Բույսերի հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարի միջոցներ

Թունաքիմիկատներ

Դեցիս

Գեզագարդ

Գրոդիլ Մաքսի

Կրիստալոն

Դիալեն — սուպեր 46 % ՋԼ

Պումա Սուպեր Տալստար

Տարգա Սուպեր Տիտուս

Պարարտանյութեր

Ամոֆոս

Ամոնիակային սելիտրա

Կալիումի քլորիդ


Անասունների բուծման տեխնոլոգիա

<address style="text-align: left;">ՏԱՎԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆ  ԱՌԱՋԱՏԱՐ  ՃՅՈՒՂ Է</address>

ՏԱՎԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆ  ԱՌԱՋԱՏԱՐ  ՃՅՈՒՂ Է


Անասնագլխաքանակի աճի տեմպն Արցախի Հանրապետությունում

01.01.2019 թ.                                                  01.01.2020 թ.   01.02.2019 թ.                                                  01.02.2020 […]


Գյուղմթերքների վերամշակման տեխնոլոգիա


Սննդի անվտանգության խնդիրներ

   ՍՆՆԴԻ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆ է

    Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում ներկայումս անհրաժեշտ է միջազգային (մասնավորապես` Եվրամիության) չափանիշներին համապատասխան սննդամթերքի անվտանգության ապահովման համակարգի ներդրում:

    Քաղաքակիրթ երկրները ձգտում են ապահովել իրենց բնակչության բարեկեցությունը, սննդամթերքի արտադրությունը դարձնել տնտեսության կենսունակ և բարգավաճ հատված, հասկանալով այն պարզ ճշմարտությունը, որ սննդամթերքը հանդիսանում է մարդու առաջին անհրաժեշտ պահանջմունքը: Ազգի առողջությունը և նրա ինտելեկտը /մտավոր ուժը/ կախված է նրա կողմից սպառվող սննդամթերքի քանակից և որակից:

    Առողջ ազգ ունենալու կարևոր նախապայմաններից մեկը առողջ սնունդն է, որը սոցիալական բազում խնդիրներ ունեցող մեր հասարակության համար հաճախ հետին պլան է մղվում: Շատերի համար առաջնային է սննդի ոչ թե անվտանգ, այլ էժան լինելը: Սակայն եթե հասարակությունը միշտ չէ, որ մտահոգ է սեփական առողջությամբ և սննդի անվտանգության խնդիրներով, ապա պետությունը պարտավոր է մտածել այդ մասին` հսկողություն և վերահսկողություն սահմանելով երկրում արտադրվող, վաճառվող, ինչպես նաև ներմուծվող ու արտահանվող սննդամթերքի նկատմամբ: Բնակչության սպառման համար մատակարարվող սննդամթերքի անվտանգության ապահովման խնդիրը համարվում է մեր երկրի պարենային անվտանգության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը: Այս մոտեցումն է ամրագրված դեռևս 2003թ. ընդունված ՙՊարենային անվտանգության ապահովման մասին՚ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության օրենքում:

        Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում սննդամթերքի անվտանգության համակարգը դեռևս լիարժեք չի երաշխավորում բնակչության առողջության համար սննդային գործոնով պայմանավորված հիվանդությունների կանխարգելումը և այդ առումով առկա են մի շարք լուծում պահանջող հիմնահարցեր, ուստի արդիական է դառնում երկրում միջազգային (մասնավորապես` Եվրամիության) չափանիշներին համապատասխան սննդամթերքի անվտանգության ապահովման համակարգի ներդրման պահանջը: Միջազգային փորձ ցույց է տալիս, որ սննդամթերքի անվտանգության համակարգի զարգացման համար կարևոր նախապայմանը սպառողների առողջության համար սննդամթերքի հնարավոր վնասակար ազդեցությունից պաշտպանության նպատակով սննդի շղթան` արտադրությունից մինչև սպառում` որպես մեկ միասնական ամբողջություն դիտարկելն է (ՙֆերմայից մինչև պատառաքաղ՚ կամ ՙդաշտից մինչև սեղան՚ սկզբունքի կիրառումն է): Այս նախապայմանի ապահովման համար մի շարք երկրներ արտադրությունից մինչև վերջնական սպառումը սննդի շղթայի բոլոր փուլերում բուսական և կենդանական ծագման սննդամթերքի անվտանգությանն առնչվող գործառույթները կենտրոնացրել են մեկ կառույցում, ինչը բացառել է այդ գործառույթների կրկնորդումը այլ կառույցների կողմից, ինչպես նաև նպաստել է դրանց առավել արդյունավետ իրականացմանը:

    Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում միջազգային (մասնավորապես` Եվրամիության) չափանիշներին համապատասխան սննդամթերքի անվտանգության ապահովման համակարգի ներդրումը նվազագույնի կհասցի սննդային գործոնով պայմանավորված առողջության վրա ազդեցության ռիսկերը` անկախ սննդամթերքի միանգամյա կամ շարունակական օգտագործումից,  ինչպես նաև կխթանի տեղական արտադրության սննդամթերքի արտահանման պոտենցիալը:

ՍՆՆԴԻ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆ է     Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում ներկայումս անհրաժեշտ է միջազգային (մասնավորապես` Եվրամիության) չափանիշներին համապատասխան սննդամթերքի անվտանգության ապահովման համակարգի ներդրում:     Քաղաքակիրթ երկրները ձգտում են ապահովել իրենց բնակչության բարեկեցությունը, սննդամթերքի արտադրությունը դարձնել տնտեսության կենսունակ և բարգավաճ հատված, հասկանալով այն պարզ ճշմարտությունը, որ սննդամթերքը հանդիսանում է մարդու առաջին անհրաժեշտ պահանջմունքը: […]


ԱՐԵՎԱԾԱՂԿԻ ՄՇԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արևածաղիկը հանդիսանում է հիմնական և առավել բերքատու յուղատու մշակաբույս: Յուղատու արևածաղկի լավագույն սորտերի սերմերը պարունակում են 50-57% յուղ: Քուսպը սննդանյութերով հարուստ է, և հանդիսանում է հրաշալի խտացրած կեր: Արևածաղկի 100 կգ քուսպը պարունակում է 100 կերային միավոր, իսկ 100 կգ կանաչ զանգվածը` 17 կերային միավոր:

Արևածաղիկը սիլոսային կուլտուրա է, տալիս է 40-80 տ կանաչ զանգվածի բերք: Որպես շարահերկ, մեծ է նաև արևածաղկի մշակման ագրոտեխնիկական նշանակությունը: Հարավի պայմաններում արևածաղիկը եգիպտացորենի, ճակնդեղի և այլ շարահերկ կուլտուրաների հետ համեմատած ավելի վաղահաս լինելու շնորհիվ լավ նախորդ է հանդիսանում աշնանացան հացաբույսերի համար: Արևածաղկի համար լավագույն նախորդ է հանդիսանում այն աշնանացանը, որը ցանում են ցելից հետո: Համեմատաբար խոնավ շրջաններում, որտեղ ցանքաշրջանառության մեջ մշակվում են բազմամյա խոտաբույսեր, նպատակահարմար է արևածաղիկը ցանել բազմամյա խոտաբույսերի դաշտը վարելուց հետո երրորդ կամ հինգերորդ տարում, այսինքն` մշակել այդ ցանքաշրջանառության մեջ շարահերկ կուլտուրաներին հատկացված առաջին կամ երկրորդ դաշտում: Դաշտային ցանքաշրջանառություններում արևածաղկին պետք է հատկացնել միայն մեկ դաշտ, այն հաշվով, որ միևնույն դաշտում մշակվի 7-9 տարի ընդմիջումից հետո:

Արևածաղիկը զգայուն է պարարտանյութերի նկատմամբ: Մեկ ցենտներ արևածաղիկը սերմնապտուղ կազմակերպելու համար ծախսում է. ազոտ` 6, ֆոսֆոր` 2.6 և կալիում` 18.6 կգ/հա: Պարարտանյութերը զգալի չափով բարձրացնում են արևածաղկի սերմնապտղի բերքը և յուղի տոկոսը: Ազոտական պարարտանյութերը հաճախ իջեցնում են արևածաղկի դիմացկունության աստիճանը ժանգի նկատմամբ: Գոմաղբը բոլոր պայմաններում բարձրացնում է արևածաղկի բերքատվությունը: Բերքատվությունը զգալի չափով բարձրացնում է, երբ յուրաքանչյուր հեկտարին տրվում է 20-40 տ գոմաղբ, 60-ական կիլոգրամ ֆոսֆոր և կալիում:

Արևածաղկին հատկացված հողի մշակումը պետք է սկսել խոզանի երեսվարով: Ժամանակին կատարած խոզանի երեսվարից հետո պետք է կատարել հիմնական պարարտացում և վարել 25-27 սմ խորությամբ: Ցրտահերկը պետք է կատարել հնարավորին չափ վաղ ժամկետում: Արևածաղկի դաշտը գարնանը պետք է փոցխել, այնուհետև կատարել նախացանքային կուլտիվացիա և դարձյալ փոցխել: Արևածաղկի ծիլերը լավ են դիմանում ուշ գարնանային սառնամանիքներին, այդ պատճառով էլ այն պետք է գարնանը ցանել վաղ ժամկետներում: Ուշ ցանքի դեպքում թե սերմի, թե սիլոսային զանգվածի բերքը խիստ ընկնում է: Ցանքը ուշացնելիս իջնում է նաև յուղի տոկոսը և վատանում նրա որակը:

Արևածաղկի ցանքը պետք է կատարել շարային և քառակուսի-բնային եղանակով: Շարային եղանակի դեպքում միջշարքային տարածությունը սահմանում են 60 — 70 սմ, իսկ միջբուսային տարածությունը` 30 — 35 սմ: Քառակուսի բնային եղանակով ցանք կատարելու դեպքում նպատակահարմար է միջշարքային և միջբնային տարածությունները սահմանել 70 x 70 սմ, յուրաքանչյուր բնում թողնելով 2 բույս: Ցանքի նորման քառակուսի — բնային եղանակի դեպքում կազմում է 6 — 10 կգ/հա: Շարային եղանակով ցանք կատարելու դեպքում չորային շրջաններում պետք է վերցնել 20 — 30, իսկ խոնավ շրջաններում` 23 — 25 կգ սերմ: Ցանքը սովորաբար պետք է կատարել 6 — 7, իսկ չորային շրջաններում` 8 — 10 սմ խորությամբ:

Արևածաղկի միջշարքային տարածությունների փխրեցումը պետք է կատարել 3 — 4 անգամ: Առաջին փխրեցմանը զուգընթաց անհրաժեշտ է բույսերը նոսրացնել: Այդ աշխատանքը պետք է կատարել առաջին զույգ իսկական տերևները կազմակերպվելու պահին: Լավ արդյունք է տալիս արևածաղկի ցանքսերի լրացուցիչ փոշոտումը մեղուների միջոցով (2 մեղվաընտանիք 1 հեկտարի հաշվով):

Արևածաղկի բերքահավաքը պետք է կատարել, երբ զամբյուղների 60-65 %-ը գորշացել է: Արևածաղկի սերմնապտուղ պետք է պարունակի 6.5 -7.0 % խոնավություն և պահպանվի ակտիվ օդափոխվող պահեստներում: Սիլոսի համար արևածաղկի կանաչ զանգվածի բերքահավաքը պետք է կատարել զամբյուղներ առաջանալու և հատ ու կենտ ծաղիկներ երևալու շրջանում:

ԱՐԵՎԱԾԱՂԿԻ ՄՇԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ Արևածաղիկը հանդիսանում է հիմնական և առավել բերքատու յուղատու մշակաբույս: Յուղատու արևածաղկի լավագույն սորտերի սերմերը պարունակում են 50-57% յուղ: Քուսպը սննդանյութերով հարուստ է, և հանդիսանում է հրաշալի խտացրած կեր: Արևածաղկի 100 կգ քուսպը պարունակում է 100 կերային միավոր, իսկ 100 կգ կանաչ զանգվածը` 17 կերային միավոր: Արևածաղիկը սիլոսային կուլտուրա է, տալիս է 40-80 տ […]


ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԾՐԱԳԻՐԸ


Նկարագրություն

 ԼՂՀ աշխարհագրական դիրքը և հողակլիմայական

պայմանները

            Լեռնային Ղարաբաղը տեղադրված է Հայկական լեռնաշխարհը հյուսիսից և արևելքից եզերող Փոքր Կովկասի լեռնահամակարգի արևելյան շղթաների, նրանց լեռնաբազուկների, նրանց միջև տեղադրված մեծ ու փոքր հովիտների և դրանք արևելքից եզերող Միլի-Ղարաբաղի հարթավայրի եզրային շերտի տարածքում:

ԼՂՀ տարածքը պարփակված է հյուսիսային լայնության 390 25′ ու 400 26′ և արևելյան երկարության 460 18′ ու 470 20′ կոորդինատներում:

Հանրապետության տարածքը 12 հազ. քառ. կիլոմետր է: Վարչական առումով ԼՂ Հանրապետությունը բաժանվում է Ասկերանի, Մարտակերտի, Մարտունու, Հադրութի, Շուշիի, Քաշաթաղի և Շահումյանի շրջանների  ու Ստեփանակերտ քաղաքի տարածքի:

Արցախի տարածքը հիմնականում բնորոշվում է լեռնային ձևավորումներով, մակերևույթը խիստ խայտաբղետ է: Ամենաբարձր կետը Գոմեշ գագաթն է (3724մ), իսկ արևելքում նախալեռները իջնում են մինչև ծովի մակերևույթից 100-150 մետրի: Ուրեմն, ռելեֆի բացարձակ բարձրությունների տարբերությունները Արցախի տարածքում հասնում են 3600 մետրի, որը ռելիեֆի բազմազանության ակնբախ վկայությունն է,  տարածքի միջին բացարձակ բարձրությունը հաշվվում է 1100 մ:

Լեռնային Ղարաբաղի տարածքն ըստ ուղղահայաց գոտիականության, բաժանվում է 4 գյուղատնտեսական գոտիների. դաշտային (ծովի մակերևույթից մինչև 350մ բարձրություն), նախալեռնային (350-600մ), միջին լեռնային (600-950մ) և լեռնային (1000-ից ավելի մետր): Գյուղատնտեսական մշակաբույսերը աճեցվում են մինչև 1800մ բարձրության վրա:

1. Դաշտավայրային գոտին  (մինչև 350մ ծ.մ.) զբաղեցնում է (նախկին ԼՂԻՄ-ի) ընդհանուր տարածքի 23%-ը, ունի տաք կլիմա, թույլ խոնավություն, տեղումների քանակը տարեկան հասնում է 350-400մմ-ի, խոնավության գործակիցը 30-50% է, ոչ սառնամանիքային ժամանակաշրջանը տարվա մեջ կազմում է 240 և ավելի օր, օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը +130C-ից բարձր է, բացարձակ նվազագույնը`-160C, բացարձակ առավելագույնը` +370C, վաղ աշնանային ցրտերի սկիզբը հոկտեմբեր ամսվա երրորդ տասնօրյակն է, ուշ գարնանային ցրտերի վերջը` ապրիլի երկրորդ տասնօրյակը:

Բուսականությունը կիսաանապատային և կիսատափաստանային է:

Հողի հիմնական տեսակը շագանակագույն է` հարթավայրային, լեռնային, բաց և մուգ տարատեսակներով: Մեխանիկական բաղադրությունը կավային և ավազակավային է` շուրջ 3% հումուսի պարունակությամբ: Հումուսային հորիզոնի հզորությունը 30-50 սմ է, պարունակում է 5-10% կիր, կլանման տարողությունը` 25 մգ/էկվ, հողի ռեակցիան չեզոք կամ թույլ հիմնային է:

Հիմնական գյուղատնտեսական կուլտուրաներն են` բանջարաբոստանային կուլտուրաները, առվույտը, ցորենը, գարին, եգիպտացորենը, վաղահաս կարտոֆիլը, նուռը, թուզը,  թութը, տանձը, խնձորը, արևելյան խուրման և խաղողը:

2. Նախալեռնային գոտին (350-600մ ծ.մ.) զբաղեցնում է ընդհանուր տարածքի 27%-ը, կլիման տաք է: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 10.80C: Ոչ սառնամանիքային ժամանակաշրջանը 227 օր է, տարեկան տեղումների քանակը 560մմ է, խոնավության գործակիցը կազմում է 50-70%, բացարձակ նվազագույնը`-180C, բացարձակ առավելագույնը` +370C, դրական ջերմաստիճանների գումարը 33820C: Վաղ աշնանային ցրտերի սկիզբը հոկտեմբեր ամսվա երկրորդ տասնօրյակն է, ուշ գարնանային ցրտերի վերջը` ապրիլի երրորդ տասնօրյակը:

Հողի հիմնական տեսակներն են` լեռնային-շագանակագույն, գորշ-դարչնագույն (մուգ և բաց դարչնագույն) թույլ հզորության և թույլ-հումուսային սևահողեր, հարավային սևահողեր, լեռնային սևահողեր և այլն:

Գորշ-դարչնագույն հողերի մեխանիկական բաղադրությունը կավավազային (60% կավ) և կավային (80% կավ) է, հումուսի պարունակությունը 3-4% է, հումուսային հորիզոնի հզորությունը 30-40սմ, պարունակում է մինչև 15% կիր, կլանման տարողությունը հասնում է 30մգ/էկվ, կալցիումի պարունակությունը մինչև 9.0%, հողի ռեակցիան չեզոք կամ թույլ հիմնային է:

Հիմնական գյուղատնտեսական կուլտուրաներն են` ցորենը, գարին, եգիպտացորենը, բանջարեղենը, կարտոֆիլը, խաղողը, տանձը, խնձորը, թութը, սալորը, դեղձը, բազմամյա խոտաբույսերը, կերային կուլտուրաները:

3. Միջին լեռնային գոտին  (600-950մ ծ.մ.) զբաղեցնում է ընդհանուր տարածքի 44%-ը: Կլիման` մեղմ-տաք է, կիսախոնավ, օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանը100C, բացարձակ նվազագույնը`-150C, բացարձակ առավելագույնը` +360C, ոչ սառնամանիքային ժամանակաշրջանը 213 օր է, տեղումների տարեկան քանակը հասնում է 600մմ-ի, ձյան ծածկույթը մնում է 68 օր (բարձրությունը հասնում է մինչև 11 սմ), հողի խոնավության գործակիցը 70-100% է, դրական ջերմաստիճանների գումարը 31300C: Վաղ աշնանային ցրտերի սկիզբը հոկտեմբեր ամսվա երրորդ տասնօրյակն է, ուշ գարնանային ցրտերի վերջը` մայիսի առաջին տասնօրյակը:

Հողի հիմնական տեսակներն են` լեռնա-մարգագետնային, անտառային, անտառա-տափաստանային, մարգագետնա-սևահողային և բաց: Հումուսի պարունակությունը կազմում է 5-6%, հումուսային հորիզոնի հզորությունը մի քանի սմ-ից երբեմն հասնում է մինչև 1 մ-ի:

Մեխանիկական բաղադրությունը թեթև կավային և ավազակավային է: Կլանման  տարողութ -յունը` մինչև 35 մգ/էկվ, հողի ռեակցիան չեզոք է:

Հիմնական գյուղատնտեսական կուլտուրաներն են` ցորենը, գարին, եգիպտացորենը, բանջարեղենը, կարտոֆիլը, ծխախոտը, տանձը, խնձորը, թութը, սալորը և կերային կուլտուրաները:

4. Լեռնային գոտին (1000մ ծ.մ բարձր) կազմում է ընդհանուր տարածքի մոտ 6.0%-ը, կլիման խոնավ է և ցուրտ, օդի միջին ջերմաստիճանը +8.60C, բացարձակ նվազագույնը`-190C, բացարձակ առավելագույնը` +320C, տարեկան միջին տեղումների քանակը 600-650 մմ է, ձյան ծածկույթը մնում է 100 օրից ավելի, խոնավության գործակիցը 100-150% է, ոչ սառնամանիքային ժամանակաշրջանը 196 օր է, դրական ջերմաստիճանների գումարը հասնում է 26570C: Վաղ աշնանային ցրտերի սկիզբը սեպտեմբեր ամսվա երրորդ տասնօրյակն է, ուշ գարնանային ցրտերի վերջը` մայիսի երկրորդ տասնօրյակը:

Հողի ծածկույթը մարգագետնային ենթագոտում իրենից ներկայացնում է սև-մարգագետնային, իսկ անտառային ենթագոտիներում` մուգ դարչնագույն և դարչնագույն լեռնաանտառային հողեր: Լեռնա-մարգագետնային հողերը բնութագրվում են մուգ գունավորված վերին շերտով, 10-20 սմ հզորությամբ, 10% և ավելին հումուսի պարունակությամբ: Տիպիկ լեռնա-անտառային հողերը պարունակում են 6-8% հումուս և գոյացել են դելուվիալ կավային մայրատեսակների վրա, սակայն կիրը լինում է միայն ցածր հորիզոնականներում` Բ. հորիզոնականից ցածր: Մեխանիկական բաղադրությամբ լինում են թեթև կավային և ավազակավային, իսկ Բ. հորիզոնականում` միշտ ծանր կավային: Կլանման տարողությունը տատանվում է մինչև 35 մգ/էկվ: Հողի ռեակցիան չեզոք և թույլ հիմնային է:

Հիմնական գյուղատնտեսական կուլտուրաներն են` բազմամյա խոտաբույսերը, կարտոֆիլը, հացահատիկային կուլտուրաները:

Գյուղատնտեսական արտադրության համար նպաստավոր պայմաններ ունեցող տարածքում մթնոլորտային տեղումների քանակի տարեկան միջինը բազմամյա տվյալներով կազմում է 588 մմ, ծովի մակերևույթից մինչև 610 մ բարձրություն ունեցող վայրերում` 482-581 մմ: Առավելագույն մասը թափվում է մայիս-հունիս ամիսներին:

Օդի հարաբերական խոնավությունը կազմում է` հունվար ամսում` 69%, փետրվար` 68.5%, մարտ` 69.8%, ապրիլ` 69.5%, մայիս` 65.5%, հունիս` 60%, հուլիս` 51.8%, օգոստոս` 53.5%, սեպտեմբեր` 65.8%, հոկտեմբեր` 65.8%, նոյեմբեր` 73.2%, դեկտեմբեր` 70.5%, տարեկան միջինը` 65.2%:

Տվյալներ հողօգտագործման մասին

ԼՂՀ տարածքում գործում է գյուղատնտեսական նշանակության հողերի սեփականության 3 ձև`

1. անհատ (սեփականատերի դերում հանդես է գալիս գյուղացիական բնակչությունը)

2.  պետական (սեփականատերի դերում հանդես է գալիս պետությունը)

3. համայնքային (սեփականատերի դերում հանդես է գալիս համայնքը)

ԼՂՀ տարածքում, համաձայն ԼՂՀ հողային օրենսգրքի, գյուղական բնակիչներին սեփականաշնորհվել է վարելահող, բազմամյա տնկարկներ, խաղողայգի և խոտհարք: Ընդհանուր սեփական հողի չափը, անկախ հողատեսքից, կազմում է 0.6 հա մեկ շնչի հաշվով:

Վարձակալված հողերի տարածությունը կազմում է 43.6 հազ. հա, որից 80 %  վարձակալված է խոշոր ֆերմերային տնտեսությունների կողմից:

Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են 459.9 հազ. հա տարածություն, որից սեփականաշնորհվել է 30.6 հազ. հա:

ԼՂՀ բնակչության թվաքանակի մասին

1989թ. մարդահամարի տվյալներով Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության թվաքանակը կազմել է 187.8 հազ. մարդ, որից գյուղական բնակչությունը —  50%:

Պատերազմական գործողությունների հետևանքով տեղի է ունեցել բնակչության դեմոգրաֆիական փոփոխություն` կապված տեղի բնակիչների բռնագաղթման, ինչպես նաև Ադրբեջանից կատարված ներգաղթի հետ:

ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համաձայն 2008թ. հունվարի 1-ի դրությամբ ԼՂՀ բնակչության թվաքանակը կազմել է 138.8 հազ. մարդ, որից քաղաքային` 71.6 հազ. մարդ, գյուղական` 67.2 հազ. մարդ:

Վերջին 3-4 տարիների ընթացքում գրանցվել է բնակչության աճի կայուն դինամիկա, բնական աճի ու ներհոսքի հաշվին: Համաձայն վիճակագրական ծառայության տվյալների, այդ աճը կազմում է մոտ 2000 մարդ, համաձայն որի կանխատեսվում է բնակչության աճը առաջիկա 25 և 50 տարիների ընթացքում համեմատաբար 50 հազ. և 90 հազ. մարդ, կամ բնակչության թվաքանակը կկազմի 2025թ. 195 հազ. մարդ, 2050թ` 235 հազ. մարդ:

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության գյուղատնտեսությունը

անցյալում, ներկան և զարգացման հեռանկարները

(համառոտ տեսություն)

Արցախի գյուղացիները ոչ հեռու անցյալում հայրենանվեր, քրտնաջան աշխատանքով ստեղծել էին զարգացած, արդյունավետ, խոշոր մեքենայացված բազմաճյուղ գյուղատնտեսական արտադրություն: Հիմնական ճյուղերը` բուսաբուծությունն ու անասնապահությունը: Լայն զարգացում ստացան խաղողագործությունը, ծխախո-տագործությունն ու մեղվաբուծությունը: 1985թ. ԼՂԻՄ-ում կային 33 կոլտնտեսություն, 40 խորհրդային տնտեսություններ (սովխոզներ) և 6 միջտնտեսային ձեռնարկություններ:

Տնտեսությունների հետագա խոշորացումն ու մասնագիտացումը, ինտենսիվ տեխնոլոգիաների ներդրումը, արտադրության նյութատեխնիկական բազայի ամրապնդումը կարճ ժամանակամիջոցում ապահովեցին բուսաբուծական ու անասնապահական արտադրության կայուն աճ:

Գյուղատնտեսության զարգացման տեմպերը առավել բարձր էին 70-80 թվականներին, առանձնապես 80-90թթ.: Հանրապետությունում (նախկին ԼՂԻՄ-ի տարածքում) 1971-1980թթ. հացահատիկի միջին տարեկան արտադրությունը կազմել է 51.8 հազ. տոննա, իսկ 1981-90թթ.` 62.8 տոննա, խաղողինը` համապատասխանաբար 83.9 հազ. տոննա և 101.4 հազ. տոննա, մսի արտադրությունը` 10 հազ. և 10.2 հազ. տոննա, կաթինը` 43.9 հազ. և 52.4 հազ. տոննա, ձվինը` 26 մլն և 27.8 մլն հատ: Ուշագրավ է, որ նշված աճը հիմնականում տեղի է ունեցել ինտենսիվ` գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ու անասունների մթերատվության բարձրացման հաշվին: Այսպես, հացահատիկի և մի շարք մշակաբույսերի բերքի աճը լիովին տեղի են ունեցել բերքատվության հաշվին, քանի որ 1971-1985թթ. խաղողագործության զարգացման հետեւանքով նրանց ցանքատարածությունները կրճատվել են 30-50%: Հացահատիկի մեկ հեկտարի միջին տարեկան բերքատվությունը 9.4ց (1961-1970թթ.) բարձրացել եւ 1971-1980թթ. կազմել է 14.9ց, իսկ 1981-1990թթ.` 22ց, բանջարեղենի բերքատվությունը` համապատասխանաբար 98.5ց 123 ց և 133.3ց, խաղողինը` 44.1ց, 84.5ց, 73.3ց: Մեկ կովի միջին տարեկան կաթնատվությունը 70-ական թվականների 1217կգ-ից աճել եւ 1981-1990թթ. կազմել է 2294կգ:

Հացահատիկի արտադրության մակարդակը եղել է. 1988թ.` 107.8 հազ. տոննա, իսկ 1990թ.` 95.3 հազ. տոննա, մեկ հեկտարի բերքատվությունը` համապատասխանաբար 27.3ց և 25.8ց:

80-ական թվականներին հանրապետության տարածքում, հատկապես Մարտակերտի և Մարտունու շրջաններում, բուռն կերպով զարգացավ խաղողագործությունը: Հանրապետության տնտեսությունների երկու երրորդը ունեին խաղողի այգիներ: Նրանց դրամական եկամուտի 40-50%-ը (բուսաբուծություն` 90%-ը) ստացվել է խաղողագործությունից: Արդյունաբերության համախառն արտադրանքի 60%-ից ավելին և ընդհանուր իրացման ծավալի 45%-ից ավելին բաժին էր ընկնում գինեգործությանը: Խաղողագործության շահույթաբերությունը կազմում էր մոտ 70%, առանձին տարիներին` ավելի բարձր: Խաղողագործության շահույթը փակում էր մնացած ճյուղերի վնասը:

1984թ. արտադրվել է 167.6 հազ. տոննա խաղող, որից կոլտնտեսություններում և սովետական տնտեսություններում 164.2 հազ. տոննա, մեկ հեկտարի բերքատվությունը կազմել է 121.2ց:

Սակայն Գորբաչովյան հակաալկոհոլային տխրահռչակ որոշումից հետո խաղողի պլանտացիաների տարածքները 18.2 հազ. հա-ից (1982թ.) կրճատվել են մինչև 11.2 հազ.հա (1987թ.):

Գյուղատնտեսության համախառն միջին տարեկան արտադրանքը 1981-1990թթ. կազմել է ավելի քան 41.5 մլրդ դրամ (2006թ. գներով): Այն ցանքատարածությունների 1 հեկտարի հաշվով կազմել է 671 հազ.դրամ, իսկ հանրապետության մեկ շնչի հաշվով` 253 հազ.դրամ: Դա նախորդ տասնամյակի միջին տարեկան ցուցանիշները գերազանցում է համապատասխանաբար 4.3 մլրդ, 114 հազ և 21 հազ. դրամով:

ԼՂՀ կառավարությունը, գյուղատնտեսության բնագավառի համապատասխան մարմինները 1994թ. զինադադարից հետո անմիջապես ձեռնամուխ եղան պատերազմի հետևանքով քայքայված գյուղատնտեսության արտադրության կազմակերպման և նրա հետագա զարգացման հիմնախնդիրների լուծմանը: Արագ տեմպերով սկսվեցին ավերված գյուղերի վերականգնումը, գյուղատնտեսության արմատական վերակառուցումն ու բարեփոխությունները, հողի, անասնագլխաքանակի և այլ հիմնական արտադրական միջոցների սեփականաշնորհումը, վարձակալման համակարգի ներդրումը, հողահանդակների ականազերծումը, բուսաբուծության և անասնապահության կարևոր ճյուղերի արտոնյալ վարկավորումը, խիստ վերահսկողություն սահմանվեց տրամադրած վարկերի նպատակային օգտագործման նկատմամբ, ինչը կարճ ժամանակամիջոցում տվեց իր դրական արդյունքները: Այսպես, 2001-2005թթ. հացահատիկային մշակաբույսերի միջին տարեկան ցանքատարածությունները 1994-2000թթ. համեմատությամբ ընդլայնվել են 1.8 անգամ, հատիկի արտադրությունն ավելացել է 2.3 անգամ և կազմել է 70.9 հազ. տոննա, մեկ հեկտարի բերքատվությունը բարձրացել է 1.3 անգամ և կազմել է 16ց: 2005թ. արտադրվել է 88.5 հազ. տոննա հացահատիկ, որը հանդիսանում է 3-րդ ցուցանիշը հանրապետության հացագործության ամբողջ տարիների ընթացքում: Բանջարեղենի արտադրությունը ավելացել է 3.7 անգամ և կազմել 10.8 հազ. տոննա, մեկ հեկտարի բերքատվությունը` համապատասխանաբար 1.7 անգամ և 91.4ց, կարտոֆիլի արտադրությունը` 4.6 անգամ և 12.9 հազ. տոննա, բերքատվությունը 2.1 անգամ և 95.3ց, խաղողի արտադրությունը` 1.8 անգամ և 5.3 հազ. տոննա, բերքատվությունը` 1.8 անգամ և 42.9 ց:

Նշված ժամանակաշրջանում որոշակի դրական տեղաշարժեր են տեղի ունեցել նաև անասնապահության բնագավառում: Այսպես 2005թ. խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը 1990թ. համեմատությամբ ավելացել է 35.2%, իսկ 2000թ.` 27.8% և կազմել է 44.6 հազ. գլուխ, այդ թվում կովերի` համապատասխանաբար 31.5%, 18.1% և 19.6 հազ. գլուխ, խոզերի` 55.7%, 44.3% և 15.1 հազ.գլուխ, ոչխարների ու այծերի` 29%, 17.4% և 42.2 հազ.գլուխ, թռչունների` 91.9%, 36% և 239.9 հազ.թև: Բարձրացել է նաև նրանց մթերատվությունը: 2001-2005թթ. կաթի միջին տարեկան արտադրությունը 1991-2000թթ. համեմատությամբ ավելացել է 37.1% և կազմել 30.3հազ. տոննա, մեկ կովի կաթնատվությունը աճել է 29.6% և կազմել 1494 կգ: Ձվի արտադրությունը նույն համեմատությամբ ավելացել է 38.1% և կազմել 14.2 մլն հատ, մեկ ածան հավի ձվատվությունը 1.9 անգամ և կազմել է 123 հատ:

Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի միջին տարեկանը 2001-2005թթ. կազմել է 18.6 մլրդ դրամ (2006թ. գներով) 1991-2000թթ. 11.5 մլրդ դիմաց: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով այն կազմել է 136.5 հազ. դրամ 1991-2000թթ. 89.4 հազ. դիմաց, իսկ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի մեկ հեկտարի հաշվով 378.1 հազ.դրամ, 1991-2000թթ.  342.2  հազ.դրամի դիմաց:

Ձեռք բերված հաջողությունները դեռ վերջնակետը չեն: Հանրապետության գյուղատնտեսության բնագավառում դեռ կա բավականաչափ մեծ ներուժ, ռեզերվներ ու հնարավորություններ, որոնց արդյունավետ օգտագործումը կնպաստի ոչ միայն մոտ ապագայում  նախկինում ձեռք բերված ցուցանիշների հասնելուն, այլ նաև դրանց զգալիորեն գերազանցմանը:

Հանրապետության գյուղնախարարությունը մշակել և կառավարության հաստատմանն է ներկայացրել գյուղատնտեսության հետագա զարգացման միջանկյալ և հեռանկարային ծրագրեր: Նախատեսվում է արմատապես բարելավել բուսաբուծության և անասնապահության համակարգի վարումը, արտադրությունում ներդնել հողի մշակման ու անասունների խնամքի նորագույն առաջատար ձևերը, ամենուրեք լայնորեն օգտագործել օրգանական ու հանքային պարարտանյութերը, մշակաբույսերի ու անասունների պաշտպանության լավագույն թունաքիմիկատներն ու դեղամիջոցները, լիովին թարմացնել և ընդլայնել մեքենա-տրակտորային պարկը և դրա հիման վրա ապահովել դաշտավարության ու անասնապահության աշխատարար պրոցեսների մեքենայացման մակարդակի բարձրացումը, արմատապես բարելավել բնական խոտհարքներն ու արոտները:

2015թ.  հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածությունները կկազմեն 48.0 հազ.հեկտար, կարտադրվի 120.0 հազ.տոննա հատիկ, յուրաքանչյուր հեկտարից կստացվի 25 ց հատիկ, բանջարեղենը` համապատասխանաբար 2.1 հազ.հա, 24.1 հազ.տոննա, 115ց, կարտոֆիլը` 2 հազ.հա, 22 հազ.տոննա, 110ց, բոստան-պարենայինը` 300 հա, 7.5 հազ.տոննա, 250ց, խաղողը` 4 հազ.հա, 28.8 հազ.տոննա և 90ց, պտուղները` 2.5 հազ.հա, 10.9 հազ.տոննա և 50ց:

Նշված թվականին անասունների գլխաքանակը պետք է հասցվի` խոշոր եղջերավոր անասուններ` 60 հազ.գլխի, որից կովեր` 29 հազ.գլ., խոզեր` 50 հազ.գլ., մանր եղջերավոր անասուններ` 65 հազ.գլխի, թռչուններ`475 հազ.թևի: Կովի միջին կաթնատվությունը կհասցվի 2650կգ, ոչխարի բրդատվությունը` 2.8կգ, հավի ձվատվությունը`175 հատի: Մսի արտադրությունը կկազմի 7.6 հազ.տոննա (կենդանի քաշով), կաթինը` 77 հազ.տոննա, բրդինը` 140 տոննա, ձվինը` 25 մլն հատ:

Դա հնարավորություն կստեղծի ավելացնել գյուղմթերքների արտադրության մակարդակը, բարձրացնել հանրապետության բնակչությանը սեփական արտադրության մթերքներով ապահովվածության տոկոսը: Վերը նշված գյուղմթերքների արտադրությունը կգերազանցի ըստ շնչի սպառման ռացիոնալ նորմաները` հացահատիկ` 6.2 անգամ, բանջարեղեն` 1.5 անգամ, կարտոֆիլ` 2.6 անգամ, բոստան-պարենային` 1.8 անգամ, խաղող` 19 անգամ, կաթ` 1.4 անգամ, իսկ պտուղ և հատապտուղները կկազմեն 94.4 %, միս (սպանդային քաշով) 45%, ձու 68.7%:

Այս ծրագրի իրացման համար պահանջվում են բավականին մեծ գումարներ (5-7 մլրդ դրամ), որոնք պետք է առանձնացվեն մասամբ պետբյուջեից և հիմնականում ներքին և արտաքին ներդրողների կամ հովանավորների  կողմից:

ԼՂՀ աշխարհագրական դիրքը և հողակլիմայական պայմանները             Լեռնային Ղարաբաղը տեղադրված է Հայկական լեռնաշխարհը հյուսիսից և արևելքից եզերող Փոքր Կովկասի լեռնահամակարգի արևելյան շղթաների, նրանց լեռնաբազուկների, նրանց միջև տեղադրված մեծ ու փոքր հովիտների և դրանք արևելքից եզերող Միլի-Ղարաբաղի հարթավայրի եզրային շերտի տարածքում: ԼՂՀ տարածքը պարփակված է հյուսիսային լայնության 390 25′ ու 400 26′ և արևելյան երկարության 460 […]


Հաշվետվություններ

ԱՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ 2017 ԹՎԱԿԱՆԻՆ

ԼՂՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ 2016 ԹՎԱԿԱՆԻՆ

ԼՂՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ 2015 ԹՎԱԿԱՆԻՆ

ԼՂՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ 2014 ԹՎԱԿԱՆԻՆ

ԼՂՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ 2013 ԹՎԱԿԱՆԻՆ

ԼՂՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ 2012 ԹՎԱԿԱՆԻՆ

ԼՂՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ 2007-2011 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ


Պատմական ակնարկ, գյուղատնտեսության նախկին նախարարներ

1992թ. մարտի 17-ին ստեղծվել է ԼՂՀ գյուղատնտեսության և պարենամթերքների նախարարությունը

1997թ. հունվարի 17-ին ԼՂՀ գյուղատնտեսության և պարենամթերքների նախարարությունը վերակազմավորվել է ԼՂՀ գյուղատնտեսության նախարարության

____________________________________________________________________________

ԼՂՀ գյուղատնտեսության նախարարները
և  նրանց պաշտոնավարման ժամանակահատվածը

1. Ծատրյան Արմո Մարդիի 05.03.1992 — 26.10.1994 թթ.

 2. Կասպարյան Գրիգորի Իսակի  08.02.1995 — 25.12.1996 թթ.

 3. Ալեքսանյան Վալերի Ալեքսանդրի 25.12.1996 — 29.10.1997 թթ.

 4. Ծատուրյան Արմո Մարդիի 29.10.1997 — 17.03.2001 թթ.

 5. Բախշիյան Բենիկ Հովհաննեսի 17.03.2001 — 24.12.2004 թթ.

 6. Բաղդասարյան Վահրամ Բորիսի 24.12.2004 — 25.09.2007 թթ.

 7. Ծատուրյան Արմո Մարդիի 25.09.2007-28.10.2011 թթ.

8. Խաչատրյան Անդրանիկ Ռոբերտի 28.10.2011- 04.07.2015 թթ.

9. Մխոյան Արամ Սերգեյի 04.07.2015 — 25.09.2017 թթ.

10. Միրզոյան Ժիրայր Մելսիկի 25.09.2017 — 29.05.2020 թթ.

11. Բախշիյան Աշոտ Օլեգի 29.05.2020 — 02.03.2021 թթ.

12. Թովմասյան Արմեն Սերգեյի 02.03.2021- 09.02.2022 թթ.

13. Մուսայելյան Նորայր Աղաբեկի 09. 02. 2022-22.11.2022 թթ.

14. Սաֆարյան Հրանտ Կամոյի 29.12.2022-08.03.2023 թթ.

15. Հայրիյան Գեորգի Լևոնի 08.03.2023-…

1992թ. մարտի 17-ին ստեղծվել է ԼՂՀ գյուղատնտեսության և պարենամթերքների նախարարությունը 1997թ. հունվարի 17-ին ԼՂՀ գյուղատնտեսության և պարենամթերքների նախարարությունը վերակազմավորվել է ԼՂՀ գյուղատնտեսության նախարարության ____________________________________________________________________________ ԼՂՀ գյուղատնտեսության նախարարները և  նրանց պաշտոնավարման ժամանակահատվածը 1. Ծատրյան Արմո Մարդիի 05.03.1992 — 26.10.1994 թթ. 2. Կասպարյան Գրիգորի Իսակի  08.02.1995 — 25.12.1996 թթ. 3. Ալեքսանյան Վալերի Ալեքսանդրի 25.12.1996 — 29.10.1997 թթ. […]