկացորենի 4-5 տերև փուլում:

 Հողաբնակ վնասատուների դեմ ցանքաքից կիրառել Ռեգենտ պատրաստուկը 10կգ/հա, իսկ համատարած մշակման դեպքում 20կգ/հա նորմայով: Վնասատուների դեմ վեգետացիայի ընթացքում կատարել սրսկումներ հետևյալ ինսեկտիցիդներից որևիցէ մեկով՝ Արիվո (0,3լ/հա), Դեցիս Բլյու (0,3լ/հա), Ակտարա (0.1-0.15 կգ/հա):

 Հնկացորենի բերքահավաքը կատարում են, երբ պտուղների 75 %-ը գորշանում է: Արցախի Հանրապետության տարածաշրջանում նախապատվությունը տրվում է հնդացորենի Դեվյատկա սորտին: Սորտի վեգետացիան 83-95 օր է: Աչքի է ընկնում միաժամանակյա ծաղկմամբ և հասունացմամբ, կայուն է պառկելու նկատմամբ: Ունի բարձր ցրտադիմացկունություն և երաշտադիմացկունություն: Դիվյատկա սորտը առանձնանում է բարձր բերքատվությամբ, միջին բերքատվությունը 17-22ց/հա:

Հնդկացորենի ձավարը պարունակում է մեծ քանակությամբ սպիտակուցներ, օսլա, երկաթ, ֆոսֆոր և վիտամիններ: Ծղոտը իր կերարժեքով մոտ է հատիկաընդեղեն բույսերի ծղոտին, 100 կգ ծղոտը պարունակում է 30 կերային միավոր: Թեփը հարուստ է սպիտակուցներով և ճարպերով, որը կարելի է օգտագործել որպես կեր խոզերի ու թռչունների համար: Այս մշակաբույսը լավագույն մեղրատու բույսերից է, որի յուրաքանչյուր հեկտարից կարելի է […]


Եգիպտացորենի մշակության տեխնոլոգիան

 Եգիպտացորենը մշակում են պարեն, անասնակեր և տեխնիկական նպատակով: Բույսը, որպես կերային մշակաբույս, ունի բացառիկ նշանակություն, օգտագործվում է ինչպես հատիկը, այնպես էլ կանաչ զանգվածը: Եգիպտացորենի կանաչ զանգվածը պարունակում է մեծ քանակությամբ շաքար, որի շնորհիվ  հեշտությամբ է սիլոսացվում: Ճիշտ եղանակով պատրաստված եգիպտացորենի սիլոսը կարելի է պահել մի քանի տարի: Ծղոտը պարունակում է 37 կերային միավոր: Կերարտադրության տեսակետից եգիպտացորենի մշակության նշանակությունը մեծ է նաև որպես միջանկյալ մշակաբույս, որոշ վաղահաս մշակաբույսերի բերքահավաքից հետո:

 Եգիպտացորենի մշակությունը: Որպես շարահերկ բույս, կարևոր դեր է խաղում ինչպես դաշտային, այնպես էլ կերային ցանքաշրջանառությունում: Լավ մշակության դեպքում ճնշում է մոլախոտային բուսականությանը: Եգիպտացորենի համար լավ նախորդներ են բազմամյա խոտաբույսերը, հատիկաընդեղեն բույսերը, միամյա խոտաբույսերը: Խոնավությամբ ապահովված պայմաններում լավ նախորդներ կարող են լինել նաև կարտոֆիլը, բանջարաբոստանային բույսերը և արմատապտուղները: Գերազանց նախորդից և լավ պարարտացումից հետո եգիպտացորենը կարելի է նույն դաշտում թողնել 2 տարի անընդմեջ: Իր հերթին եգիպտացորենը լավ նախորդ է գարնանացան մշակաբույսերի համար: Շատ դեպքերում եգիպտացորենը մշակում են որպես ձյուն պահող մշակաբույս՝ զբաղված և կուլիսային ցելերում: Ջերմասեր բույս է, սերմերը սկսում են ծլել 8-100C ջերմաստիճանի պայմաններում: -2-30C  սառնամանիքներից տերևները ամբողջությամբ ցրտահարվում են: Եգիպտացորենը ջրի հանդեպ առավել պահանջկոտ է ծաղկումից 10 օր առաջ, որը տևում է մոտ 30 օր: Եգիպտացորենը խաչաձև փոշոտվող բույս է, փոշոտվում է քամու միջոցով: Բարձր բերք է կազմակերպում սննդանյութերով հարուստ, փուխր, ավազակավային, սևահողերում ու շագանակագույն հողերում: Վատ է աճում ծանր, կավային, աղակալված և ճահճակալած հողերում:

 Հողում խոնավություն  կուտակելու ու պահպանելու համար  անհրաժեշտ է նախորդ հանդիսացող մշակաբույսի բերքահավաքը կատարելուն զուգընթաց  կամ անմիջապես դրանից հետո կատարել երեսվար: Խոզանի երեսվարից 20-25 օր հետո կատարել վար՝ 28-30 սմ խորությամբ: Նախորդ շարահերկ մշակաբույսերի բերքահավաքից անմիջապես հետո կատարել պարարտացում և ցրտահերկ 28-30սմ խորությամբ: Վարի հետ աշնանը տալիս են հիմնական ֆոսֆորական և կալիումական պարարտանյութերը՝ սուպերֆոսֆատ 130 կգ/հա և կալիումի քլորիդ 100-120 կգ/հա չափաբաժնով: Ամոնիումի սելիտրան տալ սնուցումների ձևով 180կգ/հա նորմայով: Եգիպտացորենը իր աճի սկզբնական փուլում ավելի շատ կարիք ունի ֆոսֆորի նկատմամբ: Ֆոսֆորի առկայության ժամանակ արմատային համակարգը հզորանում ու  խորանում է հողի մեջ: Այս հանգամանքը կարևոր նշանակություն ունի անջրդի գյուղատնտեսության պայմաններում: Եգիպտացորենը ազոտի պահանջ զգում է  մինչև հուրանների երևալը: Գարնանը դաշտ դուրս գալու առաջին իսկ հնարավորության դեպքում դաշտը փոցխում են: Մոլախոտերի սերմերի մասսայական ծլումից հետո պետք է կուլտիվատորներով հողը փխրեցնել 10-12սմ խորությամբ, անմիջապես փոցխել և կատարել ցանք: Եգիպտացորենի բերքատվության բարձրացման գործում սերմնանյութի որակը ունի կարևոր նշանակություն:  Սերմի ցանքը կատարում ենք այն ժամանակ, երբ հողի 10 սմ խորության վրա ջերմաստիճանը 10-120 է:  Բերքատվության բարձրացման գործում կարևոր է ընտրել ցանքի խտությունը: Համեմատաբար չոր շրջաններում , ուր մթնոլորտային տեղումները տատանվում են 300-400 մմ, յուրաքանչյուր հեկտարում պետք է աճեցնել 20-25 հազար բույս, ջրովի պայմաններում՝ 40-60 հազար բույս: Նման խտությամբ բուսածածկ ստանալու նպատակով ցանքը կատարել 70 X 70 և 60 X 60 սխեմայով: Եգիպտացորենի ցանքի նորման կարող է տատանվել 15-20 կգ/հա սահմաններում:  Եգիպտացորենի սիլոսի ստացման նպատակով ցանքի նորման կազմում է 22-25 կգ/հա: Ծանր կավային  հողերում ցանքը կատարել 5-6 սմ, թեթև հողերում ՝ 8-10 սմ խորությամբ: Վաղ ցանքի ժամանակ սերմը ցանում են սաղր, ուշ ցանքի դեպքում՝ խոր, ջրովի պայմաններում պետք է ցանել սաղր, անջրդի պայմաններում՝ խոր: Հողի մակերեսը փխրեցնելու, մոլախոտերը ոչնչացնելու նպատակով եգիպտացորենի վրա երեք տերև առաջանալու շրջանում դաշտը անհրաժեշտ է փոցխել: Դաշտում խնամքի մյուս կարևոր միջոցառումը դա միջշարային կուլտիվացիան է: Առաջին կուլտիվացիան կատարում են 8-10 սմ խորությամբ, իսկ երկրորդ կուլտիվացիան 20-25 օր հետո՝  7-8 սմ խորությամբ: Ջրովի պայմաններում հատիկ ստանալու նպատակով բույսերը ցածրադիր շրջաններում ոռոգել 4-10 անգամ՝ 500-600 մ3/հա ջրման նորմայով: Խոզանացան եգիպտացորենը ջրում են 3-6 անգամ՝ 1800-3500 մ3/հա ոռոգման նորմայով: Առաջին ջրումը կատարել ցանքից հետո, հաջորդը 10 օր անց, երրորդը հուրանները դուրս գալուց առաջ, չորրորդը՝ հուրանները դուրս գալու փուլում, հաջորդ ջրումները կաթնամոմային հասունացման փուլում: Մոլախոտային բուսականության դեմ արդյունավետ է քիմիական պայքարը: Եգիպտացորենի ցանքերը միամյա լայնատերև և հացազգի մոլախոտերից մաքուր պահելու համար կարելի է կիրառել նախածիլային հերբիցիդ Ստոմպ 3-4 լ/հա նորմայով: Վեգետացիայի ընթացքում եգիպտացորենի ցանքերում լայնատերև մոլախոտերի դեմ պայքար կազմակերպել Ֆենագոն՝ 0.8-1լ/հա կամ 2.4 Դ 1-1.5լ/հա հերբիցիդներով, իսկ միամյա և բազմամյա հացազգի մոլախոտերի դեմ կիրառել Տիտուս — 50-60գր/հա + Տրենդ 90 – 200գր/հա: Նշված հերբիցիդները համատեղելի են և խորհուրդ է տրվում օգտագործել եգիպտացորենի բույսի 3-4 տերևի փուլում:

 Եգիպտացորենը վարակվում է մի շարք սնկային հիվանդություններով (բշտիկավոր մրիկ, փոշեմրիկ, հելմինտոսպորիոզ, ժանգ, ցողունների և կողրերի ֆուզարիոզ) և վնասվում է վնասատուների կողմից (բվիկներ, լարաթրթուր, հրաթիթեռ, մարգագետնային թիթեռներ, լվիճներ): Վնասակար օրգանիզմների դեմ արդյունավետ է պայքարի համակցված մեթոդը, որտեղ բացի քիմիական պայքարից անհրաժեշտ է կատարել  ցանքաշրջանառություն,  ընտրել  հողի մշակման ճիշտ համակարգ, կատարել կոմպլեքս պարարտացում, խուսափել միակողմանի ազոտական պարարտանյութերից, օգտագործել որակյալ և ախտահանված սերմացու, ցանքը կատարել օպտիմալ ժամկետներում, դաշտը մաքուր պահել մոլախոտերից և ընտրել դիմացկուն հիբրիդ կամ սորտ:

 Քիմիական պայքար:  Սերմացուն ենթարկել նախացանքային ախտահանման կոմպլեքս վնասատուների դեմ՝ Կրույզեր-6 լ/տ: Լարաթրթուրներով վարակված դաշտերում պայքարը անհրաժեշտ է սկսել, երբ հողում 1մ2 վրա առկա է 3 թրթուր: Մինչև ցանքը կամ ցանքի հետ համատեղ հող մտցնել Ռեգենտ կամ Ադոնիտ 10կգ/հա՝  հողաբնակ վնասատուների դեմ: Լվիճներով, շվեդական ճանճով, բվիկներով, մարգագետնային թիթեռնիկով, հրաթիթեռներով վնասված ցանքսերը սրսկել նշված պրեպարատներից որևէ մեկով՝ Կորագեն-150-200գր/հա, Ավանտ-200- 300գր/հա, Դեցիս բլյու-600-700գր/հա, Էֆորիա- 150-200գր/հա, Ակտարա- 100- 150գր/հա:  Մորեխներով վարակված դաշտերում սրսկել՝ Ֆյուրի-100-150գր , Ֆաստակ -100-150գր կամ Ադոնիս-100-150գր ինսեկտիցիդներով:

 Հատիկի բերքը հավաքում են լրիվ հասունացման փուլում: Այդ ընթացքում բույսը ամբողջությամբ դեղնած է լինում, կողրերի փաթեթները՝ չորացած: Հավաքված կողրերի փաթեթը հեռացնել և ոչ հաստ (1-2 կողրի հաստությամբ ) շերտով փռել ծածկի տակ, լավ օդափոխվող տեղում ու չորացնել: Այս ընթացքում անհրաժեշտ է կողրերը անընդհատ շրջել, որպեսզի չբորբոսնեն:  Կողրերը, առանց հատիկը հեռացնելու կարելի է պահել ոչ պակաս 16 %, իսկ անջատված հատիկը` 13% խոնավության պայմաններում:

 Եգիպտացորենի սիլոսային զանգվածի բերքահավաքը պետք է սկսել կաթնային հասունացման փուլում: Այդ ժամանակ հավաքված կանաչ զանգվածը պարունակում է 70% խոնավություն և հեշտ է սիլոսացվում:

 1 հա եգիպտացորենի դաշտից կարելի է ստանալ ավելի քան 400ց/հա սիլոսային զանգված:

 Եգիպտացորենի (հատիկի) միջին բերքատվությունը 40-50ց/հա է, իսկ պոտենցիալ բերքատվությունը մինջև 100ց/հա:

Եգիպտացորենը մշակում են պարեն, անասնակեր և տեխնիկական նպատակով: Բույսը, որպես կերային մշակաբույս, ունի բացառիկ նշանակություն, օգտագործվում է ինչպես հատիկը, այնպես էլ կանաչ զանգվածը: Եգիպտացորենի կանաչ զանգվածը պարունակում է մեծ քանակությամբ շաքար, որի շնորհիվ  հեշտությամբ է սիլոսացվում: Ճիշտ եղանակով պատրաստված եգիպտացորենի սիլոսը կարելի է պահել մի քանի տարի: Ծղոտը պարունակում է 37 կերային միավոր: Կերարտադրության տեսակետից […]


Վարունգի մշակության տեխնոլոգիան

 Բանջարանոցային մշակաբույսերի մեջ վարունգը մեծ տեղ է գրավում: Այն օգտագործվում է թարմ, թույլ աղաջրում թթվեցրած, թթու դրած եւ մարինադացված վիճակում: Ունենալով յուրահատուկ բույր, հաճելի համ, նպաստում է սննդի լավ մարսմանը, իսկ նրա մեջ պարունակվող ֆերմենտները եւ հանքային աղերը, որոնցից հատուկ նշանակություն է տրվում ցինկին եւ լոդին, ապահովում են ենթաստամոքսային գեղձի նորմալ աշխատանքը: Թարմ վարունգից պատրաստած աղցանը(սալաթը) նպաստում է մարդու օրգանիզմից ավելորդ ջրի, սպիտակուցային սննդի մարսումից գոյացած վնասարար նյութերի հեռացմանը, թեթեւացնում է սրտի եւ երիկամների աշխատանքը: Ցածր կալորիականության համար վարունգը երաշխավորվում է տարիքավոր մարդկանց, երեխաներին ու խախտված նյութափոխանակություն ունեցող հիվանդներին:

 Վարունգը միամյա բույս է, հզոր, հողի վերեւի բերրի շերտում տեղավորվող արմատային համակարգով: Ցողունը ճյուղավորվող, լիանանման է, հենարանի առկայության դեպքում ընդունակ աճելու ուղղահայաց, կառչելով նրանց – խիզրերով (բեղիկներով), ինչը օգտագործում են ջերմոցային բանջարաբուծությունում եւ սենյակային բուծման ժամանակ: Գլխավոր ցողունը հասնում է 0,5 մինչեւ 3մ եւ ավելի երկարության: Գլխավոր ցողունի տերեւածոցից երեւան են գալիս կողային առաջին կարգի ցողուններ եւ խիզրեր (բեղիկներ), առաջին կարգի ցողունների տերեւածոցերից` երկրորդ կարգի ցողուններ եւ այլն: Վարունգի տերեւածոցերում տեղավորվում են մեկ կամ մի քանի արական եւ իգական ծաղիկներ:

 Վարունգը խաչաձեւ փոշոտվող մշակաբույս է: Մեղվափոշոտվող տեսակների պտուղների զարգացման համար անհրաժեշտ է փոշոտում: Պարտենակարպիկ տեսակներն ու հիբրիդները ձեւավորվում են պտուղներ նաեւ առանց փոշոտման:

 Վարունգը` ջերմասեր, լուսասեր բույս է, պահանջկոտ հողի եւ օդի խոնավության հանդեպ: Օպտիմալ է համարվում հողի խոնավությունը` 75-85%-ը, օդինը` 85-95%-ը: Պտուղը կեղծ հատապտուղ է, որպես սնունդ օգտագործվում է չհասունացած, խակ փուլում: Տեխնիկական հասունությունը վրա է հասնում փոշոտումից 5-7 օր հետո:

 Սերմերը տափակ, երկարավուն են, սպիտակ կամ բաց դեղնավուն գույնի: Նրանց ծլունակությունը պահպանվում է 6-8 տարի, բայց լավ բերք են տալիս 2-3 տարեկան սերմերից աճեցրած բույսերը, որոնք ձեւավորվում են առավել իգական ծաղիկներ եւ հետեւապես պտղագոյացումներ:

 Կարելի է օգտագործել նաեւ թարմ սերմեր, եթե նրանք լրիվ հասունացած են եւ պահպանվել են չոր, զով սենյակում:Վարունգի համար պետք է հատկացնել սառը քամիներից պաշտպանված արեւային հողաբժնյակները, որոնք ունեն ստրուկտուրային, լավ տաքացվող հող: Շատ օգտակար է, եթե այդպիսի հողակտորի մոտակայքում լինի բնական ջրափոս, դա բարձրացնում է օդի խոնավությունը եւ իջեցնում է ցրտերի դեպքում բույսերը ոչնչանալու վտանգը: Այդպիսի հողաբժնյակներում վարունգն աճեցնում են հարթ մակերեսի վրա: Եթե հողը սառն է կամ գտնվում է ստորգետնյա ջրերի մոտ, ապա վարունգն աճեցնում են մարգերում կամ թմբերում: Վարունգը պահանջում է բարձր բերրիություն ունեցող հող: Ամենից ավելի լավ են աճում թարմ գոմաղբի օգտագործման դեպքում, որը հողի մեջ են մտցնում աշնանը` հողը 20-25սմ խորությամբ փորելու դեպքում (մեկական դույլ 1 քառ. մ-ի հաշվով) կամ գարնանը խրամատներ պատրաստելու դեպքում: Բացի սննդանյութերից, հեշտ յուրացվող նյութերի ձեւով բույսերը գոմաղբից ստանում են ածխաթթու գազ, որը դրական է ազդում բերքատվության վրա: Այն բանջարաբույծները, ովքեր գոմաղբ չունեն, այն կարող են փոխարինել այդ նույն քանակությամբ կոմպոստահողով (հողի գարնանային փորման ժամանակ) կամ ճմահողի ու հումուսահողի խառնուրդով (հավասարաչափ) կամ լավ քայքայված մանր տորֆով: Բոլոր դեպքերում օգտակար է ավելացնել երկու բաժակ մոխիր կամ 90գ բանջարանոցային պարարտացնող խառնուրդ 1 քառ. մետրի հաշվով: Բերրի հողը պարարտանյութի հետ միասին կարելի է մտցնել ակոսների մեջ նաեւ ցանքից առաջ:

 Վարունգի սերմերը աճում են 120C-ից ոչ ցածր ջերմաստիճանում, այդ պատճառով դրանք պետք է ցանել միայն տաքացած հողի մեջ: Սառը հողում (100C-ից ցածր) սերմերը չեն ծլում եւ սովորաբար նեխում են: Վարունգի բույսերի աճման ու զարգացման համար օդի լավագույն ջերմությունը 25-300Cէ, հողինը` 20-250C: Եթե ջերմությունն իջնում է մինչեւ100C, ապա վարունգի բույսերի աճը կանգ է առնում, դրանք հիվանդանում են եւ հաճախ ոչնչանում: Բացառություն են կազմում այն բույսերը, որոնք ստացվում են կոփված սերմերից: Սերմերի կոփումը բարձրացնում է ջերմասեր մշակաբույսերի կայունությունը անբարենպաստ պայմանների նկատմամբ: Այս եղանակը հաջողությամբ կիրառում են վարունգի պտղագոյացման ձեւավորումն արագացնելու համար: Սերմերը ուռչումից հետո (մեկ կշռային մաս սերմերին ավելացնել 0,8 մաս մաքուր ջուր, պահել 12 ժամ) 2-3 օր պահում են ցածր ջերմաստիճանում (-1-30C) եւ ցանում են, կամ փոփոխում  են ջերմաստիճանը` 20-30  ժամ 18-250 Cմինչեւ -1-30Cեւ կրկին պահում 2-3 օր, այնուհետեւ ցանում: Մի շարք մանրէական, սնկային եւ վիրուսային հիվանդությունների հարուցիչներին, որոնք փոխանցվում են սերմերի միջոցով, ոչնչացնելու համար նրանց թունախեղդում են: Բացի դրանից որոշ դեպքերում սերմերի թունախեղդումը խթանում է երիտասարդ բույսի աճը: Խանութներից ձեռք բերած բոլոր սերմերը հիմնական վնասատուների ու հիվանդությունների դեմ մշակված են: Այս կամ այլ հիվանդությունների դեմ կայունության մասին պարտադիր կերպով նշվում են փաթեթիկի վրա: Եթե սերմերը ձեռք են բերվել շուկայում կամ այլ ճանապարհով, ապա ցանելուց առաջ անհրաժեշտ է կիրառել համակարգ միջոցառումներ նրանց ծլունակության բարձրացման ու վնասատուներից ու հիվանդություններից պաշտպանման համար: Սերմերը տրամաչափում են ըստ չափի ու զանգվածի, թունախեղդում են, թրջում են ջրում կամ այլ հեղուկներում, ենթարկում են յարովիզացիայի, կոփում են, կիրառում են այլ միջոցներ, ուղղված բույսերի ծլունակության, ծլման էներգիայի եւ սկզբնային աճի բարձրացմանը: Վարունգի սերմերը տեղավորում են 1լ բանկայի մեջ, լցնում 3-5% հասարակ կերակրի աղի լուծույթ (30-50գ աղ 1 լ ջրին), զգուշորեն խառնում են: Առավել ծանրակշիռ սերմերը նստում են հատակին, իսկ թեթեւակշիռները մնում են մակերեսին եւ նրանք հեռացվում են: Հատակին նստած սերմերը լվանում են ջրով, այնուհետեւ չորացնում: Վիրուսային հիվանդությունների դեմ սերմերը 15-20 օր պահում են 1%-ոց մարգանա-կալիական լուծույթում, այնուհետեւ ջրով լվանում եւ չորացնում: Ցանքից առաջ սերմերը ֆուզարիոզ, թառանումներ, անտրակնոզ, ասկոխիտոզ, բակտերիոզ, սերմաբորբոս հիվանդությունների հարուցիչների ոչնչացման համար ախտահանում են ՏՏԴՏ 80%-ոց թ.փ. (Տիրամ) լուծույթով (0,01լ` 1կգ սերմին), լվանում են մաքուր ջրով եւ չորացնում մինչեւ սռսռուն վիճակը:

 Ցանքսի ժամկետները տարբեր գոտիներում զանազանվում են, բայց գոյություն ունի մեկ ընդհանուր կարգ` վարունգը պետք է ցանել տեղական պայմաններից ելած այն ժամանակ, որպեսզի նրանք ծլեն գարնանային ցրտահարումների ավարտումից հետո: Հարթ մակերեսի վրա վարունգի չոր եւ ծլեցրած սերմերը ցանում են շարքերով լավ ջրած ակոսների մեջ, շարքերի միջեւ կարճ պատատացողունավոր տեսակների համար` 60-70սմ, միմին կամ երկարապատատացողունավորների` 90սմ: Եթե ցանքսը կատարվում է մարգերում, սերմերը ցանում են մարգերի երկարությամբ մեջ տեղում: Սերմերի ցանման խորությունը  1,5-2սմ է, ծանր հողերում` երես, թեթեւ հողերում` խոր: Ցանքսի նորման 4գրամ մեկ քառ. մ., ցանվող սերմերի հեռավորությունը` 3-5սմ: Բարենպաստ պայմաններում ծիլերը երեւում են 5-6-րդ օրը, իսկ ծլեցրած սերմերինը` ավելի շուտ: Առաջին իսկական տերեւները երեվալուն պես բույսերը նոսրացնում են (հանում են), հեռացնում են ավելի թույլ բույսերը: Վաղահաս տեսակների համար բույսերի միջեւ հեռավորությունը թողնում են 8-10սմ, ուշահասների համար` 12-15սմ:

 Որպեսզի արագացվի իգական ծաղիկների երեւան գալը երաշխավորվում է ուշահաս տեսակների աճման կետը ծերատել 4-րդ կամ 5-րդ տերեւից վերեւ: Նոսրացումից հետո բույսերը սնուցնում են օրգանական եւ հանքային պարարտանյութերի ջրային լուծույթներով: Հանքային պարարտանյութերով սնուցման դեպքում 10լ ջրում լուծում են 15գ միզանյութ, 30գ սուպերֆոսֆատ եւ 20գ կալիումի ֆոսֆատ: Այս քանակի լուծույթը հաշվարկած է 2 քառ. մ.: Որպես օրգանական սնուցում, օգտագործում են կոյաջուրը (1 մաս գոմաղբ, 5-8մաս ջուր), կամ թռչնաղբը (1:10), մեկ քառ.մ.` 5լ հեղուկի հաշվով: Սնուցումից հետո բույսերը ջրում են մաքուր ջրով, որպեսզի տերեւները մաքրվեն պարարտանյութերից, հնարավոր այրվածքներից խուսափելու համար:

 Վարունգն անհրաժեշտ է կանոնավոր կերպով ջրել, չթույլատրելով հեղի գերչորացում եւ բույսերի թառամեցում: Արեւոտ տաք եղանակին ոռոգումները կիրառում են հաճախակի եւ բացի դրանից հողի մակերեսին օդի բարձր խոնավություն ստեղծելու համար, վարունգը ջրում են ցնցուղով ցածր բաժնաչափի արեւի տակ տաքացրած 20-250Cջերմության ջրով: Սառը (մոտ100C) ջրով վարունգը ջրել չի կարելի, քանի որ բույսերը վարակվում են մերձարմատային փտախտով: Ոռոգման նորմաները եւ ժամկետները կախված են շատ պայմաններից: Չորային ամռանը ոռոգում են հաճախակի, խոնավ ժամանակ` ընդհակառակը, ուշ-ուշ: Կավային ու ավազակավային հողերում, որոնք լավ են պահպանում խոնավությունը, պետք է ջրել սակավ, քան թեթեւ ավազային եւ կավաավազային հողերում: Երիտասարդ բույսերը քիչ ջուր են օգտագործում, եւ նրանց չափավոր են ջրում (5-10լ 1քառ.մ. հաշվով): Ծաղկման սկզբի փուլում ոռոգումները ժամանակավորապես դադարեցվում են, եւ այն ավելացրած նորմայով վերասկսում են պտղաբերության սկզբում (15-20լ 1քառ.մ.): Վարունգը 1տ բերք ձեւավորելու համար օգտագործում է միագումար 120-200 խոր.մ. ջուր: Ոռոգումներից հետո, եթե բույսերը չեն միակցվել պատատացողուններով միջշարքերը փխրեցնում են, որպեսզի կեղեւ չառաջանա եւ նվազագույնի հասցվի հողի գոլորշիացումը: Վարունգը ավելի լավ է ոռոգել օրվա երկրորդ կեսին, երբ հողն ու ոռոգման ջուրը տաքանան: Եթե անբարենպաստ եղանակային պայմանների (ժամանակավոր ցրտացումների հետեւանքով վարունգի վերգետնյա մասը անբարենպաստ է զարգանում, պետք է կիրառել ոչ արմատային սնուցում (տերեւների միջոցով) հանքային պարարտանյութերի ոչ մեծ խորության լուծույթով` 10լ ջրին 5գ միզանյութ, 12գ սուպերֆոսֆատ եւ 7գ կալիումի քլորիդ: Բույսերը մշակում են ձեռքի սրսկիչով մեկ քառ. մետրի վրա ծախսելով 0,5լ լուծույթ:

 Բույսերը սկսում են պտղաբերել ցանքից 38-60 օր հետո: Այդ պահից հարկավոր է սկսել բերքահավաք 1-2 օրը մեկ, իսկ զանգվածային բերքատվության դեպքում` ամեն օր, առանձին դեպքերում օրեկան 2 անգամ` առավոտյան եւ իրիկնադեմին: Հավաքում են ոչ միայն ապրանքային պտուղները, այլ նաեւ բոլոր այլանդակվածներ (կեռ, ծուռ) հիվանդ, վնասված, գերաճած վարունգները, քանի որ նրանք հյուծում են բույսը եւ ուշացնում են նոր պտղակալների ձեւավորումը եւ ընկնում է բերքատվությունը: Պտուղները պետք է հավաքել կանոնավոր կերպով, ավելի լավ է կտրել դանակով, իսկ եթե դրանք պոկում եք, ապա բութ մատով սեղմեք պտղակոթունին, որպեսզի ցողունները չքաշքշվեն:  Չի կարելի ցողունները տրորել ոտքերով, նրանց զգուշորեն մի կողմ են քաշում, բացելով անցման համար ճանապարհ:

 Առաջին ցրտահարությունից հետո, հավաքում են բոլոր պտուղները, այդ թվում նաեւ մանրերը: Կախված եղանակային պայմաններից վարունգի միջին բերքատվությունը կազմում է 2-3 կգ մեկ քառակուսի մետրից:

 Բերքահավաքի ժամանակ ուշադրություն դարձրեք պտուղների գույնի եւ ձեւի վրա: Հողի մեջ ազոտի անբավարարության դեպքում պտուղները լինում են բաց կանաչ գույնի, պտղի վերեւի մասը (որտեղ ծաղիկն է) նեղ է, սրածայր: Կալիումի անբավարարության դեպքում պտուղները պտղակոթի մոտ փոքրացած են, իսկ վերեւի կողմում` գնդաձեւ: Այս նշաններով կարելի է իմանալ հետագա սնուցումների ժամանակ տրվող պարարտանյութերի բաղադրությունը եւ հարաբերությունը: Եթե դուք ունեք միայն օրգանական պարարտանյութեր, ապա սնուցումների ժամանակ ազոտի ավելացման անհրաժեշտության դեպքում բարձրացրեք գոմաղբահեղուկի, թռչնաղբի խտությունը: Կալիումի կամ ֆոսֆորի քանակն ավելացնելու անհրաժեշտության դեպքում ակոսների մեջ (շարքերի երկարությամբ լցրեք մոխիր` 1մ-ի հաշվով մեկական բաժակ):

 Վարունգը կարելի է խնամել նաեւ սածիլային եղանակով, որը հնարավորություն է տալիս 10-15 օրով արագացնել պտուղների (կանաչ) հասունացումը (անսածիլ եղանակի համեմատ): Բաց հողում տնկելուց 20-25 օր առաջ ջերմոցներում կամ ջեռուցվող տներում աճեցնում են սածիլները:  Տաքացած սերմերը թրջում են մարգանա-կալիումական լուծույթում (ինչպես նշված է վերեւում), լվանում են մաքուր ջրով եւ տեղադրում թաց թղթերի կամ կտորի շերտերում, պահպանում 20-250Cջերմաստիճանում: Թեթեւակի ճեղքված սերմերը ցանում են թաղարներում` 6-7 տրամագծավորներում մեկական, 8-10սմ` երկուական: Թաղարները տեղավորված արկղները պահում են 20-220Cջերմաստիճանում,  4-7 օրից հետո` 14-170C, իսկ հետագայում պահպանում են200Cմակարդակը: Տնկումից առաջ պարտադիր կատարում են սածիլների կոփում: Օրվա տաք ժամերին սածիլները դուրս են բերվում սկզբում 1 ժամով, այնուհետեւ հետզհետե ավելացնելով մինչեւ 6 ժամ: Սածիլները, ինչպես նաեւ սերմերը բաց հողում տնկում են, երբ հողի ջերմաստիճանը150Cպակաս չէ: Սածիլները 2-3 տերեւների հասակում վերատնկում են բանջարանոցում ցրտահարության վտանգը անցնելուց անմիջապես հետո: Տնկում են փոսիկներում մարգերում կամ շարքային եղանակով մեկը մյուսից 20սմ հեռավորության վրա, եթե թաղարներում մեկական բույսեր են, եւ 40սմ` եթե երկուսն են: Միջշարքային տարածքները կարճ պատատացողունավոր տեսակների համար 70-80սմ է, միջին եւ երկարապատատացողունավորների` 90-100սմ:

 Սածիլը տնկում են մինչեւ շաքիլատերեւների մակարդակը եւ այնպես, որպեսզի թաղարները վերեւի մասում ծածկված լինեն 2-3սմ հողի շերտով:Թաղարների շուրջ հողը թեթեւակի սեղմում են արմատների հետ ավելի խիտ շփման համար, այնուհետեւ ոռոգում են յուրաքանչյուր փոսին 1-2լ ջրի հաշվով: Բույսերի հետագա խնամքը կայանում է միջշարքերի փխրեցման եւ սնուցումների, քաղահանների, վնասատուներից պաշտպանման, այսինքն նույն միջոցառումների կատարման գործում, ինչը եւ անսածիլ եղանակով աճեցման դեպքում:

 Վարունգը ցանկալի է աճեցնել շպալերների վրա: Այդ դեպքում ռացիոնալ է օգտագործվում բանջարանոցային տարածքը, բույսերը ավելի լավ են տաքանում եւ հողմահարվում, տերեւների վրա ջրի կաթիլներ չեն մնում (որոնք հաճախակի հանդիսանում են հիվանդությունների կենտրոն): Շպալերների շարքերը տեղադրում են մեկը մյուսից 1-1,2մ հեռավորության վրա: Օգտագործում են խողովակներ, սյունիկներ, որոնց շարքերում տնկում են նույն հեռավորության վրա: Սյունիկներին 40-50սմ հեռավորության վրա ձգում են լարեր կամ լարան (շպագատ): Բույսերը ցողունների ձեւավորման սկզբին կապում են ներքեւի շարքի լարին, իսկ հետագայում նրանք իրենց խիզրերով (բեղիկներով) ամրապնդվում են հենարաններին:

 Վարունգը կարելի է աճեցնել նաեւ տնային պայմաններում: Վարունգը տնային պայմաններում աճեցնում են ամառա-աշնանային եւ ձմեռա-գարնանային ժամանակաշրջաններում: Սենյակում կարելի է աճեցնել հետեւյալ տեսակներն ու հիբրիդները` «Բոգնիշոկ», «Տոպորեն՚, ՙԼեգենդա՚, ՙՄոսկովսկի տեպլիչնըյ՚, ՙՍտելլա՚, ՙՏենդեմ՚, ՙՄանուլ՚, (ՏԽՍԱ-211), ՙՄարաֆոն՚, ՙԳրանատա», «Ապրելսկի», «Սենտյաբրսկի», «Կուկարաչա» (ՏԽՍԱ-761) եւ այլն:

 Ամառ-աշնանային ժամանակի համար սերմերը ցանում են օգոստոսին, բերքատվությունը տեւում է մինչեւ դեկտեմբերը, իսկ ձմռա-գարնանային ժամանակի համար` փետրվար-մարտ ամիսներին, կարելի է եւ վաղ, բայց այդ դեպքում կպահանջվի թեթեւակի լուսավորել ցերեկային լույսի լապտերներով: Լապտերները (20 վատտ հզորության) տեղադրում են բույսերից 2-3սմ վերեւ: Սերմերը կարելի է անմիջապես ցանել մշտական տեղը` 3-5լ տարողություններում, իսկ եթե պահանջվում է թեթեւակի լուսավորում, ապա սածիլները լավ է տնկել 5-10սմ տրամագիծ ունեցող թաղարներում: Մինչեւ ծլումը օդի ջերմաստիճանը պետք է լինի 25-300C, ծլելուց հետո`200C, արեւոտ եղանակին`180C, ամպոտ եւ գիշերները` 160C:Վարունգի վերը նշված տեսակների մի մասը պահանջում են արհեստական փոշոտում, որը կատարվում է հետեւյալ ձեւով, լուցկու ծայրին փաթաթում են մի պատառիկ բամբակ, այնուհետեւ նրանով թեթեւակի շփում են արական ծաղկի (առանց փոքրիկ վարունգի) առէջին, որից հետո բամբակով զգուշությամբ շփում են արական ծաղկի (պտղաձեւավորումով) առէջին: Փոշոտումը ցանկալի է կատարել առավոտյան (ժամը 10-11), երբ արական ծաղիկների փոշիները առավել կենսունակ են (մեկ օր առաջ բացված ծաղիկների): Ամիսը 2 անգամ անհրաժեշտ է կատարել սնուցում օրգանական պարարտանյութերով, եթե դրանք չկան, ապա հանքային պարարտանյութերում` տեքստում նկարագրված ձեւով:

 Չպետք է թույլատրել վարունգի գերաճ:

Բանջարանոցային մշակաբույսերի մեջ վարունգը մեծ տեղ է գրավում: Այն օգտագործվում է թարմ, թույլ աղաջրում թթվեցրած, թթու դրած եւ մարինադացված վիճակում: Ունենալով յուրահատուկ բույր, հաճելի համ, նպաստում է սննդի լավ մարսմանը, իսկ նրա մեջ պարունակվող ֆերմենտները եւ հանքային աղերը, որոնցից հատուկ նշանակություն է տրվում ցինկին եւ լոդին, ապահովում են ենթաստամոքսային գեղձի նորմալ աշխատանքը: Թարմ վարունգից պատրաստած […]


Արևածաղկի մշակության տեխնոլոգիան

 Արևածաղկի յուղը համարվում է լավագույն յուղերից մեկը, որն օգտագործվում է սննդի մեջ, մարգարինի պատրասման համար: Քուսպը սննդանյութերով հարուստ հրաշալի խտացված կեր է, 100կգ կանաչ զանգվածը պարունակում է 17 կերային միավոր: Արևածաղիկը սիլոսային մշակաբույս է, տալիս է 40-80տ կանաչ զանգվածի բերք: Սերմնապտուղը ծլում է 100C ջերմության պայմաններում: Ծիլերը դիմանում են -60C սառնամանիքներին: Մշակաբույսը ունի ուժեղ զարգացող առանցաքային արմատային համակարգ, որը կարող է հասնել 2,5 մ խորության: Արևածաղիկը ամբողջ վեգետացիայի ընթացքում անհավասարաչափ է ծախսում խոնավությունը:  Վեգետացիայի ընթացքում պահանջվող խոնավության 20-25 %-ը բույսը ծախսում է ծլումից միչև զամբյուղների առաջացումը, իսկ  մնացածը՝ ծաղկման և սերմնալիցի ընթացքում: Արևածաղիկը լավ է աճում ու զարգանում սննդանյութերով հարուստ հողերում: Ճահճացած, խիստ ավազային և կրային հողերում այն ցածր բերք է տալիս: Արևածաղիկը խաչաձև փոշոտվող բույս է: Պահանջկոտ է պարարտանյութերի նկատմամաբ: Ֆոսֆորի ամենաշատ քանակը ծախսում է ծլումից մինչև ծաղկումը, իսկ կալիումի պահանջը զամբյուղների ձևավորման և սերմնապտուղների մոմային հասունացման շրջանում: Բոլոր դեպքերում ֆոսֆորական պարարտանյութերը բարձրացնում են յուղի տոկոսը: Ծիլերը դիմանում են 7-80C կարճատև ցրտերին: Ծաղկման ընթացքում օպտիմալ է համարվում օդի 20-300C ջերմաստիճանը:

 Արևածաղկի մշակությունը: Արևածաղիկը նույն դաշտ պետք է վերադառնա 5-6 տարի հետո: Արևածաղկի համար լավ նախորդ է աշնանացան ցորենը, եգիպտացորենը և կարտոֆիլը: Իր հերթին լավ նախորդ է աշնանացան ցորենի համար: Արևածաղիկը, ի տարբերություն աշնանացան ցորենի 2 անգամ շատ ազոտ, 3 անգամ շատ ֆոսֆոր և 10 անգամ շատ կալիում է օգտագործում:  12ց/հա  սերմնապտուղ ձևավորելու համար արևածաղիկը հողից վերցնում է 6 կգ ազոտ, 2.6 կգ ֆոսֆոր և 18.6 կգ կալիում: Բերքատվությունը զգալի բարձրանում է, երբ հողը հարուստ է լինում օրգանական նյութերով և պարարտացված 130 կգ կրկնակի սուպերֆոսֆատով և 100 կգ կալիումի քլորիդով: Վեգետացիայի ընթացքում կատարում են սնուցում ամոնիակային սիլիտրայով կամ կարբամիդով:  Արևածաղկին հատկացված հողի մշակումը պետք է սկսել խոզանի երեսվարով: Ժամանակին կատարված խոզանի երեսվարից հետո անհրաժեշտ է կատարել հիմնական պարարտացում և վար 25-27 սմ խորությամբ:  Արևածաղկի ցանքերում միամյա լայնատերև և հացազգի մոլախոտերի դեմ որպես նախածլային հերբիցիդ կիրառվում է Գեզագարդ՝ 2- 3.5կգ/հա նորմայով: Միամյա և բազմամյա հացազգի մոլախոտերի դեմ կիրառվում է ընտրողական հերբիցդ՝ Տարգա սուպեր-2-3լ/հա նորմայով: Գարնանը դաշտը պետք է փխրեցնել, կատարել նախացանքային կուլտիվացիա և դարձյալ փոցխել:  Արևածաղկի ցանքը գարնանը անհրաժեշտ է կատարել հնարավորինս վաղ, քանի որ բազմաթիվ փորձերով ապացուցված է  որ ուշ ցանքի դեպքում   թե’ սերմի, և թե’ կանաչ զանգվածի բերքը խիստ ընկնում է: Ցանքը ուշացնելիս ընկնում է նաև յուղայնության տոկոսը և վատանում է նրա որակը: Արևածաղկի ցանքը պետք է կատարել շարային և քառակուսի բնային եղանակով: Շարային եղանակի դեպքում միջշարային տարածությունը սահմանում են 60-70 սմ, իսկ միջբուսային տարածությունը՝ 30-35 սմ: Քառակուսի բնային եղանակով ցանքս կատարելու դեպքում նպատակահարմար է միջշարքային և միջբնային տարածությունները սահմանել 70×70 սմ, յուրաքանչյուր բնում թողնելով 2 բույս: Ցանքի նորման կազմում է 5 կգ /հա: Բավարար խոնավության պայմաններում սերմը ցանել 6-7 սմ խորության վրա, իսկ  անբավարար խոնավության դեպքում 8-10 սմ խորության վրա: Վեգետացիայի ընթացքում կատարել 2-3 փխրեցում:  Արևածաղկի բերքահավաքը իրականացնել, երբ զամբյուղների 60-65 %-ը գորշացել են: Սիլոսի համար բերքահավաքը կատարել զամբյուղների առաջանալու և հատ ու կենտ ծաղիկներ երևալու շրջանում: Փոշոտումն ավելի լավ կատարվելու նպատակով, դաշտ պետք է տեղափոխել մեղվաընտանիքներ, 1.0 հա համար՝ 100-150 փեթակ: Արևածաղիկը վնասվում է վնասատուների և սնկային հիվանդությունների կողմից, վերջիններիս վնասակարության հետևանքով ընկնում է բերքի որակը և քանակը: Վնասակար օրգանիզմների դեմ պայքարը պետք է սկսել ցանքաշրջանառությամբ, հաշվի առնելով նախորդ կուլտուրան, կատարել կոմպլեքս պարարտացում, խուսափել միակողմանի ազոտական պարարտանյութերից, ընտրել որակյալ և ախտահանված սերմացու, ցանքսը կատարել օպտիմալ ժամկետներում, դաշտը մաքուր պահել մոլախոտերից:

 Քիմիական պայքար: Սերմացուն ենթարկել նախացանքային ախտահանման կոմպլեքս վնասատուների դեմ՝ Կրույզեր պատրաստուկով 10լ/տ չափաբաժնով: Լարաթրթուրներով վարակված դաշտերում պայքարը անհրաժեշտ է սկսել, երբ հողում 1մ2 վրա առկա է 3 թրթուր:  Մինչև ցանքսը կամ ցանքի հետ համատեղ հող մտցնել Ռեգենտ կամ Ադոնիտ — 10կգ/հա՝ հողաբնակ վնասատուների դեմ: Լվիճներով, շվեդական ճանճով, բվիկներով, մարգագետնային թիթեռիկով, հրաթիթեռներով վնասված ցանքսերը սրսկել նշված պրեպարատներից որևէ մեկով՝ Կորագեն-150-200գր/հա, Ավանտ-200- 300գր/հա, Դեցիս բլյու-600-700գր/հա, Էֆորիա- 150-200գր/հա, Ակտարա- 100- 150գր/հա:  Մորեխներով վարակված դաշտերում սրսկել՝ Ֆյուրի-100-150գր կամ Ֆաստակ -100-150գր կամ Ադոնիս-100-150գր: Սնկային հիվանդությունների դեմ պայքարի միջոցառումները պետք է սկսել արևածաղկի սերմացուի նախացանքային ախտահանմամբ՝ Ռովրալ-4լ/տ ծախսի նորմայով: Ժանգերի և ալրացողի դեմ ցանքսերը սրսկել նշված պրեպարատներից որևէ մեկով՝ Բայլետոն (Բայլեֆոն)-0.5-1 կգ/հա, Տիլտ-0.5-1լ/հա, Ֆալկոն- 0.6-0.8լ/հա: Կեղծ ալրացողային սնկերի դեմ կիրառել՝ Անտրակոլ-2կգ/հա, Օպտիմո- 0.5-1լ/հա, կամ Պիկտոր-0.5լ/հա:

Արևածաղկի յուղը համարվում է լավագույն յուղերից մեկը, որն օգտագործվում է սննդի մեջ, մարգարինի պատրասման համար: Քուսպը սննդանյութերով հարուստ հրաշալի խտացված կեր է, 100կգ կանաչ զանգվածը պարունակում է 17 կերային միավոր: Արևածաղիկը սիլոսային մշակաբույս է, տալիս է 40-80տ կանաչ զանգվածի բերք: Սերմնապտուղը ծլում է 100C ջերմության պայմաններում: Ծիլերը դիմանում են -60C սառնամանիքներին: Մշակաբույսը ունի ուժեղ զարգացող […]


Կտավատի մշակության տեխնոլոգիան

 Կտավատի սերմերից ստանում են թանկարժեք յուղ (42-50 %), որը   օգտագործում են մարդու սննդում: Այն կարգավորում է սիրտ-անոթային, աղեստամոքսային համակարգի աշխատանքը: Կտավատի յուղը օգտագործում են օլիֆ, լաքեր, գեղարվեստական ներկեր, չթրջվող հագուստի պատրաստման համար, ինչպես նաև կաշվե արտադրությունում: Թելատու կտավատից ստանում են լավագույն թելերից մեկը, որը բամբակի թելից ամուր է 2 անգամ, իսկ բրդի թելից՝ 3 անգամ: Թափուկներն օգտագործվում են թուղթ և այլ  նյութեր ստանալու համար: Կտավատի քուսպը պարունակում է 24% լուծվող սպիտակուցներ, նրա մեկ միավորը պարունակում է 1.2 կերային միավոր: Կտավատի սերմերը ծլում են 3-50 C ջերմաստիճանի պայմաններում, սակայն համերաշխ ծլում են +11-+130 C : Այս դեպքում սերմերը ծլում են 6-7-րդ օրը և մատղաշ  ծիլերը դիմանում են մինչև -3.5 — 40 C սառնամանիքներին: Կտավատի աճման համար նպաստավոր է համարվում 15-18 0 C: Տաք եղանակներին դանդաղանում է ցողունի աճը: Այն ավելի լավ է աճում, երբ ամպամած օրերի թիվը շատ է լինում:  Արևային ուժեղ լուսավորումը նպաստում է ցողունի ուժեղ ճյուղավորմանը, որի հետևանքով իջնում է բերքը և վատանում որակը: Բույսը խաչաձև փոշոտվող է, նրա ծաղկափոշիները ծանր են և քամու միջոցով չեն տարածվում, տարածվում են միջատների և բույսերի անմիջական շփմամբ:  Կտավատի տարբեր սորտեր ունեն ծաղկման տարբեր տևողություն: Սելեկցիոն նոր սորտերը ծաղկում են 33-57օր: Բույսի աճը բարձրությամբ շարունակվում է մինչև ծաղկման ավարտը: Կտավատի աճի և զարգացման համար անհարժեշտ է տարեկան 350-400 մմ տեղումներ: Հասունացման շրջանում տեղումները բացասաբար են ազդում բույսի զարգացման վրա:

 Կտավատի մշակությունը: Կտավատը պահանջկոտ է նախորդների նկատմամբ:  Երբ միևնույն դաշտում անընդհատ կտավատ է մշակվում  կամ  շուտ է վերադառնում դաշտ, ապա բույսերը խիստ տուժում են և ընկնում է բերքատվությունը:  Կտավատի համար լավ նախորդ է երեքնուկի, կորնգանի ցանքերը, աշնանացան ցորենը, ընդեղենները և կարտոֆիլը:  Լավ ծածկոցային բույս է բազմամյա խոտաբույսերի համար:  Իր հերթին լավ նախորդ է աշնանացան հացահատիկի համար, քանի որ իր բերքահավաքից հետո բավականին շատ ժամանակ է մնում դաշտը պատրաստելու աշնանացանի համար:  Վատ նախորդներ են արևածաղիկը, հլածուկը և հենց կտավատը, քանի որ սրանց բերքահավաքից հետո դաշտում շատ բուսական մնացորդ է մնում և այս պայմաններում ցանված կտավատի սերմերի մոտ առաջանում է սնկային հիվանդություն ֆուզարիոզային փտումը, որը բացասաբար է ազդում բույսի բերքատվության վրա: Վերջիններից հետո դաշտ կարելի է վերադառնալ միայն 5 տարի հետո:

 Ցրտահերկը պետք է կատարել 20-22 սմ խորությամբ: Վաղ գարնանը փոցխել: Նախացանքային կուլտիվացիան կատարել 7-8 սմ, իսկ պնդացած հողերում 10-12 սմ խորությամբ և անմիջապես փոցխել: Նպատակահարմար չէ ուշ ցանքերում սերմը ցանել քիչ խորության վրա (3-4 սմ), քանի որ այդ շրջանում հողի վերին շերտը չորացաց է լինում և սերմը ծլում է միայն անձրևներից հետո, այս դեպքում էլ տեղի է ունենում սերմերի ակտիվ աճ, որը իր հերթին խախտում է բույսերի նորմալ աճն ու զարգացումը: Կտավատը լավ է աճում, երբ հողի ռեակցիան թույլ թթվային է  PH= 5.9-6.5: Բարձր նորմաներով սերմերի ցանքերում նկատվում  է բույսերի մրցակցություն լույսի, ջրի, սննդատարրերի համար, և առանձին բույսեր կարող են տուժել: Նման ցանքերում մեծանում է պառկելու և սնկային հիվանդությունների տարածման վտանգը: Նորմալ  բուսածածկ ստանալու համար, ցանքի նորման է 50կգ/հա: Կտավատը, ունենալով թույլ զարգացած արմատային համակարգ, պահանջկոտ է հողի բերրիության հանդեպ և լավ է արձագանքում պարարտացմանը: Ամենից շատ սննդատարրերի կարիք բույսը զգում է վեգետացիայի սկզբին:  Կտավատի վրա բացասաբար է ազդում հողում քլորի առկայությունը, այս փաստը պետք է հաշվի առնել պարարտանյութ ընտրելիս: Մեկ տոննա  սերմի բերք կազմակերպելիս հողից վերցնում է 60-70 կգ ազոտ, 15-25 կգ ֆոսֆոր և 40-55 կգ կալիում: Սննդատարրերի կլանումը տեղի է ունենում անհավասարաչափ: Եթե կտավատը միչև ծաղկելը օգտագործում է 30% ազոտ, 15% ֆոսֆոր, ապա  ծաղկման ակտիվ շրջանում ազոտի պահանջը կազմում է 90 %, ֆոսֆորինը 50 % և ավելի: Խորհուրդ է տրվում հիմնական վարի տակ տալ N45P60K45 պարարտանյութեր: Միկրոտարրերի անբավարարությունը լրացնելու նպատակով վեգետացիայի ընթացքում ցանկալի է կատարել տերևային սնուցում: Միկրոտարրերը բարձրացնում են բույսի չորադիմացկունությունը և մեղմացնում բարձր ջերմաստիճանի բացասական ազդեցությունը: Կտավատը վեգետացիայի սկզբում աճում է շատ դանդաղ և այդ շրջանում խիստ տուժում է մոլախոտային բուսականության կողմից: Նախորդները տարբեր ձև են ազդում դաշտում մոլախոտային բուսածածկի տեսակային կազմի և աղբոտվածության վրա: Երբ դաշտում տարածված են հետևյալ մոլախոտերը՝ տատասկափուշ, դաշտային պատատուկ և այլն,  ցանկալի է 20-25 օր առաջ մինչև հողի հիմնական մշակումը կատարել համատարած սրսկում մոլախոտերի 5-6 տերև փուլում՝ Ռաունդապ  հերբիցիդով: Արվանտակ, մոլասորգո, սողացող սեզ մոլախոտերով ախտոտված դաշտերում անհրաժեշտ է իրականացնել 10-12 սմ խորությամբ հողի փխրեցում, այն նպատակով, որպեսզի ստեղծել բարենպաստ պայմաններ մոլախոտերի աճի համար: Երբ դաշտում դիտվում է մոլախոտերի մասսայական զարգացում, իրականացնել պայքար հազացգի մոլախոտերի դեմ  Տարգա Սուպեր, Ֆյուզիլատ Սուպեր Ֆուրոր Սուպեր հերբիցիդներից մեկով: Քիմիական պայքարից 15 օր հետո պետք է կատարել վար: Որոշ տնտեսություններում հաջողությամբ կիրառվում է հողային հերբիցիդներ Նիտրան, Տրեֆլան, Վիտոկ և Դուալ: Կտավատի ցանքերում մոլախոտային բուսականության դեմ պայքարի արդյունավետ միջոց է հերբիցիդների բակային խառնուրդներով սրսկումները բույսերի 3-12 սմ բարձրության շրջանում: Կտավատի ցանքերում մոլախոտերի վարակվածության աստիճանի բարձրացում նկատվում է նաև միակողմանի  բարձր չափաբաժիններով ազոտական պարարտացման դեպքում: Եթե մոլախոտերից մաքուր դաշտերում կտավատի բերքատվությունը բարձրանում է 20-21 %, ապա մոլախոտերով ախտոտված դաշտերում 14-16 %:

 Բացի այդ, մոլախոտերով վարակաված դաշտերում մեծանում է վնասակար օրգանիզմների տարածման հավանականությունը: Կտավատը դիմացկուն է սնկային հիվանդությունների և վնասատուների հանդեպ, և քիմիական պայքարի կարիք չի զգում: Կտավատի բերքահավաքը կատարում են, երբ տուփիկների 75%-ը հասունացած է լինում: Եթե բերքահավաքի ընթացքում դաշտում կան շատ մոլախոտեր, մինչև բերքահավաքը ցանկալի է կատարել դեսիկացիա Բաստա պատրաստաուկով 5-10 օր առաջ: Կտավատի դաշտում բերքահավաքից հետո  մնացած ծղոտը մանարցվում ու թողնվում է դաշտում, որը հանդիսանում է  հողի պաշտպանիչ շերտ, որը կանխում է քամու և հողային էռոզիան: Բացի այդ խանգարում է մոլախոտերի ծլելուն, պահպանում է խոնավությունը, և հանդիսանում հումք հողում օրգանական նյութերի վերարտադրության համար:

Կտավատի սերմերից ստանում են թանկարժեք յուղ (42-50 %), որը   օգտագործում են մարդու սննդում: Այն կարգավորում է սիրտ-անոթային, աղեստամոքսային համակարգի աշխատանքը: Կտավատի յուղը օգտագործում են օլիֆ, լաքեր, գեղարվեստական ներկեր, չթրջվող հագուստի պատրաստման համար, ինչպես նաև կաշվե արտադրությունում: Թելատու կտավատից ստանում են լավագույն թելերից մեկը, որը բամբակի թելից ամուր է 2 անգամ, իսկ բրդի թելից՝ 3 անգամ: […]


Արցախում տեղումների միջին քանակը եւ օդի միջին ջերմաստիճանն ըստ ամիսների եւ բնակավայրերի


ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՏԵՂԵԿԱՑՆՈՒՄ Է.

<img decoding="async" loading="lazy" class="alignleft wp-image-14731 size-medium" src="http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/DSCN6720-300x225.jpg" alt="" width="300" height="225" srcset="http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/DSCN6720-300x225.jpg 300w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/DSCN6720-768x576.jpg 768w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/DSCN6720-1024x768.jpg 1024w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/DSCN6720-254x190.jpg 254w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" />Հանրապետության ցանքատարածքներում ապրիլի 6-26-ը կանցկացվեն  հրդեհականխարգելիչ միջոցառումներ, որոնք ենթադրում են հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածություններին կից մոլախոտային բուսածածկի սրսկում և մշակում՝ խիստ թունավոր քիմիկատների օգտագործմամբ:

 Հանրապետության անասնատերերին և անասնապահներին կոչ է արվում գյուղատնտեսական կենդանիներին զերծ պահել ցանքատարածություններին և որոշ արոտավայրերին հարակից տարածքներում արածելուց, քանզի դա կարող է հանգեցնել գյուղատնտեսական կենդանու թունավորման կամ անկման:

 Միաժամանակ տեղեկացնում ենք, որ խստիվ արգելվում է հիշյալ տարածքներից պարենային նպատակներով կանաչեղենի հավաքումը:

 Հրդեհականխարգելիչ միջոցառումների ենթարկված տարածքների մասին հստակ տեղեկություններ անասնատերերը կարող են ստանալ վարչակազմերի գյուղատնտեսական բաժիններից, անասնաբուժական սպասարկման կայաններից կամ համապատասխան համայնքի ղեկավարից:

Հանրապետության ցանքատարածքներում ապրիլի 6-26-ը կանցկացվեն  հրդեհականխարգելիչ միջոցառումներ, որոնք ենթադրում են հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածություններին կից մոլախոտային բուսածածկի սրսկում և մշակում՝ խիստ թունավոր քիմիկատների օգտագործմամբ: Հանրապետության անասնատերերին և անասնապահներին կոչ է արվում գյուղատնտեսական կենդանիներին զերծ պահել ցանքատարածություններին և որոշ արոտավայրերին հարակից տարածքներում արածելուց, քանզի դա կարող է հանգեցնել գյուղատնտեսական կենդանու թունավորման կամ անկման: Միաժամանակ տեղեկացնում ենք, որ […]


Քննարկվել են գյուղոլորտին առնչվող մի շարք հարցեր

 Ապրիլի 5-ին ԱՀ գյուղատնտեսության նախարար Ժիրայր Միրզոյանն աշխատանքային այցով եղել է Ասկերանի շրջանում:

 Նախարարը նախ դիտարկում է անցկացրել ոռոգվող տարածքներում և դրանք սնուցող ջրանցքներում, ինչից հետո «Խաչենշին» ՓԲԸ-ում ջրային ոլորտի տեղի պատասխանատուների հետ քննարկվել են ոլորտի կարգավորմանն ուղղված մի շարք հարցեր: Այնուհետև Ասկերանի շրջվարչակազմում Ժ. Միրզոյանը հանդիպել է շրջանի ծխախոտագործների հետ: Խորհրդակցությանը, որին մասնակցում էին նաև Ասկերանի շրջանի վարչակազմի ղեկավար Սերգեյ Գրիգորյանը, նախարարի տեղակալ Տիգրան Ծատրյանը, «Մասիս տոբակո» ՍՊԸ տնօրեն Հովհաննես Թադևոսյանն ու ջրային համակարգի մի շարք պատասխանատուներ, շոշափվել են հարցեր՝ կապված ծխախոտագործության զարգացման հեռանկարների հետ:

 Խորհրդակցության վերջում Ժիրայր Միրզոյանը պատասխանել է հողօգտագործողների կողմից առաջադրված հարցերին:

Ապրիլի 5-ին ԱՀ գյուղատնտեսության նախարար Ժիրայր Միրզոյանն աշխատանքային այցով եղել է Ասկերանի շրջանում: Նախարարը նախ դիտարկում է անցկացրել ոռոգվող տարածքներում և դրանք սնուցող ջրանցքներում, ինչից հետո «Խաչենշին» ՓԲԸ-ում ջրային ոլորտի տեղի պատասխանատուների հետ քննարկվել են ոլորտի կարգավորմանն ուղղված մի շարք հարցեր: Այնուհետև Ասկերանի շրջվարչակազմում Ժ. Միրզոյանը հանդիպել է շրջանի ծխախոտագործների հետ: Խորհրդակցությանը, որին մասնակցում էին […]


Մեկնարկել է հրդեհականխարգելիչ միջոցառումների ծրագիրը

 <img decoding="async" loading="lazy" class="size-medium wp-image-17586 alignleft" src="http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/IMG_5126-300x214.jpg" alt="" width="300" height="214" srcset="http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/IMG_5126-300x214.jpg 300w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/IMG_5126-768x549.jpg 768w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/IMG_5126-1024x732.jpg 1024w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/IMG_5126-254x182.jpg 254w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" />Ապրիլի 6-ից մեկնարկել է ԱՀ գյուղատնտեսության նախարարության և ԱՀ արտակարգ իրավիճակներ պետական ծառայության կողմից համատեղ իրականացվող Արցախի Հանրապետության շրջաններում 2018 թվականին մոլախոտային բուսականության դեմ պայքարի կազմակերպման ծրագիրը, որի նպատակն է հանրապետության ցանքատարածքներին հարակից հրդեհավտանգ տարածքներում մոլախոտային բուսածածկի դեմ պայքարի կազմակերպման և պաշտպանիչ գոտու ստեղծման միջոցով  հրդեհների կանխումը: Ծրագիրը գործում է 2015 թվականից և տարեցտարի ապահովում է առավել գոհացուցիչ արդյունքներ:

 Այս տարի մոլախոտային բուսածածկի դեմ հանրապետության շրջաններում սրսկում է նախատեսվում շուրջ 1500 հեկտարի վրա: ԱՀ գյուղատնտեսության նախարարության և Արտակարգ իրավիճակների պետական ծառայության կողմից մշակվել է ծրագրի իրականացման քարտեզ, որին համապատասխան մինչև ապրիլի 26-ը ծրագիրը կյանքի կկոչվի:

 Հրդեհականխարգելիչ միջոցառումների մեկնարկը տրվել է Ակնա-Մարտունի մայրուղու՝ Ակնա-Բերդաշեն հատվածում: Աշխատանքներին անձամբ հետևել են ԱՀ գյուղատնտեսության նախարարի տեղակալ Վիլեն Ավետիսյանը, ԱՀ ԳՆ Բույսերի պաշտպանության ծառայություն ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Վալերի Խաչատրյանը, ԱՀ ԱԻՊԾ  աշխատակազմի պետական հրդեհային և տեխնիկական անվտանգության տեսչության պետ  Էդիկ Առստամյանը և այլ պատասխանատուներ:

Ապրիլի 6-ից մեկնարկել է ԱՀ գյուղատնտեսության նախարարության և ԱՀ արտակարգ իրավիճակներ պետական ծառայության կողմից համատեղ իրականացվող Արցախի Հանրապետության շրջաններում 2018 թվականին մոլախոտային բուսականության դեմ պայքարի կազմակերպման ծրագիրը, որի նպատակն է հանրապետության ցանքատարածքներին հարակից հրդեհավտանգ տարածքներում մոլախոտային բուսածածկի դեմ պայքարի կազմակերպման և պաշտպանիչ գոտու ստեղծման միջոցով  հրդեհների կանխումը: Ծրագիրը գործում է 2015 թվականից և տարեցտարի ապահովում […]


Տ Ե Ղ Ե Կ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն ԱՀ շրջաններում 2018թ. գարնանացանի ընթացքի  և կատարված այլ աշխատանքների մասին առ 06.04.2018 թ.


ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ

7 փետրվարի 2018 թ.                                                                       N 76-Ա

ք.Ստեփանակերտ

Արցախի Հանրապետության կառավարությունը  որոշում է.

Հավանություն տալ Արցախի Հանրապետությունում գյուղատնտեսության զարգացման հայեցակարգին՝ համաձայն հավելվածի:

«Հաստատում եմ»

ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽԱԳԱՀ

                                                                                Բ.ՍԱՀԱԿՅԱՆ

Հավելված
                                                    Արցախի Հանրապետության
կառավարության
2018 թվականի փետրվարի 7-ի
N 76-Ա  որոշման

Հ Ա Յ Ե Ց Ա Կ Ա Ր Գ

ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

  Ներածություն

Գյուղատնտեսության ներկա վիճակը և հայեցակարգի ընդունման անհրաժեշտությունը

Հայեցակարգի նպատակը և խնդիրները

Հայեցակարգի հիմնական ուղղությունները

Հայեցակարգից բխող միջոցառումները և պետական աջակցությունը

Ակնկալվող արդյունքները

Ներածություն

 Գյուղատնտեսությունը եղել և շարունակում է մնալ Արցախի Հանրապետության տնտեսության առանցքային ոլորտներից մեկը, որպես բնակչության՝ պարենի նկատմամբ կենսական պահանջմունքների բավարարման աղբյուր, զբաղվածության ապահովման  բնագավառ, ինչպես նաև՝ գյուղական բնակավայրերի զարգացման հիմք և  տնտեսական աճի հիմնական բաղադրիչ: Ոլորտի ռազմավարական նշանակությունը և մտավոր ու ֆիզիկական մեծ ջանքեր կլանելու  հատկությունն ու աշխատանքների կազմակերպման յուրահատկությունը պահանջում  են կառավարման համակարգային և առանձնահատուկ մոտեցումներ:

 Խորհրդային Լեռնային Ղարաբաղում գյուղատնտեսությունը զարգանում էր ընդլայնված վերարտադրության համար անհրաժեշտ ներդրումների բացակայության պայմաններում, էքստենսիվ եղանակով: Կոլտնտեսություններում, սովխոզային տնտեսություններում և միջտնտեսային ձեռնարկություններում ստեղծված արտադրանքն ուներ կայուն պահանջարկ պետության կողմից, իսկ գյուղացիական տնտեսություններում արտադրված գյուղատնտեսական մթերքները հիմնականում սեփական սպառման համար էին, ուստի, բարձրորակ ապրանքային տեսքով գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությունը գրեթե զրկված էր մոտիվացիայից: Դա, կարելի է ասել, Արցախի Հանրապետությունում գյուղատնտեսական արտադրանքի առևտրայնացման մշակույթի ձևավորման և գիտական հիմքերի վրա գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման գործընթացի հիմնական խոչընդոտներից մեկն էր:

 Խորհրդային տնտեսական համակարգի փլուզումը, որը Լեռնային Ղարաբաղում զուգորդվեց ազգային ազատագրական պայքարով և անկախության հռչակմամբ, դրեց սեփականության վերաբաշխման ու տնտեսական նոր հարաբերությունների ձևավորման օբյեկտիվ պահանջ, որին գումարվեց պատերազմական գործողությունների արդյունքում համարյա թե զրոյական մակարդակի հասցված տնտեսության, առաջին հերթին գյուղատնտեսության, արագ վերականգնման անհրաժեշտությունը: 1995–1998 թվականներին լուծարվեցին հանրապետությունում գործող 73 կոլեկտիվ ու պետական տնտեսությունները, որոնք թողարկում էին ճյուղի արտադրանքի ավելի քան 90 տոկոսը։ Ձևավորվեցին 12 000-ից ավելի անհատական տնտեսություններ, որոնց փոխանցվեցին վարելահողերի 23 տոկոսը և կոլեկտիվ ու պետական տնտեսություններին պատկանող բոլոր գյուղատնտեսական կենդանիները։ Հողի սեփականաշնորհումը գյուղական բնակչությանն ապահովեց աշխատանքով և մեղմեց սովի վտանգը։ Նորաստեղծ գյուղացիական տնտեսությունները փոփոխությունների ենթարկեցին ցանքատարածությունները, սկսեցին կամային ընտրությամբ բույսեր մշակել և անասուններ պահել։ Գյուղատնտեսական տեխնիկայի բացակայության հետևանքով գյուղացիական տնտեսությունների մեծ մասը վերածվեց ձեռքի աշխատանքի վրա հիմնված բնատնտեսության։ Տնտեսական վերափոխումների սկզբնական փուլում գյուղատնտեսությունը դժվարությամբ էր հարմարվում շուկայական հարաբերություններին։  Հանրապետությունում  արձանագրվեց գյուղատնտեսական  արտադրանքի  զգալի  նվազում Խորհրդային տարիների համեմատ։ Պահանջվեցին հսկայական ջանքեր գյուղատնտեսության հետագա անկումը կանխելու և վիճակը կայունացնելու համար։

 Պետական տարբեր ծրագրերի իրագործման արդյունքում ոլորտում արձանագրվեցին դրական տեղաշարժեր, սակայն, վերջիններս ձեռք են բերվել առավելապես էքստենսիվ գործոնների` գյուղատնտեսական  մշակաբույսերի ցանքատարածությունների և անասունների գլխաքանակի ավելացման շնորհիվ:

Սույն հայեցակարգում օգտագործվող հիմնական հասկացություններն են՝

կոոպերացիա և փոխօգնության կոոպերատիվներ՝ այս կամ այն արտադրական խնդիրը լուծելու նպատակով ֆերմերային տնտեսությունների ջանքերի միավորում.

համապատասխան գիտելիքներ՝ Արցախի Հանրապետությունում կամ օտարերկրյա պետություններում մասնագիտական դասընթացներին մասնակցելու արդյունքում ձեռքբերված գիտելիքներ, որոնք հավաստվում են  համապատասխանության վկայականով (հավաստագրով).

համապատասխանության վկայական` փաստաթուղթ, որը վկայում է Արցախի Հանրապետությունում կամ օտարերկրյա պետություններում մասնագիտական դասընթացին մասնակցելու արդյունքում ձեռքբերված գիտելիքների մասին.

նվազագույնը չորսդաշտյա ցանքաշրջանառություն՝ մշակվող հողատարածքում առնվազն չորս տեսակի կամ նույն հողատարածքում իրար հաջորդող առնվազն չորս տարվա ընթացքում չորս տարբեր տեսակի մշակաբույսերի, (անհրաժեշտության դեպքում նաև սև ցելերի) ցանքաշրջանառություն (ցանքափոխություն).

ֆերմեր՝ ագարակատեր, գյուղացի ձեռնարկատեր, որը հանդիսանում է

հողի սեփականատեր կամ տիրապետող և (կամ) օգտագործող և զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ.

       6. ֆերմերային (գյուղացիական) տնտեսություն՝ առավելապես սեփական կամ ընտանեկան                  աշխատուժը օգտագործող ինքնազբաղված սուբյեկտներ.

1. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԿԱ ՎԻՃԱԿԸ ԵՎ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

 Գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացմանը դեռևս խոչընդոտում են մի շարք գործոններ, որոնցից են ոլորտի բարձր ռիսկայնությունը, խոշոր ապրանքային տնտեսությունների ցածր տեսակարար կշիռը, արտադրական (նաև ոռոգման համակարգեր) և շուկայական (ֆինանսական) ենթակառուցվածքների թերզարգացվածությունը, գյուղատնտեսության գրագետ վարման մշակույթի, նորագույն տեխնոլոգիաների բացակայությունը, որոնք, նույնիսկ պետական աջակցության ներկա պայմաններում, բարդացնում են ընդլայնված վերարտադրության կազմակերպման, գյուղատնտեսական մթերքների իրացման և վերամշակման օղակների ձևավորման աշխատանքները:

Ժամանակակից գյուղատնտեսության զարգացման միակ ճանապարհն ինտենսիվացման մակարդակի հետևողական բարձրացումն է, նորագույն տեխնոլոգիաների և կառավարման համակարգերի կիրառումը, ինչի շնորհիվ հնարավոր է դառնում արդյունավետ օգտագործել ոլորտի ներուժը և ապահովել   գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության և կենդանիների մթերատվության բարձր ցուցանիշները:

 Արցախի Հանրապետության գյուղատնտեսության զարգացման սույն հայեցակարգի (այսուհետ՝ հայեցակարգ) ընդունման անհրաժեշտությունը բխում է երկրի ագրարային ոլորտի ներուժային հնարավորությունների արդյունավետ օգտագործման և առկա խնդիրների լուծման նոր ուղիների և մեխանիզմների սահմանման, ինչպես նաև միջազգային պրակտիկայում կիրառվող գյուղատնտեսական արտադրության նորագույն տեխնոլոգիաների և կազմակերպման առաջադեմ մեթոդների ներդրման գործընթացների համակարգման արդի պահանջներից:

2. ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻ ՆՊԱՏԱԿԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

  Հայեցակարգը նպատակ ունի, հիմք ընդունելով ագրարային բարեփոխումների անցած ժամանակահատվածի ձեռքբերումները, ինչպես նաև՝ թույլ տված սխալներն ու բացթողումները, իրատեսորեն գնահատելով գյուղատնտեսության հիմնախնդիրները, սահմանել  գյուղատնտեսության զարգացման հեռանկարային նպատակները, հստակեցնել կենսագործման հիմնական ուղղություններն ու միջոցները, մասնավորապես՝ գյուղացիական տնտեսություններին պետական աջակցության տրամադրման պայմանները, մեխանիզմներն ու գործիքակազմը:

 Հայեցակարգի հիմնական խնդիրներն են՝

գյուղատնտեսության ոլորտը կարգավորող օրենսդրական դաշտի և գյուղատնտեսության ֆինանսավորման նպատակային քաղաքականության կատարելագործումը, պարենային ու տնտեսական անվտանգության ապահովման միասնական քաղաքականության մշակումը և իրականացումը.

բնատնտեսական գործոններով և պահանջարկով պայմանավորված գոտիական նախընտրելի մասնագիտացման նպաստումը, արտադրության ռացիոնալ տեղաբաշխումը և բուսաբուծության ու անասնաբուծության ճյուղերի համաչափ զարգացումը.

անկախ սեփականության ձևից հողերի օգտագործման և պահպանության նկատմամբ վերահսկողության նոր մոտեցումների մշակումը և իրականացումը, հողային ռեսուրսների նպատակային օգտագործման մակարդակի և արդյունավետության, բերրիության բարձրացումը՝ ագրոտեխնիկական, մելիորատիվ միջոցառումների կիրառման միջոցով անցումն ինտենսիվ գյուղատնտեսության.

նվազագույնը չորսդաշտյա ցանքաշրջանառության մշակույթի ներդրման օժանդակելը՝ այն պարտադիր պայման դարձնելով պետական աջակցության ծրագրերի շահառուների համար.

ագրոտեխնիկական առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրման և բարձր ավելացված արժեք ապահովող մշակաբույսերի մշակության խթանումը, սերմերի ապահովվածության ծրագրերի իրականացումը, սելեկցիայի և սերմնաբուծության համակարգի զարգացումը, գյուղատնտեսությունում տնտեսավարողների համար սերմերի որակի հսկողության մատչելի մեխանիզմների ներդրումը.

բույսերի պաշտպանության և կարանտին միջոցառումների պետական ծրագրերի իրականացման արդյունավետության բարձրացումը.

օրգանական գյուղատնտեսության և բնական երկրագործության ներուժի օգտագործման խթանումը.

անասնաբուծության ճյուղերի մասնագիտացմանը և ռացիոնալ տեղաբաշխմանն աջակցելը.

տոհմային գործի զարգացման և հոտի վերարտադրության միջոցառումների պետական քաղաքականության իրականացումը` նախապատվությունը տալով ոչ միայն բարձրարժեք տոհմային կենդանիների անընդհատ ներկրմանը, այլ նաև արհեստական սերմնավորմանը, կամ տոհմային ցուլերի տրամադրման միջոցով տեղական նախրի բարելավմանը և մթերատվության բարձրացմանը.

անասնաբուժության համակարգի ինստիտուցիոնալ բարելավումը և անասնաբուժական միջոցառումների իրականացման արդյունավետ մեխանիզմների ներդրումը.

կերի բազայի բարելավումը` դաշտային կերարտադրության կառուցվածքի բարելավմամբ, կերային մշակաբույսերի սերմերի տրամադրման և սերմնաբուծության պետական ծրագրերի իրականացմամբ, ինչպես նաև հանրապետության շրջաններում խտացրած կերերի արտադրության փոքր արտադրամասերի ստեղծմանն աջակցությամբ.

անասնաբուծական առևտրային կազմակերպությունների, սպանդանոցների տարածքային ցանցի և կաթի վերամշակման փայատիրական ընկերությունների ձևավորման ու զարգացման, գյուղատնտեսական մթերքների հավաքման կետերի հիմնման աջակցության մեխանիզմների կատարելագործումը.

մեղվաբուծության զարգացումը, այդ թվում՝ մեղրի տեսակավորման նպատակով պետական չափորոշիչների մշակումը, ոլորտին սպասարկող համապատասխան ենթակառուցվածքների և մեղրի իրացման ու արտահանման հնարավորությունների զարգացումը.

սննդամթերքի անվտանգության մակարդակի հետևողական բարձրացումը.

տեղական արտադրության գյուղատնտեսական ապրանքների մրցունակության բարձրացմանը նպաստելը և ըստ նպատակահարմարության ներմուծվող պարենամթերքները տեղականով փոխարինվող ու արտահանման ուղղվածություն ունեցող արտադրությունների զարգացմանը աջակցելը.

վերամշակող կազմակերպությունների ռացիոնալ տեղաբաշխման նպատակային քաղաքականության իրականացումը, վերամշակող կազմակերպություններում արդիական տեխնոլոգիաների  ներդրման,  գյուղատնտեսական հումք արտադրողների հետ պայմանագրային հարաբերությունների ձևավորման ու զարգացման, արտադրանքը շուկաներում առաջմղման և այլ գործառնությունների իրականացմանն աջակցելը.

գյուղատնտեսության տեխնիկական հավաքակազմի թարմացումը և գյուղատնտեսության արտադրատեխնիկական սպասարկման մատչելի մեխանիզմների ներդրումը, այդ թվում՝ նպաստելով մասնավոր սպասարկման կոոպերատիվների ստեղծմանը.

ոռոգման համակարգի բարելավումը, այդ թվում՝ ոռոգման ցանցի ընդլայնումը և ջրախնայողական արդիական համակարգերի խթանումը.

գյուղատնտեսական ռիսկերի մեղմացման քաղաքականության իրականացումը, գյուղատնտեսությունում ապահովագրական համակարգերի ստեղծման նախադրյալների ձևավորմանն ու փուլային զարգացմանն աջակցելը.

գյուղատնտեսությամբ զբաղվող անձանց և գյուղատնտեսության բնագավառը սպասարկող մասնագետների մասնագիտական ուսուցումը և վերապատրաստումը, խորհրդատվական և տեղեկատվական համակարգերի ստեղծումը և զարգացումը.

ոլորտում տնտեսավարման արդյունավետ ձևերի և գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացման խթանումը.

պետական նպատակային աջակցության գործիքների, վարկերի մատչելիության և հասանելիության բարձրացման մեխանիզմների, պատասխանատվության լծակների կատարելագործումը.

գյուղատնտեսության հաշվառման համակարգի զարգացումը.

ոլորտում նորարարությունների խթանումը:

3. ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սույն հայեցակարգի իրագործման հիմքում ընկած խթանման ենթակա հիմնական ուղղություններն են՝

1)  բուսաբուծության ոլորտի զարգացում.

2)  անասնաբուծության ոլորտի զարգացում.

3) անասնաբուժական գործի արդյունավետության բարձրացում.

4)  ոռոգման արդիական համակարգերի ներդրում և ընդլայնում.

5) գյուղատնտեսական հումքի վերամշակում.

6) սննդամթերքի անվտանգության և որակի ապահովում:

Հայեցակարգի շրջանակներում բուսաբուծության ոլորտի զարգացումը ներառում է՝

1) Դաշտավարության ճյուղի զարգացումը.

Դաշտավարության ճյուղի զարգացման համար նախատեսվում է ցանքաշրջանառության սխեմաների կիրառման, պարարտացման, բույսերի պաշտպանության առաջավոր տեխնոլոգիաների ներդրման միջոցով բարձրացնել վարելահողերի նպատակային օգտագործման մակարդակը, բարելավել գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքերի կառուցվածքը.

2) Բանջարաբուծության ճյուղի զարգացումը.

Բանջարաբուծության ճյուղի զարգացման համար նախատեսվում է մշակության ագրոտեխնիկական պահանջների ապահովման միջոցով բարձրացնել բանջարանոցային մշակաբույսերի բերքատվությունը, բարելավել բերքի որակական ցուցանիշները, խթանել ավանդական և ոչ ավանդական, տեղական և արտաքին շուկաներում պահանջարկ ունեցող բանջարեղենի արտադրությունը, աջակցել  ջերմոցային տնտեսությունների զարգացմանը և մրցունակության բարձրացմանը.

3) Պտղաբուծության (այգեգործության) զարգացումը.

 Պտղաբուծության (այգեգործության) զարգացման համար նախատեսվում է ստեղծել այգեգործության զարգացման արժեշղթա, խթանել ինտենսիվ այգեգործության զարգացումը: Իրականացնել պտղաբուծության աշխարհագրության ընդլայնման քաղաքականություն, ավելացնել բազմամյա տնկարկների տարածքները՝ առաջնահերթություն տալով նռան այգիների հիմնադրմանը և խաղողի գինեմետ և սեղանի քիշմիշային սորտերի այգիների ընդարձակմանը, խթանել մասնագիտացված  տնկարանային տնտեսությունների հիմնումը:

  Անասնաբուծության ոլորտի կայունացման և զարգացման համար նախատեսվում է՝

1) իրականացնել անասնաբուծության ոլորտի կանոնակարգում.

2) կերարտադրությունում, ինչպես նաև կերակուտակման և կերակրման գործընթացներում նոր տեխնոլոգիական միջոցների ներդնման խթանում.

3)  անասնաբուծության բոլոր ճյուղերի զարգացում, տոհմասելեկցիոն աշխատանքների իրականացում.

4) արոտների կառավարման նոր մեխանիզմների ներդնում և  ջրարբիացում:

Անասնաբուժության ոլորտի կայունացման և զարգացման համար նախատեսվում է՝

1)  հակահամաճարակային կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացում.

2) մասնագետների մասնագիտական գիտելիքների շարունակական բարձրացում և աշխատանքային պայմանների բարելավում:

Ոռոգման համակարգերի ներդրման, ընդլայնման և արդիականացման համար նախատեսվում է՝

1) ոռոգվող հողատարածքների ավելացում.

2) տեխնիկական վիճակի բարելավման և արդիականացման միջոցով ոռոգման ենթակա գյուղատնտեսական հողատարածքների ջրապահովվածության մակարդակի բարձրացում.

3) ոռոգման ջրի կորուստների և համակարգերի շահագործման ծախսերի նվազեցում.

4) հողագործության արդյունավետության բարձրացում՝ այդ նպատակով իրականացնելով մելիորատիվ սպասարկման բարելավում, նոր ջրախնայողական տեխնոլոգիաների ներդրում և գործող սուբսիդավորման համակարգի բարեփոխում: Ջրախնայողական տեխնոլոգիաների՝ կաթիլային, անձրևային, ենթահողային ոռոգման ներդրում:

5) ոռոգման ջրի մատակարաման հուսալիության բարձրացում.

Գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ոլորտի զարգացման համար նախատեսվում է՝

1) բուսաբուծության և անասնաբուծության ճյուղերում, գյուղատնտեսական մթերքներ վերամշակող արդյունաբերությունում արդիական տեխնոլոգիաների ներդրում.

2) բուսաբուծական և անասնաբուծական մթերքների և հումքի արտադրության, մշակման, վերամշակման, փաթեթավորման ու պահպանման տեխնոլոգիական պրոցեսների խթանում.

Սննդամթերքի անվտանգության և որակի ապահովման առաջնային խնդիրների մեջ առանձնանում է սննդամթերքի անվտանգության համակարգի զարգացումը, որի հիմնական ուղղություններն են՝

1) սննդամթերքի անվտանգության, անասնաբուժության և բուսասանիտարիայի բնագավառներում միջպետական և միջազգային համագործակցության շրջանակներում Արցախի Հանրապետության օրենսդրական դաշտի վերանայումը, համապատասխան գործողությունների իրականացումը և տեղեկատվության փոխանակումը.

2) սննդամթերքի անվտանգության, անասնաբուժության և բուսասանիտարիայի բնագավառներում միջպետական և միջազգային ստանդարտների տեղայնացման, անվտանգության համակարգերի, ընթացակարգերի և չափանիշների ներդրման աշխատանքների իրականացումը.

3) պետական օժանդակությամբ սննդամթերքի արտադրության պատշաճ հիգիենիկ և արտադրական գործելակարգերի, ինչպես նաև վտանգի աղբյուրների վերլուծության և կրիտիկական կետերի հսկման (ՎՎՀԿԿ) համակարգերի կամ որակի անվտանգության միջազգային ստանդարտի ներդրումը.

4) սննդամթերքի անվտանգության լաբորատորիաների կարողությունների հզորացումը և միջազգային ստանդարտով հավատարմագրումը.

5) գենետիկորեն ձևափոխված օրգանիզմներ պարունակող սննդի ու կերի վերաբերյալ օրենսդրական դաշտի բարելավում՝ մարդու կյանքի և առողջության, կենդանիների առողջության և բարեկեցության, շրջակա միջավայրի կենսաբազմազանության պահպանության և սպառողների շահերի պաշտպանության համար.

6) ներմուծվող ու տեղական արտադրության սննդամթերքում պեստիցիդների մնացորդների, վնասակար օրգանիզմների, անասնաբուժական մնացորդների, ալերգենների, սննդային հավելումների և գենետիկորեն ձևափոխված օրգանիզմների վերահսկողության իրականացում և մոնիթորինգային ծրագրերի մշակում:

4. ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻՑ ԲԽՈՂ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

 Հայեցակարգից բխող միջոցառումներն են՝

1) hանրապետության գոտիական առանձնահատկություններին համապատասխան մշակության և բերքահավաքի առաջադիմական տեխնոլոգիաների արմատավորումը: Այդ նպատակով՝ նոր տեխնոլոգիաների ներդրման ծրագրերի իրականացումը, վերջինիս ուղղությամբ գյուղացիական տնտեսություններին և գյուղատնտեսությունում զբաղված տնտեսավարողներին խորհրդատվական, տեղեկատվական, դրամաշնորհային աջակցության տրամադրումը, նպատակային վարկավորումը, գոտիական առանձնահատկություններին համապատասխան հանրապետության շրջաններում ըստ գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղերի նախընտրելի  մասնագիտացումների առանձնացումը.

2) բարձր ավելացված արժեք ապահովող մշակաբույսերի ցանքատարածքների ընդլայնման և կառուցվածքի բարելավման նպատակով ցածր ինտենսիվության մշակաբույսերի առավել արժեքավոր տեսակներով փոխարինման, հանրապետության պայմաններին համապատասխանող ոչ ավանդական մշակաբույսերի մշակության տեխնոլոգիաների յուրացման, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի մշակության, պարարտացման, բույսերի պաշտպանության առաջավոր տեխնոլոգիաների ներդրման ծրագրերի իրականացումը.

3) աշնանացան հացահատիկային մշակաբույսերի սելեկցիայի և առաջնային սերմնաբուծության գիտական ապահովումը, սերմնաբուծության զարգացման և սերմարտադրության ծրագրերի իրականացումը, սորտափորձարկման համակարգի կատարելագործումը և ընդլայնումը.

4) գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքի, մշակության, բերքահավաքի, բերքի պահպանության գործընթացում ագրոտեխնիկական միջոցառումների պահանջների կատարման նպատակով գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող կարևորագույն ռեսուրսների (սերմեր, հանքային պարարտանյութեր, թունաքիմիկատներ, դիզելային վառելանյութ և այլն) գների մատչելիության բարձրացման ծրագրերի իրականացումը, վարկավորման պայմանների բարելավումը.

5) բույսերի և կենդանիների առավել վտանգավոր և մասսայական վարակիչ հիվանդությունների  ու վնասատուների դեմ պայքարի աշխատանքների ծավալների ավելացումը, այդ բնագավառներում մոնիթորինգի և պայքարի արդիական մեթոդների, բույսերի և կենդանիների պաշտպանության ինտեգրացված պայքարի ներդրումը,  բույսերի և կենդանիների պաշտպանության միջոցառումների երկարաժամկետ և տարեկան ծրագրերի մշակումը և իրականացումը.

6) բուսասանիտարական և անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության համար անհրաժեշտ նյութատեխնիկական բազայի արդիականացումը, բույսերի և կենդանիների պաշտպանության միջոցների և պարարտանյութերի ներկրման, պահպանության ու վաճառքի գործընթացների տեսչական հսկողության ուժեղացումը.

7) հողերի ագրոքիմիական հետազոտության և բերրիության բարձրացման երկարաժամկետ և տարեկան ծրագրի իրականացման շրջանակներում ըստ համայնքների գյուղատնտեսական հողերի ագրոքիմիական քարտեզների կազմումը, հողերի ագրոքիմիական հետազոտությունների իրականացման մեխանիզմների կատարելագործումը.

8) ավանդական, ոչ ավանդական և երկրում ինքնաբավության կարիք ունեցող պտուղների (նուռ, ընկույզ, թուզ, արևելյան խուրմա, ձիթապտուղ, խնձոր, տանձ, սերկեվիլ,  հոն և այլն) և հատապտուղների (ելակ, մոշ, ազնվամորի և այլն) արտադրությունը,  հասունացման տարբեր խմբերի պատկանող տեսակների, սորտերի աճեցումը, մասնագիտացված  տնկարանային տնտեսությունների հիմնումը, խթանող ծրագրերի իրականացումը.

9) խաղողի սեղանի, ունիվերսալ և տեխնիկական նոր սորտերի  ներդրման և մշակության ծրագրերի իրականացումը, առանձնակի ուշադրություն դարձնել վիրուսազերծ տնկանյութի արտադրության և հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարի առաջավոր տեխնոլոգիաների ներդրմանը.

10) բնական աղետների (կարկտահարություն, երաշտ, սելավներ, ողողումներ և այլն) հետևանքների մեղմմանն ուղղված միջոցառումների իրականացումը: Հակակարկտային  տեխնոլոգիաների կիրառումը և դրանց ցանցի ընդլայնումը, ինչպես նաև կարկտապաշտպան ցանցաշերտերի կիրառման համար նախադրյալների ստեղծումը.

11) պետական աջակցության հիմնական ձևերի և եղանակների սահմանումը՝ պայմանով, որ դրանցից օգտվելու իրավունք ունենան միայն համապատասխան գիտելիքներ և (կամ) փորձ և դրա մասին հավաստող փաստաթուղթ ունեցող անձինք.

12) կոոպերացիայի ու փոխօգնության կոոպերատիվների համակարգի զարգացում՝ պետության աջակցությամբ գյուղերում արտադրանքի առաջնային արդյունաբերական վերամշակման արտադրամասերի ստեղծման շնորհիվ.

13) կենդանիների հաշվառման կանոնակարգումը.

14) արոտավայրերի ու խոտհարքերի գնահատման և հաշվառման կանոնակարգումը.

15) կենդանիների պահվածքի կանոնների մշակումը.

16) անասնատերերի կարգավիճակի և լիազորությունների շրջանակի մշակումը.

17) տեխնիկական միջոցների և սարքավորումների ձեռք բերման աջակցությունը.

18) բարձր սննդարարություն ապահովող կերակուլտուրաների մշակության աջակցությունը, համակցված կերերի արտադրության խթանումը.

19)  տոհմային կենդանիների ներկրման աջակցությունը, տեղական կենդանիների մթերատու հատկանիշների բարելավումը.

20) խոշոր եղջերավոր կենդանիների շուրջտարվա մսուրային պահվածքի խթանումը.

21) ավանդական և ոչ ավանդական թռչունների ու կենդանիների բուծմանն ուղղված ծրագրերի խթանումը.

22) մեղվաբուծության զարգացման խթանումը.

23) համաճարակաբանական իրավիճակի գնահատման և հակահամաճարակային միջոցառումների իրականացման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծումը, պատվաստանյութերի և այլ միջոցների ձեռքբերումը.

24) միջազգային առաջավոր փորձի ուսումնասիրման և տեղայնացման նպատակով  տարբեր  երկրների առաջավոր  կառույցների և մասնագետների հետ համագործակցության հաստատումը, փորձի փոխանակում, մասնագետների վերապատրաստումը.

25) անասնաբուժական սպասարկման կայանների նյութատեխնիկական բազայի արդիականացումը և վերազինումը.

26) ոլորտում փոքր և միջին ձեռնարկատերերին աջակցության ցուցաբերումը.

27) արտադրված գյուղատնտեսական հումքի զգալի մասի վերամշակումը փոքր ու միջին ձեռնարկություններում.

28) գյուղական բնակավայրերում գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման և  գյուղատնտեսության սպասարկման կարողությունների ստեղծմանն աջակցության ցուցաբերումը.

29) արտեզյան ջրհորների կառուցման և վերանորոգման ծրագրերի իրականացումը.

30) ջրամբարների տեխնիկական անվտանգության ուսումնասիրումը և անվտանգության ապահովմանն ուղղված միջոցառումների իրականացումը.

31) ջրամբարների, ջրանցքների, ջրատարների վերանորոգումը, վերականգնումը և պահպանումը, կարգավորիչ ու չափորոշիչ սարքերի և սարքավորումների տեղադրումը, կառավարման առավել արդյունավետ եղանակների կիրառումը.

32) խմելու և ոռոգման ջրի մատակարարման ծառայությունների սուբսիդավորումը, ջրախնայողական տեխնոլոգիաների ներդրման խթանումը.

33) բուսաբուծության և անասնաբուծության ոլորտներում բնական աղետների հետևանքով կրած վնասների փոխհատուցման մեխանիզմների ներդնումը.

34) գյուղատնտեսական գործունեության մեջ ընդգրկված ֆիզիկական անձանց և տնտեսավարող սուբյեկտների պարտադիր պետական գրանցումը (հաշվառումը).

35) oրենսդրությամբ սահմանված կարգով պետականորեն գրանցված (հաշվառված) և գյուղատնտեսական գործունեության մեջ ընդգրկված ֆիզիկական անձանց և տնտեսավարող սուբյեկտներին (ֆերմերներ), եկամտային հարկի ամբողջական կամ մասնակի փոխհատուցումը:

Գյուղատնտեսության զարգացման՝ սույն հայեցակարգով ամրագրված նպատակների իրագործումը պահանջում է ոլորտում առկա պետական աջակցության համակարգի բարելավում՝ աջակցության նոր ձևերի սահմանում, սկզբունքների ու մոտեցումների կիրառում:

5. ԱԿՆԿԱԼՎՈՂ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ

 Սույն հայեցակարգով սահմանված ուղղություններով գյուղատնտեսության զարգացման ծրագրերի և միջոցառումների  իրականացմամբ նախատեսվում է 10 տարում հասնել  հետևյալ արդյունքներին.

Դաշտավարություն – հողային ռեսուրսների նպատակային օգտագործմանն ուղղված ծրագրերի շնորհիվ կանխատեսվող ժամանակահատվածում ցանքային տարածքները կհասցվեն 100 000 հեկտարի, որը կգերազանցի 2017 թվականի մակարդակը շուրջ 35 տոկոսով: Ցանքաշրջանառության համակարգերի կիրառումը կդառնա պարտադիր  պայման, ինչի արդյունքում կավելացվեն գարնանացան մշակաբույսերի տարածքները և կկազմեն ընդհանուր ցանքատարածքի շուրջ 35 տոկոսը: Նույն ժամանակահատվածում կերային մշակաբույսերի տարածությունը կհասցվի 6 000 հեկտարի:

Բանջարաբուծություն – ճյուղում շարունակական իրականացվող պետական աջակցության ծրագրերի շնորհիվ (դրամաշնորհների, նպատակային վարկերի տրամադրում) և մշակության ագրոտեխնիկական պահանջների ապահովման միջոցով զգալիորեն կբարելավվեն բանջարեղենի որակական ցուցանիշները, կբարձրանան բերքատվությունը և մրցունակությունը: Արդյունքում տեղական արտադրանքի շնորհիվ հնարավոր է լինելու նվազեցնել ներմուծման ծավալները, ինչպես նաև կխթանվի վերամշակող արդյունաբերության զարգացումը:

Պտղաբուծություն (այգեգործություն) – պտղաբուծության ծավալների և աշխարհագրության ընդլայնման քաղաքականության և ինտենսիվ այգեգործության խթանման ծրագրերի իրականացման շնորհիվ կանխատեսվող ժամանակահատվածում բազմամյա տնկարկների տարածքները կհասցվեն շուրջ 12 000 հեկտարի, այդ թվում 5 000 հեկտար նռան այգի:

Անասնաբուծություն — կերային մշակաբույսերի ցանքատարածությունների ավելացման, արոտների կառավարման և ջրարբիացման, անասնաբուծության կանոնակարգման, տոհմային ցեղի ընդլայնման՝ մասնավորապես տեղական նախրի ցեղային հատկանիշների բարելավման արդյունքում հանրապետությունում շոշափելի կբարձրանա անասնաբուծության շահութաբերությունը և կավելանա անասնագլխաքանակը.                                                                                Մասնավորապես, հանրապետությունում նախատեսվում է գյուղատնտեսական կենդանիների գլխաքանակի աճ: Խոշոր եղջերավոր կենդանիների մասով՝ շուրջ 25 տոկոս, խոզերի մասով՝ շուրջ 80 տոկոս, ոչխարների ու այծերի գլխաքանակի աճը կկազմի ավելի քան 70 տոկոս, թռչունների քանակը կավելանա շուրջ 10 տոկոսով: Տեղական նախրի որակական հատկանիշների, կերակրման և պահվածքի բարելավման շնորհիվ մեկ կովի կաթնատվության մակարդակը կհասցվի 3300 կիլոգրամի, ապահովելով շուրջ 70 տոկոս աճ 2016 թվականի ցուցանշի նկատմամբ, իսկ թռչունների միջին տարեկան ձվատվությունը կհասցվի 225 հատի:

Մեղվաբուծության զարգացման նպատակով նախատեսվում է իրականացնել արտոնյալ պայմաններով մեղվաընտանիքների տրամադրում և համապատասխան մասնագիտական ուսուցման կազմակերպում: Այս ուղղությամբ նախատեսվում է ունենալ 35000 մեղվաընտանիք, որը կգերազանցի 2017 թվականի ցուցանիշը շուրջ 35 տոկոսով:

Անասնաբուժություն — ճշգրիտ հաշվառման և հակահամաճարակային միջոցառումների իրականացման արդյունքում հանրապետությունում կպահպանվի կայուն համաճարակային իրավիճակ, բնակչությանը կմատակարարվեն անասնաբուծական ծագման անվտանգ սննդամթերքներ.

Վերամշակում – գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման համակարգում որակի նկատմամբ հետևողական վերահսկողության և հետևողական պետական աջակցության ծրագրերի իրականացման շնորհիվ կանխատեսվող ժամանակահատվածում կընդլայնվեն ոլորտի արտադրական հզորությունները, կբարձրանան արտադրանքի որակական հատկանիշները և մրցունակությունը, կավելանան թողարկվող տեսականին և արտահանման ծավալները:

 Ագրարային բարեփոխումների անցած ժամանակահատվածի ձեռքբերումների, ինչպես նաև թույլ տված սխալների ու բացթողումների և գյուղատնտեսության հիմնախնդիրների իրատեսորեն գնահատմամբ կազմված սույն հայեցակարգի ընդունմամբ կստեղծվեն իրավական հիմքեր գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացմանն ուղղված քաղաքականության հստակեցման, գործող փոքր չափերի գյուղացիական տնտեսություններին պետական աջակցության արդյունավետ մեխանիզմների ներդրման, գյուղատնտեսական հողատեսքերի ոչ նպատակային օգտագործման կամ ընդհանրապես չօգտագործման, հողի բերրիության պահպանման ու բարձրացման, ագրարային կանոնների խախտման  համար պատասխանատվությունը խստացնող դրույթների ամրագրման և կանոնակարգված գյուղատնտեսության վարման համար:

 Սույն հայեցակարգի իրագործման հիմքում ընկած հիմնական ուղղությունների կատարումն ապահովելու նպատակով Արցախի Հանրապետության կառավարության որոշումներով կհաստատվեն համապատասխան ծրագրեր, կմանրամասնվեն պետական աջակցության ձևերն ու չափերը, ինչի արդյունքում կապահովվի հայեցակարգով նախատեսված   ակնկալվող արդյունքների իրագործումը: Հայեցակարգով սահմանված ժամանակահատվածում մշակվող ու կիրառվող քաղաքականությունը և դրա ակնկալվող արդյունքները կբերեն երկրում պարենամթերքներով ապահովման ինքնաբավության մակարդակի բարձրացմանը և միջազգային մրցունակության աստիճանի էական ավելացմանը:

ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԱՇԽԱՏԱԿԱԶՄԻ

 ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ

 ՊԵՏ-ԱՇԽԱՏԱԿԱԶՄԻ ՂԵԿԱՎԱՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ՏԵՂԱԿԱԼ                                                  Ա. ԼԱԶԱՐՅԱՆ

ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ   ՈՐՈՇՈՒՄ   7 փետրվարի 2018 թ.                                                                       N 76-Ա ք.Ստեփանակերտ Արցախի Հանրապետության կառավարությունը  որոշում է.   Հավանություն տալ Արցախի Հանրապետությունում գյուղատնտեսության զարգացման հայեցակարգին՝ համաձայն հավելվածի:   «Հաստատում եմ»   ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ                                                                                […]


Այգեգործություն

 Գյուղատնտեսությունը եղել և շարունակում է մնալ Արցախի Հանրապետության տնտեսության առանցքային ոլորտներից մեկը, որպես բնակչության՝ պարենի նկատմամբ կենսական պահանջմունքների բավարարման աղբյուր, զբաղվածության ապահովման  բնագավառ, ինչպես նաև՝ գյուղական բնակավայրերի զարգացման հիմք և  տնտեսական աճի հիմնական բաղադրիչ:

 Գյուղատնտեսական արտադրության բուսաբուծության ճյուղը սնունդ է մատակարարում բնակչությանը, անասնակեր` անասնաբուծությանը և հումք` թեթև և սննդի արդյունաբերությանը: Այն սերտորեն կապված է ագրոարդյունաբերական համալիրի բոլոր ոլորտների և ենթակառուցվածքների ձեռնարկությունների, տնտեսությունների և կազմակերպությունների հետ: Գյուղատնտեսական արտադրության մեջ բուսաբուծության ճյուղն ունի գերիշխող դեր և ամբողջ համախառն արտադրանքի 50-55%-ը ստացվում է բուսաբուծության ճյուղից: Բուսաբուծության առավել զարգացած ճյուղերից են համարվում`  խաղողագործությունն ու պտղաբուծությունը:

 Պտղաբուծությունը, որպես գիտություն, ուսումնասիրում է պտղահատապտղային բույսերի աճի ու զարգացման օրինաչափությունը` նրանց անատոմիական, մորֆոլոգիական կառուցվածքները, բազմացման եղանակները, խնամքի և կոմպլեքս միջոցառումները:

 <img decoding="async" loading="lazy" class="size-medium wp-image-18117 alignright" src="http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/1-13-300x225.jpg" alt="" width="300" height="225" srcset="http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/1-13-300x225.jpg 300w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/1-13-768x576.jpg 768w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/1-13-1024x768.jpg 1024w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/1-13-254x190.jpg 254w, http://minagro.nkr.am/wp-content/uploads/1-13.jpg 1280w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" />Պտղաբուծությունը (այգեգործություն) բուսաբուծության արտադրության կարևոր և եկամտաբեր ճյուղ է, որը ենթադրում է պտուղներ տվող բազմամյա ծառատեսակների ու հատապտղային բույսերի մշակում: Պտղատու են կոչվում գյուղատնտեսության մեջ մշակվող բազմամյա այն ծառատեսակներն ու հատապտղային բույսերը, որոնք տալիս են պտուղներ` թարմ և վերամշակված վիճակում օգտագործելու համար: Պտղաբուծությունը բուսաբուծության հնագույն ճյուղերից է: Ենթադրում են, որ խնձորենին, տանձենին, սալորենին, դեղձենին, ծիրանենին և նռնենին մշակվում են 4 հազար տարուց ավելի:

 Պտուղները և հատապտուղները մեծ նշանակություն ունեն մարդու սննդի մեջ և, կախված տեսակներից ու սորտերից, պարունակում են են մարդու օրգանիզմի համար անհրաժեշտ գրեթե բոլոր սննդանյութերը, ինչպես նաև մեծ քանակությամբ երկաթ, կալցիում, ֆոսֆոր, օրգանական թթուներ, ճարպեր, սպիտակուցներ, հանքային և օրգանական նյութեր, վիտամիններ և այլն:

100գ պտուղների և հատապտուղների մեջ պարունակվող

վիտամինները և հանքանյութերը (միլիգրամներով)

Տեսակը
K
Ca
Mn
P
Fe
Վիտամիններ
100գ ուտվող մասի մեջ

Կարոտին
B1
C
PP

Ծիրան
305
28
19
26
2.1
2.0
0.04
7
0.7
52

Դեղձ
363
20
16
34
4.1
0.5
0.02
10
0.9
49

Սալոր
214
28
17
27
2.1
0.1
0.06
5
0.5
49

Բալ
256
37
26
30
1.4
0.3
0.05
1.5
0.4
53

Խաղող
250
17
7
22
0.6

0.06
3
0.2
73

Խնձոր
98
19
10
13
0.5
0.1
0.04
7
0.2
51

Տանձ
155
13
12
16
2.3

0.02
4
0.1
47

Ընկույզ
487
61
131
510
2.3
0
0.48
3
1.2
658

Ելակ
161
22
16
23
0.7

0.03
60
0.3
46

Հաղարջ սև
372
36
17
43
0.9
0.7
—
300
—
45

Հաղարջ կարմիր
275
36
13
33
0.9
—
—
30
—
47

 1980-ական թվականներին նախկին ԼՂԻՄ տարածքում բուռն կերպով զարգացավ այգեգործությունը, հատկապես խաղողագործությունը, որի շահույթաբերությունը կազմում էր մոտ 70 տոկոս, առանձին տարիների ավելի բարձր և փակում էր մնացած ճյուղերի վնասը: Սակայն, Գորբոչովյան հակաալկոհոլային տխրահռչակ որոշումից հետո խաղողայգիների տարածքները կտրուկ կրճատվեցին  (18.2 հազար հեկտարից հասնելով 11.2 հազար հեկտարի): Այնուհետև, Արցախյան ազատագրական շարժման պատերազմական գործողությունների  և երկարատև շրջափակման հետևանքով խաղողի տնկարկների մակերեսները էլ ավելի կրճատվեցին (2200 հեկտար), տուժեցին նաև մնացած այգետարածքները:

 Զինադադարից հետո ԼՂՀ կառավարությունը, գյուղատնտեսության բնագավառի համապատասխան մարմինները անմիջապես ձեռնամուխ եղան պատերազմի հետևանքով պտղաբուծության ճյուղի վերականգնմանը: Կտրուկ միջոցառումներ են ձեռնարկվել եղած այգիների վերականգնման, նորերի հիմնադրման և դրանց բերքատվության բարձրացման ուղղությամբ:

 Այսօր Արցախի Հանրապետությունում մեծ ուշադրություն է դարձվում պտուղների և հատապտուղների տարածքների ընդլայնման, այն նորագույն ոռոգման տեխնոլոգիաներով հագեցնելուն, արտադրության խթանմանը, ինչպես ներքին շուկայի պահանջները բավարարելու, այնպես էլ թարմ ու վերամշակված վիճակում արտահանելու նպատակով: Այդ նպատակով 2018 թվականին կառավարության կողմից ընդունվել է Արցախ Հանրապետությունում գյուղատնտեսության զարգացման հայեցակարգ, համաձայն որի նախատեսվում է իրականացնել պտղաբուծության աշխարհագրության ընդլայնման քաղաքականություն, ավելացնել բազմամյա տնկարկների տարածքները՝ առաջնահերթություն տալով նռան այգիների հիմնադրմանը և խաղողի գինեմետ և սեղանի քիշմիշային սորտերի այգիների ընդարձակմանը, խթանել մասնագիտացված  տնկարանային տնտեսությունների հիմնումը:Պտղաբուծության ծավալների և աշխարհագրության ընդլայնման քաղաքականության և ինտենսիվ այգեգործության խթանման ծրագրերի իրականացման շնորհիվ կանխատեսվող ժամանակահատվածում բազմամյա տնկարկների տարածքները կհասցվեն շուրջ 12 000 հեկտարի, այդ թվում 5 000 հեկտար նռան այգի:

 Ներկայումս հանրապետությունում մշակվում են կորիզավոր, հնդավոր, ընկուզավոր, չոր մերձարևադարձային պտղատեսակներ: Պետք է նշել, որ Արցախի Հանրապետությունում 2019 թվականին բուսաբուծության ճյուղի համախառն արտադրանքի արժեքի շուրջ 23 տոկոսը բաժին է ընկել այգեգործությանը:

ԱՀ շրջաններում 2019 թ. բազմամյա տնկարկների տարածքների և բերքի ցուցանիշների մասին

Պարարտացումը և նրա դերը պտղատու բույսերի կյանքում

Ազոտ

Ազոտի նշանակությունը պտղատու բույսերի և ընդհանրապես բոլոր օրգանիզմների համար շատ մեծ է, այն մտնում է բարդ քիմիական միացությունների մեջ, որոնք կազմում են սպիտակուցի անբաժանելի մասը: Սպիտակուցը բջջի պրոտոպլազմայի, կորիզի և պլաստիդների ամենակարևոր մասն է և կյանքի հիմքը: Այն բաղկացած է 20 ամինաթթուներից, որոնց բաղադրության անբաժանելի մասը կազմում է ազոտը: Սպիտակուցների մեջ ազոտի քանակը հասնում է մոտավորապես 18 %-ի: Ազոտը մտնում է նաև քլորոֆիլի կազմության մեջ, առանց որի տերևները կանաչ գույն ունենալ չեն կարող, հատկապես չեն կարող յուրացնել օդի ածխաթթու գազը: Ազոտը մտնում է նաև վիտամինների, ֆերմենտների և հորմոնների կազմության մեջ: Բարդ օրգանական նյութերի սինթեզը բուսական օրգանիզմում առանց ազոտի հնարավոր չէ:

Հողում բույսերի համար մատչելի ազոտի անբավարարության դեպքում պակասում է քլորոֆիլի քանակը տերևների մեջ: Տերևները կորցնում են իրենց կանաչ գույնը, փոքրանում են, շուտ դեղնում և թափվում են, դանդաղում է շիվերի աճի երկարությունը, շիվերը մնում են բարակ և անգույն, ընկնում է ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունը, հետևապես բույսերի մեջ պակասում է օրգանական նյութերի քանակը: Ազոտի անբավարարության դեպքում ծաղկաբողբոջներ չեն կազմակերպվում կամ եթե կազմակերպվում են, ապա՝ քիչ թվով և դրանից առաջացած ծաղիկների բեղմնավորման ու պտղակալման տոկոսը ցածր է լինում, տեղի է ունենում ծաղկավիժում, իսկ հետագայում՝  նաև պտղաթափ:

Ազոտի պակասության նշաններից մեկը էլ պտուղների ժամանակից շուտ հասունացումն է: Արմատների աճը նույնպես դանդաղում է՝ մանավանդ մազարմատներինը, պակասում է նրանց հողից ջուր կլանելու ունակությունը:

Ազոտի առատությունը (ֆոսֆորի և կալիումի պակասության դեպքում) խանգարում է նյութափոխանակությանը, դանդաղեցնում և ձգձգում է վեգետացիայի շրջանը, դրա հետևանքով ճյուղերը և ընձյուղները չեն հասունանում և ձմեռվա ընթացքում շուտ են ցրտահարվում: Ազոտի առատությունը բացասաբար է անդրադառնում նաև պտուղների որակի և գույնի վրա: Հողում ամոնիակային ազոտի առատությունը նույնիսկ մահացու ազդեցություն է թողնում պտղատու բույսերի վրա: Որպեսզի ազոտի առատությունը բացասաբար չանդրադառնա բույսերի վրա, անհրաժեշտ է, համամասնորեն պարարտացնել նաև ֆոսֆորական և կալիումական պարարտանյութերով: Ազոտի բավարար քանակը հողում մյուս տարրերի հետ միասին ապահովում է բույսի մեջ տեղի ունեցող բոլոր կենսաբանական պրոցեսների նորմալ ընթացքը: Բույսերը աճում են փարթամ: Ստեղծում են մեծ ասիմիլացիոն մակերես, հետևապես նպաստում են ֆոտոսինթեզի ուժեղացմանը, ծաղկաբողբոջների հիմնադրմանը, արմատային համակարգի աճեցողությանը և այդ բոլորը միասին նպաստում են բերքատվության բարձրացմանն ու պտուղների որակի լավացմանը:

Ֆոսֆոր

Ֆոսֆորի դերը ինչպես բոլոր բույսերի, այնպես էլ պտղատու բույսերի աճի ու զարգացման գործում մեծ է: Այն մտնում է բջջի կազմության մեջ, նուկլեինային թթուների անբաժանելի մասն է, որոնք միանալով պարզ կազմություն ունեցող սպիտակուցների հետ, առաջացնում են բարդ սպիտակուցներ, այսպես կոչված, նուկլեոպրոտոիդներ: Ֆոսֆորի քանակը պտղատու բույսերի մեջ, կախված նրանց տարիքից, աճման շրջաններից և տեղի պայմաններից, տարբեր է:

Օրինակ երիտասարդ ծառերի նուկլեոպրոտոիդները ավելի շատ են, քան տարիքավորներինը: Սաղարթի վերևի մասի տերևների մեջ այն ավելի քիչ է, քան ստորին մասի տերևների մեջ: Ֆոսֆորը մասնակցում է օրգանական նյութերի սինթեզին: Տերևներում սինթեզված ածխաջրերը ֆոսֆորի օգնությամբ տեղափոխվում են բույսի մի օրգանից մյուսը: Ֆոսֆորը ուժեղացնում է բջիջների ջուր պահելու ունակությունը և դրանով նպաստում բույսերի չորադիմացկունության բարձրացմանը:

Ֆոսֆորի պակասության դեպքում նկատվում է նյութափոխանակության խանգարում, վատ են յուրացվում ազոտը և հողի մեջ գտնվող ածխաթթու գազը, թուլանում է բույսերի աճը, ճյուղերը վտիտ ու բարակ են մնում, չեն ճյուղավորվում, պտուղները շուտ են հասունանում, պահելիս փտում և գորշ գույն են ստանում, սերմերը փուչ կամ թերզարգացած են լինում: Ֆոսֆորի պակասեցման հետևանքով ծաղկաբողբոջներ չեն կազմակերպվում, իսկ եթե կազմակերպվում են, ապա շատ քիչ թվով: Ծաղկի առանձին մասերի դիֆերենցումը լավ չի ընթանում, ծաղիկները լիարժեք չեն լինում, թուլանում է նրանց փոշոտվելու և բեղմնավորվելու եռանդը, իջնում է օգտակար պտղակալման տոկոսը:

Ի տարբերություն ազոտի, ֆոսֆորի առատությունը բացասաբար չի անդրադառնում բույսերի աճի ու զարգացման վրա, ուստի այգիներ (հատկապես պտղատու) հիմնելիս թույլատրելի է ֆոսֆորական պարարտանյութերը հողի մեջ մեծ դոզաներով մտցնելը:

Կալիում

Պտղատու բույսերի մեջ գտնվում է իոնների ձևով, մասամբ բջջահյութում լուծված աղերի ձևով և որոշ քանակությամբ բջջի առանձին մասերի մեջ ադսորբցված վիճակում: Կալիումը բջջի պրոտոպլազման պահում է կոլոիդ վիճակում, որը շատ կարևոր է բջջի մեջ կատարվող կենսական շատ պրոցեսների համար:Դրանով է բացատրվում կալիումի և ֆոսֆորի դերը բույսերի ձմեռադիմացկունությունը և չորադիմացկունությունը բարձրացնելու գործում:Կալիումը մասնակցում է ածխաջրերի ստեղծման և կուտակման պրոցեսին:Ի տարբերություն ֆոսֆորի, կալիումի սպիտակուցների բաղադրության մեջ չի մտնում,բայց դրականապես է ազդում նրանց սինթեզի վրա: Ըստ երևույթին, այն հեշտացնում է ջրի թափանցումը բույսի մեջ և բջիջը պահում է տուրգորի վիճակում: Կալիումը նպաստում է ֆոտոսինթեզի ինտենսիվացմանը, ակտիվացնում է ֆերմենտային պրոցեսները, որոնք իրենց հերթին օգնում են սպիտակուցների և ճարպերի սինթեզին, շաքարների փոխադրմանն ու կուտակմանը և ծաղկաբողբոջների հիմնադրմանը:Կալիումը ավելացնում է ծաղիկների փոշոտման եռանդը, բարձրացնում նրանց օգտակար պտղակալման տոկոսը, և, այդպիսով, նպաստում է բերքատվության բարձրացմանն ու պտուղների որակի լավացմանը:

Կալիումի պակասից թուլանում է պտղատու բույսերի աճը, ընկնում է նրանց ձմեռադիմացկունությունը և չորադիմացկունությունը, տեղի է ունենում ծաղկավիժում, իսկ հետո պտղաթափ:

Կալիումի պակասից տերևների կանաչ գույնը փոխվում է բաց դեղնավունի, հետզհետե ամբողջ տերևը կարող է դեղնել, չորանալ ու թափվել: Ընկնում է պտուղների պահունակությունը, փոխադրունակությունը, պակասում է պտուղների շաքարի քանակը: Ամռան կեսին կամ վերջին տերևների եզրերը «արտահայտվում են», և կենտրոնական ջղի երկարությամբ տեղավորված հյուսվածքները չորանում են ու թափվում: Ամռան վերջին չորանում են նաև ընձյուղները: Այն շիվերը, որոնք չեն չորանում, ունենում են շատ  թույլ զարգացած կամբիում, դրա հետևանքով ձմռանը նույնիսկ ոչ ուժեղ ցրտերից ցրտահարվում են:

Կալցիում

Պտղատու բույսերի աճի ու զարգացման անհրաժեշտ տարրերից մեկն էլ կալցիումն է:  Այն նպաստում է նյութափոխանակության (հատկապես ածխաջրերի և ազոտային նյութերի) նորմալացմանը: Կալցիումի պակասությունից բույսերի մեջ դժվարանում է նիտրատների մինչև ամիակային ձևերի վերականգնումը:

Շատ բույսերի սպիտակուցների սինթեզի ժամանակ բջիջների մեջ կուտակվում են կողմնակի նյութեր,որոնք կալցիումի հետ քիմիական ռեակցիայի մեջ մտնելով, առաջացնում են թրթնջկաթթվի կալցիումական աղ, որը բյուրեղների ձևով նստում է և վնասազերծում թրթնջկաթթվի բացասական ազդեցությունը:

Կալցիումի  խիստ պակասից բջջի ներսում կորիզի թաղանթը սկսում է քայքայվել, նույնիսկ բջջի այնպիսի տարրը, ինչպիսին է միտոխոնդրիան, նույնպես քայքայվում է և խանգարում օքսիդացման պրոցեսներին:

Մագնեզիում

Հետազոտություններից պարզվել է, որ պտղատու բույսերի մեջ մագնեզիումի քանակը շատ քիչ է, սակայն այն համարվում է անհրաժեշտ տարր: Մագնեզիումը մտնում է քլորոֆիլի կազմության մեջ և բույսերին տալիս է կանաչ գույն, մասնակցում է ֆոտոսինթեզին, բույսի մեջ տեղի ունեցող քիմիական պրոցեսներին, նպաստում է նյութափոխանակության պրոցեսների ինտենսիվությանը, բարձրացնում է շաքարների, օսլայի, C և B վիտամինների քանակը օրգանիզմի մեջ: Մագնեզիումը կուտակվում է սերմերի և կորիզների, հատկապես ընկույզի, նուշի, պիստակի, դեղձի, սալորի, ծիրանի մեջ:

Մագնեզիումի պակասությունից տերևները կորցնում են իրենց մուգ կանաչ գույնը, օրինակ՝ խնձորենու տերևների վրա առաջանում են մուգ մանուշակագույն շերտեր, որոնք հետզհետե մեծանալով, գրավում են ամբողջ տերևի մակերեսը. այդպիսի տերևները ժամանակից շուտ են թառամում:

Ծծումբ

Ծծումբը մտնում է պրոտոպլազմայի պրոտեինի կազմության մեջ և դրանով որոշվում է նրա դերը բույսի կյանքում: Այն մտնում է նաև պաշարային ու կոնստիտուցիոն սպիտակուցների կազմության մեջ:

Հայաստանի հողերը շատ հարուստ են ծծմբով, հետևապես ծծմբով պարարտացնելու հարցը ինքնըստինքյան  վերանում է: Բցի դրանից, գոմաղբը, քաղաքային աղբը շատ հարուստ է ծծմբով, հետևապես դրանցով պարարտացնելիս հողի մեջ բնականաբար մտցնում ենք նաև ծծումբ:

Երկաթ

Երկաթը մտնում է քլորոպլաստների կազմության մեջ, որը և մասնակցում է քլորոֆիլի առաջացմանը, հետևապես և ֆոտոսինթեզին: Նպաստում է էնզիմների առաջացմանը:

Երկաթի պակասություն է նկատվում այն հողերում, որտեղ մագնեզիումը և կիրը ազատ են: Դրանք խանգարում են երկաթի կլանմանը և բույսի մեջ նրա օգտագործմանը, դրա հետևանքով բույսերի մեջ երկաթի պակաս է լինում, քլորոֆիլ չի առաջանում, տեևները սկսում են դեղնել, առաջանում է քլորոզ: Եթե քլորոզը առաջանում է կրի առատության հետևանքով, կոչվում է կարբոնատային քլորոզ, որի դեպքում տերևները դեղնում կամ դեղնականաչավուն երանգ են ստանում, աճը թուլանում է և երբեմն վերջանում է ծառերի մահացումով:

Սովորաբար քլորոզի ժամանակ սկզբում դեղնում են ամենաերկար շիվի ծայրային տերևները, հետզհետե դեղնությունը տարածվում է սաղարթի ստորին մասում եղած տերևների վրա, ծառերը այլևս բերք չեն տալիս և երբեմն էլ չորանում են ու շարքից դուրս գալիս: Քլորոզի դեմ պայքարում են հողը օրգանահանքային միացություններով պարարտացնելով:

Մանգան

Միկրոտարրերից ամենից քիչ օգտագործում են մանգանը, չնայած դրան այն բույսերի աճի ու զարգացման համար շատ կարևոր տարր է: Հողի մեջ նրա պակասությունը տերևների ջղերի արանքում առաջացնում է դեղնականաչավուն, շախմատաձև դասավորությամբ կետանման բծեր, որոնք հետզհետե գրավում են տերևների ամբողջ մակերեսը և գունափոխելով դարձնում են մոխրադարչնագույն: Բույսի զարգացման ավելի ուշ ստադիայում տերևների վրա առաջանում են կարմրավուն գորշ կետեր, դրա հետևանքով աճը թուլանում է, մեկ-երկու տարեկան տնկիները մնում են թզուկ, երբեմն էլ շիվերի ծայրերը սկսում են չորանալ, կրճատվում է տերևների թիվը , փոքրանում է նրանց ծավալը, խանգարվում է ասիմիլյացիանև ընկնում է բույսերի բերքատվությունը:

Ցինկ

Պտղատու բույսերը ցինկն օգտագործում են շատ քիչ քանակությամբ, չնայած դրան, նրա բացակայությունը խանգարում է բույսերի մեջ տեղի ունեցող կենսաբանական պրոցեսների նորմալ ընթացքին: Ցինկը նպաստում է օքսիդացման ու վերականգնման պրոցեսներին, հատկապես ածխաջրերի, ճարպերի և ճարպանման նյութերի փոխարկմանը և ֆերմենտների  ու աուքսինի առաջացմանը: Այդ բոլորը միասին նպաստում են բույսերի նորմալ աճին ու զարգացմանը, բարձրացնում են նրանց դիմադրողականությունը հիվանդությունների նկատմամբ, նպաստում են այլ տարրերի յուրացմանը և բերքատվության բարձրացմանը:

Ցինկի պակասությունից պտուղները մնում են մանր, չեն ունենում տեսակին և սորտին հատուկ գույն ու ձև: Օրինակ՝ դեղձենու և սալորենու պտուղները ցինկի պակասությունից տձևանում և շուտ են հասունանում: Պտղի մաշկի առանձին մասերը փափկում և գորշանում են, որից պտուղները դառնում են անհամ և ուտելու համար ոչ պիտանի:

Ցինկի պակասը հողում լրացվում է ցինկի միացություններով (օրինակ ցինկի սուլֆատով):

Միկրոտարրերից պետք է նշել նաև պղնձի, մոլիբդենի, կոբալտի, յոդի, ֆտորի և բազմաթիվ այլ տարրերի դերը պտղատու բույսերի կյանքում, որոնք առայժմ քիչ են ուսումնասիրված:

Բոր

Միկրոտարրերից ամենից շատ ուսումնասիրված է բորի ներգործությունը բույսերի վրա: Բորը շատ քիչ քանակությամբ մտնում է հյուսվածքների և  բջիջների կազմության մեջ ու նպաստում է փոշու ծլունակությանը, բարձրացնում է օգտակար պտղակալման տոկոսը, ավելացնում է պտուղների մեջ շաքարների ու վիտամինների քանակը:

Հողի մեջ  բորի բավարար քանակությունը նպաստում է նիտրիֆիկացման պրոցեսներին, ռիզոսֆերայի գործնեությանը, նպաստում է լուծելի ֆոսֆորի քանակության ավելացմանը, հողի մեջ ստեղծում է նպաստավոր պայմաններ՝ թիթեռնածաղկավոր բույսերի արմատների վրա բնակվող պալարաբակտերիաների համար:

Բորի պակասի դեպքում խախտվում է պտղահատապտղային բույսերի ածխաջրային փոխանակությունը, պակասում է քլորոֆիլի քանակը տերևների մեջ: Բորի պակասությունը բացասաբար է անդրադառնում տանձենու և խնձորենու պտուղների նորմալ զարգացման վրա: Նրանց առանձին մասերում առաջանում են չոր բծեր (ներկոզ), որից հյուսվածքներն սկսում են մահանալ: Այդ երևույթի նշաններն են՝ սկզբում պտղի մակերեսի վրա առաջանում են բծեր, որոնք հետզհետե ընդունում են կարմրադարչնագույն երանգ և ի վերջո պտղի վրա առաջանում են ճեղքվածքներ: Բորի պակասության հետևանքով խնձորենու, տանձենու, կեռասենու, ծիրանենու, դեղձենու և այլ ծառատեսակների ծայրային մասերը չորանում են:

Բորով պարարտացնելիս վերոհիշյալ բացասական նշանները վերանում են: Որպես բորապարարտանյութ օգտագործում են բորաթթու կամ բորմանգանային միացություններ:

Գյուղատնտեսությունը եղել և շարունակում է մնալ Արցախի Հանրապետության տնտեսության առանցքային ոլորտներից մեկը, որպես բնակչության՝ պարենի նկատմամբ կենսական պահանջմունքների բավարարման աղբյուր, զբաղվածության ապահովման  բնագավառ, ինչպես նաև՝ գյուղական բնակավայրերի զարգացման հիմք և  տնտեսական աճի հիմնական բաղադրիչ: Գյուղատնտեսական արտադրության բուսաբուծության ճյուղը սնունդ է մատակարարում բնակչությանը, անասնակեր` անասնաբուծությանը և հումք` թեթև և սննդի արդյունաբերությանը: Այն սերտորեն կապված է ագրոարդյունաբերական […]


Բանջարաբուծություն